Kerpe’nin Adsız Cariyesi
Boris Johnson’ın, büyük dedesi Ali Kemal’in annesinin İstanbul’da köle olarak satıldığını anlatması, Osmanlı’da köleliği yeniden konuşulur hâle getirdi. Kocaeli’nin bu tarihte kendine ait sayfaları var: 1485’te Kerpe İskelesi’nden adı bile yazılmadan geçirilen Çerkes bir kadın, vergisi ödenmeden Kocaeli iskelelerinde satılan insanlar, İzmit’teki sahiplerinden kaçıp Üsküdar’da yakalananlar.
Eski İngiltere Başbakanı Boris Johnson, Kasım başında Daily Mail’de yayımlanan yazısında okurlarını 19. yüzyılın ortalarına, İstanbul’da Kapalıçarşı’nın bir köşesine götürdü. Anlattığına göre Kafkasya’daki savaştan kaçan Çerkes bir kız çocuğu, tahta bir gemiyle on gün kadar süren bir yolculukla Karadeniz’i geçmiş, İstanbul’da köle pazarına çıkarılmıştı. Onu bir Türk kadını satın almış, evinde büyütmüş, on üç yaşına geldiğinde de kırk üç yaşındaki dul oğluyla evlendirmişti. Kızın adı Hanife Feride’ydi. Johnson’ın büyük dedesi Ali Kemal’in annesiydi.
Johnson bu hikâyeyi bir tartışmanın ortasında anlatıyordu. Başbakan Andy Burnham ekim sonunda, Britanya’nın Atlantik köle ticaretindeki rolü için resmî bir özre açık olduğunu söylemiş, tazminatı ise dışarıda tutmuştu. Karayip ve Afrika ülkelerinin tazminat talepleri giderek yükseliyordu. Johnson, “Biz Johnsonlar da köle soyundan geliyoruz” diye yazıyor, varlıklı ailesinin vergi mükelleflerinin parasıyla ödenecek bir tazminatı hak edip etmediğini soruyordu.

Türkiye’den bakınca hikâyenin akla getirdiği soru başka: Osmanlı’da insanlar gerçekten böyle alınıp satılıyor muydu?
Hanife Feride’nin hikâyesi, aileden kime sorulduğuna göre değişiyor. Ali Kemal’in oğlu Zeki Kuneralp, babasının hatıraları Ömrüm‘ün 1985 baskısına yazdığı sunuşta babaannesinin “rivayete göre kul cinsinden” olduğunu söyler ve onu Hacı Ahmet’in satın aldığını aktarır. Boris Johnson’ın kız kardeşi Rachel Johnson 2021’de The Times’ta, Hanife Feride’nin kendi babası tarafından İstanbul’da varlıklı bir tüccara satıldığını yazmıştı. Boris Johnson’ın anlatısında ise kızı pazardan bir kadın alıyor. Aynı ailenin içinden gelen üç anlatı, satışın kimin eliyle yapıldığında bile birleşmiyor.
Osmanlı’da köleliğin varlığı ise bir aile rivayetine dayanmıyor. Mahkeme defterleri, vergi kayıtları ve resmî yazışmalar bu düzenin izlerini yüzyıllar boyunca tutmuş. Bu kayıtların bir kısmında, bugün her gün önünden geçtiğimiz yerlerin adları var: İzmit, Gebze, Kandıra, Karamürsel, Hereke, Kerpe.
Johnson ailesinin İzmit’le bağı zaten biliniyor: Hanife Feride’nin oğlu Ali Kemal, 6 Kasım 1922’de İzmit’te linç edilerek öldürüldü. Kocaeli’nin kölelik tarihi ise bu aileden çok daha eskiye gidiyor. Hanife Feride’nin Karadeniz yolculuğu, o sularda yeni bir yolculuk sayılmazdı. Ondan yüzyıllar önce de aynı denizden insanlar getiriliyor, bazıları İstanbul’a varmadan Kocaeli kıyısında karaya çıkarılıyordu. Onlardan biri, adını hiçbir zaman öğrenemeyeceğimiz Çerkes bir kadındı.

Kerpe’den Bursa’ya
Kerpe’ye bugün denize girmek, kayalıklarda oturup ufku seyretmek, şehirden birkaç gün uzaklaşmak için gidiyoruz. Beş yüz yılı aşkın bir zaman önce aynı kıyıya çıkarılan insanlar ise nereye götürüleceklerini kendileri seçemiyordu.
