10 Kasım 1938’de gelen ölüm haberiyle başlayan bekleyiş, dokuz gün sonra İzmit kıyısında bir vedaya dönüştü. 19 Kasım akşamı Atatürk’ün tabutu İzmit’te Mayın İskelesi’nden karaya çıkarıldı; kırk dakika sonra onu Ankara’ya götüren tren yola çıktı. Şehir bu kırk dakika için bütün gün soğukta bekledi. Gemi jurnallerine dayanan araştırmalar ve dönemin gazeteleriyle İzmit’in Atatürk’e son vedası.
10 Kasım 1938 sabahı, saat 08.30 sularında Zafer muhribi Dolmabahçe Sarayı’nın önünden geçti. Yavuz zırhlısı ve muhriplerle birlikte Karadeniz’deki tatbikata gidiyordu; gemiler iki gün önce İzmit’ten İstanbul’a hareket etmişti. Gemideki Şemsi Bargut hatıralarında, sarayın direğindeki bayrağın yarıya inmemiş olduğunu, bunu iyiye yorduklarını anlatır. Atatürk o sırada yaşıyordu. [5]
Otuz beş dakika sonra, saat dokuzu beş geçe, Dolmabahçe’de hayatını kaybetti. Saat 10.00’da gemilere telsizle iki haber ulaştı. İlki ölüm haberini veriyordu. İkincisi tatbikatın iptal edildiğini, gemilerin hemen Beykoz’a dönüp demirlemesini emrediyordu. Haber donanmaya ulaştığında bütün gemilerin sancakları yarıya indirildi. [5]
Dokuz gün sonra Yavuz ve Zafer, onun tabutuyla İzmit’e döndü.
Kırk Dakika
Atatürk’ün İzmit’e son gelişi kırk dakika sürdü.
19 Kasım 1938 Cumartesi akşamı, saat 19.50’de tabutu Mayın İskelesi’nden karaya çıkarıldı. 20.25’te istasyonda bekleyen vagona yerleştirildi; beş dakika sonra tren Ankara’ya doğru hareket etti. İzmitlilerin onu son kez bu kadar yakından görebildiği süre buydu. Şehir o kırk dakika için sabahtan beri ayaktaydı. [1]
İzmit’te bekleyiş dokuz gün sürmüştü. Son Posta’nın 12 Kasım tarihli sayısı, naaşın Yavuz zırhlısıyla İzmit’e, oradan trenle Ankara’ya götürüleceğini bildiriyordu. Ayrıntılar henüz kesinleşmemişti; ama İzmitliler Atatürk’e veda etme fırsatının kendi kıyılarına geleceğini artık biliyordu. [2]
Şehir için savaş yılları henüz uzak bir geçmiş değildi. İzmit’in işgalden kurtulduğu 28 Haziran 1921’in üzerinden yalnızca on yedi yıl geçmişti. Millî Mücadele’yi yaşamış kuşak çarşıda, kahvede, mahallede hâlâ dolaşıyordu. Onların yanında Cumhuriyet yıllarında doğmuş çocuklar büyüyordu. 19 Kasım akşamı bu iki kuşak aynı kalabalığın içinde omuz omuza duracaktı.
