Günün Tarihi / 17 Eylül
17 EYLÜL’DE NELER KUTLANIYOR?
TÜRKİYE’DE AHİLİK VE İLKÖĞRETİM HAFTALARI DEVAM EDİYOR
Türkiye’de 39. Ahilik Haftası, 14-20 Eylül 2026 tarihleri arasında 81 ilde çeşitli etkinliklerle sürüyor. Ticaret Bakanlığı tarafından koordine edilen hafta; emeği, dürüst ticareti, meslek ahlakını, dayanışmayı ve usta-çırak geleneğini yaşatmayı amaçlıyor. 17 Eylül aynı zamanda İlköğretim Haftası içinde bulunuyor; 2026-2027 eğitim öğretim yılı 14 Eylül’de başladığı için öğrenciler yeni ders yılının ilk haftasını geçiriyor.
DÜNYA HASTA GÜVENLİĞİ GÜNÜ
Dünya Sağlık Örgütü tarafından ilan edilen Dünya Hasta Güvenliği Günü her yıl 17 Eylül’de kutlanıyor. 2019’da Dünya Sağlık Asamblesi kararıyla oluşturulan gün, sağlık hizmeti sırasında meydana gelebilecek önlenebilir hataları ve zararları azaltmayı amaçlıyor. 2026’nın teması “Bulaşıcı olmayan hastalıklarda güvenli bakım”, sloganı ise “Yaşam boyu güvenli bakım”. Kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet ve kronik solunum hastalıkları gibi uzun süreli tedavi gerektiren rahatsızlıklarda tanıdan ilaç kullanımına kadar her aşamadaki güvenlik risklerine dikkat çekiliyor.
Günün Türkiye açısından da doğrudan karşılığı var. Sağlık Bakanlığı, 17 Eylül’ü ulusal sağlık takvimine Dünya Hasta Güvenliği Günü olarak ekledi; hastaların doğru tanımlanmasından güvenli cerrahiye, ilaç ve kan güvenliğinden enfeksiyonların önlenmesine kadar çok sayıda konuda ulusal hedefler uygulanıyor.
AVRUPA HAREKETLİLİK HAFTASI DEVAM EDİYOR
16 Eylül’de başlayan Avrupa Hareketlilik Haftası, 17 Eylül’de ikinci gününe giriyor. Türkiye Belediyeler Birliği’nin ulusal koordinasyonunu yürüttüğü 2026 etkinliklerinin ana teması “Herkes için Hareketlilik”, özel yaklaşımı ise “Nesiller Arası Adalet”. Kampanya, kentlerde otomobil kullanımını azaltmayı; yürümeyi, bisikleti ve toplu taşımayı teşvik etmeyi amaçlıyor ve 22 Eylül’de Arabasız Gün’le tamamlanıyor.
Kocaeli de Avrupa Hareketlilik Haftası’na düzenli olarak katılan kentlerden biri. Büyükşehir Belediyesi geçmiş yıllarda Sekapark’tan Karamürsel’e uzanan bisiklet turları ve Arabasız Gün etkinlikleri düzenledi; sürdürülebilir ulaşım çalışmaları Kocaeli’nin sanayi ve yoğun araç trafiği düşünüldüğünde ayrıca önem taşıyor.
ULUSLARARASI MİKROORGANİZMA GÜNÜ
17 Eylül aynı zamanda Uluslararası Mikroorganizma Günü. Tarihin seçilmesinin ardında bilim tarihinin güzel hikâyelerinden biri bulunuyor: Hollandalı Antonie van Leeuwenhoek, 17 Eylül 1683’te Londra’daki Royal Society’ye gönderdiği mektupta diş plağında gözlemlediği mikroskobik canlıları ayrıntılı biçimde tarif etti. Mikroorganizmaların sağlık, gıda üretimi, tarım, çevre ve biyoteknolojideki önemini anlatmayı amaçlayan gün ilk kez 2017’de Portekiz Mikrobiyoloji Derneği tarafından başlatıldı; 2020’den beri Avrupa Mikrobiyoloji Dernekleri Federasyonu FEMS tarafından uluslararası ölçekte yürütülüyor.
DÜNYA MANTA GÜNÜ
Okyanusların dev ama zararsız canlılarından manta vatozlarına adanmış Dünya Manta Günü de 17 Eylül’de kutlanıyor. Manta Trust tarafından 2020’de başlatılan gün; aşırı avlanma, yan avlanma, uluslararası ticaret, habitat kaybı ve iklim değişikliği nedeniyle tehdit altındaki manta ve şeytan vatozlarının korunmasına dikkat çekiyor. 2026 temasının adı “İşbirliği”. Bilim insanları, yerel topluluklar, hükümetler ve çevre örgütlerinin birlikte hareket etmesinin türlerin korunmasındaki önemine vurgu yapılıyor.