Karadeniz’in kuzey ve doğu kıyılarından getirilen esirler Anadolu’ya birkaç iskeleden giriyordu; Kerpe bunlardan biriydi. Buradan, o yılların ipek ve kumaş merkezi Bursa’ya götürülüyorlardı. Devlet her esirden pençik adı verilen bir vergi alıyordu. Adı Farsça “beş” sözcüğünden gelen bu vergi, esirin değerinin beşte biri kadardı. Karadeniz kıyısında Kerpe’ye kadar uzanan bütün iskelelerin pençik geliri iltizama, yani bu vergiyi toplama hakkını devletten satın alan mültezimlere verilmişti.
İktisat tarihçisi Halil Sahillioğlu’nun Bursa kadı sicillerinden derlediği kayıtlarda Kerpe’nin adı birkaç kez geçiyor. 13 Mart 1486 tarihli kayıtta Hâce Mehmed bin Hâce Hüseyin’in Kerpe’den geçirdiği otuz üç köle için 7.920 akçe pençik yazılmış. 17 Kasım 1487’de Hacı Mehmed bin Yusuf ve ortaklarının getirdiği yetmiş Çerkes köle için tutar 11.200 akçe. Bunlar insanların satış fiyatı değil, her biri üzerinden hesaplanan verginin toplamı.
Aynı tabloda bir de kadın var. 30 Ağustos 1485 tarihli kayıtta, Kerpe’den geçirilen Çerkes bir cariye için 250 akçe pençik yazılı. Kayıtlarda kadın kölelere cariye deniyor. Adı yazılmamış. Kayıt bu kadar; gerisini ancak o yılların bilinenlerinden tahmin edebiliriz.
Muhtemelen Kafkasya’nın Karadeniz’e bakan yamaçlarında, bir Çerkes köyünde doğmuştu. Belki bir baskında kaçırıldı, belki ailesi darda kaldığı bir yıl onu bir tüccara verdi; ikisi de o yıllarda pek çok Çerkes çocuğunun başına gelen şeylerdi. Kefe’de ya da Azak’ta bir gemiye bindirildi; Karadeniz’i belki günlerce bir ambarın karanlığında geçti. Gemi Kerpe’ye yanaştığında, Anadolu’dan gördüğü ilk şey belki de bugün fotoğrafını çektiğimiz o kayalıklardı.
Onu deftere geçiren kâtip adını sormadı; belki sordu da yazmaya gerek görmedi. Vergi esirin değerine göre hesaplanıyordu. Onun için yazılan 250 akçe, sonraki yıllarda Kerpe’den toplu hâlde geçirilen köleler için kişi başına düşen 160 ile 240 akçeden yüksekti. Bir esirin değerini yaşı, sağlığı ve görünüşü belirliyordu. Muhtemelen çok gençti.
Kerpe’den Bursa’ya giden yol büyük ihtimalle İzmit’ten geçiyordu. Bugün arabayla birkaç saatte aldığımız bu yolu, o belki günlerce yürüdü. Bursa’da onu neyin beklediğini bilmiyoruz; ama o yılların sicilleri ihtimalleri sıralıyor. Belki bir ipek atölyesinde dokuma tezgâhı; şehrin kadın köleleri en çok dokumacılıkta çalıştırılıyordu. Belki bir konağın mutfağı. Şanslıysa, mükâtebe denen bir anlaşmayla, yani belirlenen bedeli ödeyerek ya da kararlaştırılan işi bitirerek özgürlüğüne kavuştu; Bursa’da azat edildikten sonra kendi adına ticaret yapan, ham ipek alıp satan kadınlar vardı. Şanssızsa hiç azat edilmedi, elden ele geçti.
Hangisinin onun hayatı olduğunu bilmiyoruz. Defter, vergiyi hesaplamaya yetecek kadarını yazmış; o kadar.

İzmit’ten Kaçanlar
Kocaeli bu ticarette yalnızca bir geçit olarak kalmadı. Bu topraklarda köle sahibi aileler de yaşıyordu. En açık izleri, kaçmayı deneyenlerin kayıtlarında kalmış.
Zübeyde Güneş Yağcı’nın Üsküdar mahkemesi sicilleri üzerine araştırmasında, yakalanan kaçak kölelerin geldiği yerler arasında İzmit ve Gebze sık geçiyor; Kandıra, Karamürsel ve Hereke de listede. Anadolu yakasından kaçan biri için Üsküdar, Boğaz’ı geçmeden önceki son eşikti. Bu kayıtlar bir pazarın yerini göstermiyor; evlere, köylere ve onları birbirine bağlayan yollara dağılmış bir köleliği gösteriyor.
Kayıtlara biraz daha yaklaşınca sayıların yerini insanlar alıyor.
Üsküdar Mahkemesi’nin 1524-1530 yıllarına ait sicilinde Hamza adında bir köle var. Midillili. Orta boylu; üstünde beyaz bir kebe, bir de yelken bezinden dikilmiş bir giysi. Hızır Bâli adında biri onu yakalayıp Üsküdar emini Hüsam Bey’e teslim etmiş; bakımı için günde iki akçe ayrılmış. Sonra sahibi bulunmuş: İzmit kazasından Memi Çelebi bin el-Hâc Doğan. Hamza ona geri verilmiş. Sicil, sonrasını yazmıyor.