Bir Geçiş Durağı: İzmit
İzmit, Mustafa Kemal’i zaferden önce tanımıştı. 18 Haziran 1922’de Fransız yazar Claude Farrère’le burada buluştu ve halkın “saray” dediği Av Köşkü’nde, yani Kasr-ı Hümayun’da kaldı. [3]
Yedi ay sonra, 16 Ocak 1923 akşamı, aynı köşkün alt katındaki büyük salonda İstanbul gazetelerinin yazarlarıyla oturdu. Masada Ahmet Emin Yalman, Falih Rıfkı Atay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Hüseyin Cahit Yalçın gibi isimler vardı. Saat 21.30’da başlayan toplantı sabaha karşı saat üçü geçene kadar sürdü. Kurulacak Halk Fırkası’nın ve yeni devletin meseleleri, Cumhuriyet’in ilanından dokuz ay önce bu salonda konuşuldu. [3] [4]
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın kaydına göre Atatürk bundan sonra İzmit’e pek çok kez geldi, ama geceyi bir daha burada geçirmedi. Çoğu zaman birkaç saat kalıp İstanbul’a geçti. [3] Millî Mücadele’den sonraki ilk İstanbul yolculuğu da böyle oldu. Ergun Mengi’nin aktardığına göre İzmit valisine çektiği telgrafta “Anadolu treninden İzmit’te ineceğim” diyor, Ertuğrul yatının İzmit’te hazır tutulmasını istiyordu. 1 Temmuz 1927’de Ertuğrul’la İzmit’ten İstanbul’a geçti. [5] [6]
İzmit onun hayatında çoğu zaman bir geçiş durağıydı. Son geçişi de öyle olacaktı.
Soğukta Bekleyen Şehir
19 Kasım sabahı İstanbul’da cenaze töreni başladığında İzmit de hazırlanıyordu. Tabut saat 08.30’da Dolmabahçe’den top arabasıyla çıkarıldı, Sarayburnu’na 12.30’da ulaştı. Oradan Zafer muhribiyle açıkta bekleyen Yavuz’a götürüldü. [1]
Deniz Kuvvetleri’nin planı, gemilerin İzmit’e saat 16.30’u geçmeden varmasını öngörüyordu. [5] Ama donanma Yavuz önde olmak üzere İstanbul’dan ancak 15.36’da hareket edebildi. [1] Güneş İzmit’te 16.40 sularında batacaktı. Kıyıda bekleyenler gemileri gün ışığında göremeyecekti.
Bekleyenler kalabalıktı. Cumhuriyet’in ertesi günkü haberine göre demiryolunun iki yanı, hükümet konağının yamaçları, Cumhuriyet Meydanı, istasyon çevresi, Necatibey Mektebi tarafları ve tersane önleri insanla dolmuştu. Çevre köylerden gelenler, ilçelerden heyetler vardı. Keskin bir soğuk vardı; saatlerdir bekleyenlerin bakışları körfeze çevrilmişti. [7]
Akşam gazetesinin İzmit haberine göre dükkânlar öğleden sonra kapandı. Mayın İskelesi’nin çevresindeki tersane meydanında okul çocukları bekliyordu. Gazete, kalabalığın içindeki öğrencileri ayrıca kaydetmişti. Türkiye’nin kurucusuna veda edenlerin arasında, çoğu onun kurduğu Cumhuriyet’te doğmuş çocuklar vardı. [8]
Darıca Açıklarında Veda
Hazırlık planına göre tabut, Yavuz’un kıç tarafında topların bulunduğu bölüme konulacaktı. Dört subay büyük üniformalarıyla katafalkın dört köşesinde, 21 kişilik bir merasim kıtası da ayakucunda nöbet tutacaktı. [5]
Kafilede yalnızca Türk gemileri yoktu. Bir gün önce Haydarpaşa önlerine demirleyen İngiliz Malaya, Sovyet Moskova, Alman Emden, Fransız Emile Bertin, Yunan Hydra ve Romen Regina Maria da törene katılmıştı. Yavuz’un 101 pare top atışıyla başlayan törende yabancı gemiler de 21’er pare atış yaptı. [1]
Bu uluslararası uğurlamanın son sahnesi Kocaeli sularında yaşandı. Darıca önlerine gelindiğinde yabancı gemiler Yavuz’un yanından geçerek İstanbul’a döndü. Hamidiye kruvazörü ile Dumlupınar denizaltısı da buradan Haydarpaşa’ya geri çevrildi. Yavuz’a İzmit’e kadar donanmanın denizaltıları ve muhripleri eşlik etti. [1]
Tabutu taşıyan zırhlının bu körfezle bağı eskiydi. Birinci Dünya Savaşı’ndan yaralı çıkan Yavuz, Aralık 1926’da Gölcük’e çekilmişti. Ekim 1928 ile Mart 1930 arasında, onu onarmak için Alman Flender tersanesine yaptırılan yüzer havuzda elden geçirildi. Gölcük’teki deniz tersanesinin kuruluşu da büyük ölçüde bu ihtiyacın ürünüydü. Atatürk’ü son yolculuğunda taşıyan gemiyi denize yeniden kazandıran yer, körfezin güney kıyısıydı. [9]
Gazeteciler de denizdeydi. Şevket Rado kafileyi Sus vapurundan izliyordu. İzmit’e yaklaşırken havanın kararmasını, gemilerin çevresine çöken sessizliği, uzaktan yankılanan topları yazdı. 20 Kasım tarihli Akşam’da yayımlanan yazısında kısa bir cümle vardı: “Biraz sonra karanlıklara daldık.” [8]
Işıldakların Altında
Yavuz, İzmit’te Üs Komutanlığı’na ait Mayın İskelesi’nin açığına demirledi. Tabut, öğle saatlerinde Sarayburnu’nda onu Yavuz’a taşıyan Zafer muhribine yeniden alındı. [1]
Hazırlık planı bu ihtimali önceden düşünmüştü: İskeleye bağlama ya da trenin hareketi karanlığa kalırsa gemiler ışıldaklarıyla çevreyi aydınlatacaktı. [5] Şimdi o ışıldaklar Zafer’in kıç güvertesine çevrilmişti. Denizcilik tarihçisi Ferdi Uyanıker’in gemi jurnallerinden ve dönemin kaynaklarından aktardığına göre muhrip, verilen emir uyarınca komuta sesi duyulmadan iskeleye yanaştı. [5]
Saat 19.50’de tabut Mayın İskelesi’ne çıkarıldı. Güneş batalı üç saati geçmişti. Naaş eller üzerinde iskelede ilerlerken tümen bandosu önce İstiklal Marşı’nı, ardından matem marşlarını çaldı. Yavuz ise tabutun gemiden ayrılışından trenin kalkışına kadar her beş dakikada bir selam topu attı. O akşam İzmit’te zaman, körfezden gelen top sesleriyle ölçüldü. [1]
Mayın İskelesi’nin Atatürk’le eski bir hatırası da vardı. On bir yıl önce, 1 Temmuz 1927’de, İstanbul’a gitmek için Ertuğrul yatına buradan binmişti. Onu İstanbul’a uğurlayan iskele, şimdi İstanbul’dan gelen tabutunu karşılıyordu. [5]
Beyaz Vagon
İskeleden istasyona uzanan yolda tabutu İzmit’teki 15. Kolordu taşıdı. [1] Ulus’un 20 Kasım tarihli haberi, alay ilerledikçe yükselen ağlayışları anlatır. Harp gemilerinin ışıldakları tören alanını aydınlatıyordu. Okul çocuklarının bulunduğu kesimden geçilirken duyulan feryatlar da habere yansıdı. [10]
Garda Atatürk’ün yurt gezilerinde kullandığı tren bekliyordu. Memleketin şehirlerine giden yolculuklarda ona eşlik etmiş beyaz vagon, bu kez cenazesini taşıyacaktı. Tabut 20.25’te vagona yerleştirildi. [1]
Vagon Türk bayrağı ve defne dallarıyla donatılmıştı. Tabutun çevresinde altı meşale yanıyor; üç deniz, üç kara subayı nöbet tutuyordu. Perdeler açık bırakılmıştı; dışarıda bekleyenler son kez içeriyi görebiliyordu. Ulus muhabiri, Başbakan Celal Bayar’ın da gözyaşlarını tutamadığını yazdı. [10]
Saat 20.30’da tren, Atabey’in aktardığı ifadeyle “halkın gözyaşları arasında” İzmit’ten ayrıldı. Kırk dakika dolmuştu. [1]
İzmit’in Unutmadığı Gece
Tren o gece Anadolu’nun içine doğru ilerledi. Ulus’un haberlerine göre Bilecik’te, Eskişehir’de insanlar gece boyunca istasyonlarda bekledi. [10] Üstün Dökmen’in Lord Kinross’un Atatürk biyografisine dayanarak aktardığına göre bozkırdaki köylüler gaz lambalarının yağını rayların iki yanına döküp yaktı; tren ilerledikçe tepelerin ardında yeni ateşler yandı. [11] Rado’nun “karanlıklara daldık” diye yazdığı yolculuk, İzmit’te savaş gemilerinin ışıldaklarıyla, Anadolu’da köylülerin yaktığı ateşlerle aydınlandı.