Aynı defterde adı bile yazılmamış bir kaçak daha var. Moskovalı, sarışın, orta boylu. Başında keçe takke, sırtında beyaz kebe, ayağında “İznikmid pabucu”. Sahibi İzmit’in merkezinde oturan Halil bin Seydi; yakalandıktan sonra ona teslim edilmiş.
O pabuç aynı defterde başka kaçakların ayağında da görünüyor: Rus asıllı bir köle de, Bosnalı bir başkası da “İznikmid pabucu” giymiş. Bir başkasının ayağında “Geyve pabucu” var. Anlaşılan, İzmit’in adı o yıllarda yapıldığı yerle anılan bir ayakkabı türüne de verilmişti. Beş yüz yıl önce İzmit’in adı, kaçan kölelerin ayağında da dolaşıyordu.
Hamza’nın üstündekini biliyoruz, ötekinin ayakkabısını da. Neden kaçtıklarını ise kendi ağızlarından hiç duymuyoruz. Bu satırlar, kaçakların bulunup sahiplerine teslim edilmesi için yazılmıştı; kendilerini anlatsınlar diye yazılmamıştı.
Kaçmak her zaman kurtuluş da getirmiyordu. Ekrem Tak’ın 1513-1520 yıllarına ait Üsküdar sicili üzerine çalışmasında anlattığı uygulamaya göre, yakalanan köleler görevlilere teslim ediliyor, sahibi bulunursa ona geri veriliyordu. Belirlenen süre içinde sahibi çıkmayanlar ise satışa çıkarılabiliyordu. Bir insan, kaçıp kurtulmaya çalışırken kendini başka bir efendinin evinde bulabiliyordu.

Kocaeli İskelelerinde Vergisiz Esir
Kerpe kayıtlarından yaklaşık yüz otuz yıl sonra Kocaeli’nin adı bu kez bir vergi şikâyetinde geçiyor. Tarihçi Murat Uluskan’ın aktardığı 16 Nisan 1618 tarihli kayda göre Kefe’den, Azak’tan ve Rumeli’den getirilen esirlerin İstanbul’a götürülmesi, pençiklerinin de orada ödenmesi gerekiyordu. Gemi reisleri ve esir tüccarları ise vergiden kaçmak için esirleri başka sancakların yanı sıra Kocaeli sancağındaki iskelelere çıkarıp oralarda satıyordu. İstanbul gümrük ve pençik emini Murad durumu şikâyet edince tahsilat için görevliler atandı; vergisi alınmamış her esirden 250 akçe pençik alınacaktı.
Devletin derdi insan satışını durdurmak değil, kendisine ödenmeyen vergiyi almaktı. İnsanın alınıp satılması zaten kabul görüyordu; anlaşmazlık, bu alışverişten doğan paranın kimin kasasına gireceği üzerineydi.
Kayıt, hangi iskelede kimlerin satıldığını söylemiyor. O dönemde Kocaeli sancağı bugünkü Kocaeli’nin yanı sıra Sakarya’yı, Yalova’yı ve İstanbul’un Anadolu yakasının bir bölümünü kapsıyordu. Belge bizi tek bir iskeleye götüremese de Kocaeli kıyılarının bu kaçak ticarette kullanıldığını açıkça gösteriyor.

Pazar Kapandı, Ticaret Sürdü
Johnson’ın “Kapalıçarşı’nın köşesindeki köle pazarı” dediği yer, Nuruosmaniye Camii’nin hemen yanındaki Esir Hanı’nı akla getiriyor. İstanbul’un bu resmî esir pazarı ise Sultan Abdülmecid’in kararıyla 1846’nın sonunda kapatılmıştı; kaynaklarda kapanış çoğunlukla 1847 olarak geçer. Hanife Feride’nin hangi yıl satıldığı bilinmediği için hangi pazardan söz edildiği de kesin değil. Yaşar Baş’ın Esir Hanı üzerine araştırmasına göre alım satım kapanışla bitmedi; özel evlere ve başka semtlere taşındı. Fatih, Tophane ve Karabaş çevresi bu ticaretin sürdüğü yerler arasındaydı.
Hanife Feride’nin hikâyesi tam da bu yıllara, Kafkasya’dan Osmanlı topraklarına yönelen büyük göçün içine düşüyor. Rusya’nın bölgeyi adım adım ele geçirmesiyle yüz binlerce Çerkes, Karadeniz’i geçip bu yakaya sığındı. 1859’dan itibaren Kırım ve Kafkasya’dan gelen muhacirlerin bir kısmı İstanbul’a hiç uğramadan Samsun, Sinop ve İzmit gibi iskelelere çıkarılıp oradan Anadolu’ya dağıtıldı.
Gelenler aynı toplumsal konumda değildi. Çerkes toplumunda beyler, soylular, özgür köylüler ve köle sayılan insanlar ayrı tabakalardı; yurtlarını bırakmak bu bağları kendiliğinden çözmedi. Göçün getirdiği yoksullukta, daha iyi bir hayat umuduyla kendi çocuklarını satan aileler de oldu. Devlet, Çerkeslerin çocuklarını ve akrabalarını satmasına izin verilmemesi için emir çıkarmak zorunda kaldı. Rachel Johnson’ın anlattığı, babasının İstanbul’da bir tüccara sattığı kız hikâyesi bu tabloya uyuyor.
Devlet Arşivleri’nin yayımladığı 18 Eylül 1861 tarihli bir yazışma, bu bağların İzmit’e uzanan bir örneğini veriyor. Mustafa, Hacı Hüseyin ve Afah Yakub adlı muhacirler, köleleri ve öteki yakınlarıyla birlikte iskân edilmek istiyordu. Yazışmada, İzmit ve Bolu çevresindeki Seferiye Çiftliği’ni, beğenmezlerse başka uygun yerleri görebilmeleri için ilgili kaymakamlara yazı gönderilmesi isteniyor. Muhacirlerin nereye yerleşeceği konuşulurken yanlarındaki köleler de hesaba katılmış. Yeni yurt, herkese aynı yeni hayatı vaat etmiyordu.
Ömer Karataş’ın arşiv belgelerinden aktardığı bir başka olayda, Mehmed Emin adlı bir muhacir hapisten çıktıktan sonra ailesiyle İzmit’e yerleştirildiğini anlatıyor ve Varna’ya iskân edilen sekiz köle ve cariyesinin İzmit’e getirilmesini istiyor. Dilekçe Meclis-i Vâlâ’ya kadar çıkıyor; meselenin iskân memuru ve İzmit mutasarrıfı tarafından araştırılması isteniyor. Belgede sesi duyulan, bu sekiz insan değil; onları kendi malı sayan adam.
Sonraki yıllarda yeni yasaklar ve düzenlemeler geldi. Bir pazarın kapanması, belli bir ticaretin yasaklanması ve köle statüsündeki birinin özgür kalması ise ayrı ayrı adımlardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki değerlendirmeye göre köle ticareti bütün yasaklara rağmen, azalarak da olsa imparatorluğun sonuna kadar sürdü.
Bunun Kocaeli’ye dokunan bir yankısını 1933’te bir gazete sayfasında buluyoruz. Milliyet’in 28 Mayıs 1933 tarihli sayısında S. N. imzasıyla yayımlanan “Yıldızdan Ordu Köşküne” tefrikası, Osmanlı’nın son dönemindeki saray hayatını ve esir ticaretini anlatırken şu cümleyi kuruyor:
“İzmit, Adapazarı, Geyve, Samsun, Amasya, Uzun yayla taraflarından, el altından, takım takım kızlar getirilip satılmakta idi.”
Bu, geçmişe dönüp bakan bir tefrikanın cümlesi; bir mahkeme kaydının ağırlığını taşımıyor. Yine de listedeki adlar tesadüf gibi durmuyor. Sayılan yerlerin çoğu Kafkas göçmenlerinin yerleştirildiği bölgeler; Uzunyayla bugün de Çerkes köyleriyle bilinir. İzmit’in bu listenin başında durması, aynı ticaretin geç dönemde Kocaeli’ye de uzandığını düşündürüyor.

Kocaeli’nin Hafızasında Kalanlar
Elimizdeki belgeler İzmit’te bir esir pazarının yerini göstermiyor. Gösterdikleri başka: Kerpe’den geçirilen esirler, Kocaeli iskelelerinde vergisi ödenmeden satılan insanlar, İzmit’te, Gebze’de, Kandıra’da köle sahibi aileler ve onların elinden kaçmaya çalışanlar.
Bu insanların bir kısmına, yakalanıp geri verildikleri birkaç mahkeme satırından ulaşıyoruz. Midillili Hamza’yı, ayağında İznikmid pabucu olan Moskovalıyı tanıyoruz. Defter, Hamza’nın kime ait sayıldığını yazmış; onun o hayattan kurtulmak istediğini ise kaçmış olmasından anlıyoruz.
Kerpe’deki kadın için o kadarı bile yok. Hanife Feride’nin adını, torununun torunu bütün dünyaya duyurdu. Kerpe’nin adsız cariyesinden ise geriye tek bir vergi kaydı kaldı: 250 akçe.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.