Tren 20 Kasım sabahı saat 10.05’te Ankara Garı’na girdi. Ertesi gün yapılan törenin ardından naaş Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu. Anıtkabir’e taşındığı 10 Kasım 1953’e kadar orada kaldı. [1]
İzmit o akşamı unutmadı. İzmit Belediyesi son yıllarda 19 Kasım’ı ayrıca anıyor. 2022’deki anmada İzmit’in vedasını anlatan “Son Yolculuk Zor Veda” belgeseli gösterildi. Söz alanlardan Aynur Özalp, o akşamın tanıklarındandı: “5 yaşındaydım Atatürk’ün naaşı İzmit’e getirildiğinde.” [12]
Atatürk’ün İzmit’le hikâyesi sabaha kadar süren bir toplantıdan, iskelede bekleyen bir yattan, İstanbul yolunda verilen birkaç saatlik molalardan örülmüştü. 1923’ten sonra şehir onu hep kısa süreliğine ağırladı. Son ağırlayışı kırk dakika sürdü. 10 Kasım 1938 sabahı başlayan vedası ise seksen sekiz yıldır bitmedi.
Kaynaklar
- Figen Atabey, “Atatürk’e Denizden Yapılan Cenaze Töreni”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, cilt 28, sayı 83, 2012, özellikle s. 20–24. Saatler, gemiler, Darıca ve İzmit’teki tören.
- Son Posta, 12 Kasım 1938, s. 12. Naaşın Yavuz’la İzmit’e, oradan trenle Ankara’ya götürülmesi planı.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Kocaeli – İzmit Müzesi ve Atatürk Evi” (İngilizce sürüm). 1922 ve 1923 ziyaretleri, sonraki geçişler.
- Doğan Koçak – İsmail Eyyüpoğlu, “‘Halk Fırkası’nın Kuruluş Sürecinde Ulusal Basına Yansıyanlar (Aralık 1922–Şubat 1923)”, Atatürk Dergisi, 11(2), 2022. İzmit basın toplantısının saatleri ve katılımcıları.
- Ferdi Uyanıker, “Atatürk’ün Vefatı Sonrası Deniz Kuvvetlerindeki Hazırlıklar ve Gemi Jurnalleri Işığında Donanmanın Atatürk’e Vedası”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(3), 2020, s. 1867–1913; özellikle s. 1870, 1874–1878, 1898–1899.
- Ergun Mengi, “Atamızın son yılları ve Kasım 1938”, 24 Saat, 11 Kasım 2025. 1927 telgrafı.
- Cumhuriyet, 20 Kasım 1938, s. 4. “İzmitte yapılan büyük merasim” başlıklı haber.
- Akşam, 20 Kasım 1938, s. 2. Şevket Rado’nun yazısı ve aynı sayfadaki İzmit haberi.
- Navypedia, “Yavuz Sultan Selim”; Gölcük Naval Shipyard. Yavuz’un Gölcük’teki onarımı ve yüzer havuz.
- Ulus, 20 Kasım 1938, s. 7. İzmit’teki alay, vagon ve Bilecik–Eskişehir’deki bekleyiş.
- Üstün Dökmen, “Bozkırda Atatürk’ün tabutu”, Cumhuriyet Pazar, 12 Kasım 2023. Lord Kinross’un anlatımı.
- “İzmit Belediyesi, Ulu Önder’in Kentten Son Kez Uğurlanışını Belgesel Gösterimiyle Andı”, Sondakika.com, 20 Kasım 2022.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