ABD’DE ANAYASA VE VATANDAŞLIK GÜNÜ
ABD’de 17 Eylül, Anayasa ve Vatandaşlık Günü. Bunun nedeni, Amerikan Anayasası’nın 17 Eylül 1787’de Philadelphia’da yapılan Anayasa Konvansiyonu’nun son toplantısında imzalanması. ABD Ulusal Arşivleri bugün orijinal dört sayfalık Anayasa’yı Washington’daki binasında sergiliyor; federal kurumların da her yıl 17 Eylül’de çalışanlarına anayasa konusunda eğitim materyali sunmaları gerekiyor.
AVUSTRALYA VATANDAŞLIK GÜNÜ
Avustralya da 17 Eylül’ü Vatandaşlık Günü olarak kutluyor. İlk kez 2001’de düzenlenen gün, ülkedeki vatandaşlık kavramı, haklar ve sorumluluklar üzerine düşünülmesini amaçlıyor; pek çok kentte yeni vatandaşlar için özel yemin törenleri yapılıyor. Tarihin seçilmesinin nedeni ise 17 Eylül 1973’te ülkenin vatandaşlık yasasının adının Australian Citizenship Act olarak değiştirilmesi.
17 EYLÜL’ÜN TUHAF GÜNLERİ
Bu bölümdeki günlerin çoğu resmî bayram değil; sivil girişimler, meslek örgütleri veya şirketlerin oluşturduğu gayriresmî özel günler.
BUGÜN EVCİL KUŞLARIN GÜNÜ
ABD’de 17 Eylül, Evcil Kuşlar Günü. Gün 2019’da, adı özellikle “BEAK” kısaltmasını oluşturacak biçimde seçilmiş Bird Enjoyment & Advantage Koalition tarafından başlatıldı. Amaç papağan, muhabbet kuşu, kanarya ve diğer evcil kuşları kutlamanın yanı sıra, kuş sahiplenmenin uzun yıllar sürebilecek ciddi bir bakım sorumluluğu olduğunu hatırlatmak. 2026 kutlamalarında kuş sahiplerinden “en komik”, “en güzel” ve “en iyi hareket” gibi kategorilerde fotoğraf ve video paylaşmaları da isteniyor.
“VAKİT DOLUYOR” GÜNÜ
17 Eylül’ün en tuhaf günlerinden biri doğrudan “Time’s Up Day – Vakit Doluyor Günü.” Thomas ve Ruth Roy adlı çift tarafından uydurulan onlarca sıra dışı özel günden biri. Mesajı ise isminden daha ciddi: “Annenizi aramak, kardeşinizle barışmak ya da uzun süredir ertelediğiniz bir şeyi yapmak için yıllarınız olduğunu sanmayın; yarın garanti değil.” Kısacası özel gün takvimlerinin “bugün yap, sonra deme” maddesi.
COUNTRY MÜZİK GÜNÜ: TARİH HANK WILLIAMS’TAN GELİYOR
Uluslararası Country Müzik Günü de her yıl 17 Eylül’de kutlanıyor. Tarih, country müziğinin en etkili isimlerinden Hank Williams’ın 17 Eylül 1923’te doğmuş olması nedeniyle seçildi. Williams yalnızca 29 yaşında hayatını kaybetmesine rağmen Your Cheatin’ Heart, Hey, Good Lookin’ ve I’m So Lonesome I Could Cry gibi şarkılarıyla Amerikan popüler müziğinde kalıcı bir etki bıraktı. Gün resmî bir uluslararası bayram değil; dünya çapındaki country müzik çevrelerinin oluşturduğu kültürel bir etkinlik.
PROFESYONEL EV TEMİZLİKÇİLERİ GÜNÜ
ABD’nin gayriresmî takviminde 17 Eylül Profesyonel Ev Temizlikçileri Günü. İlk bakışta reklam fikri gibi görünse de amaç, genellikle görünmez kalan temizlik çalışanlarının emeğine dikkat çekmek. Organizatörler, profesyonel temizlik sektörünün ABD’de milyonlarca kişiye istihdam sağladığını vurguluyor ve insanlardan o gün temizlik çalışanlarına özellikle teşekkür etmelerini istiyor.
BİR SANDVİÇ KENDİ BAYRAMINI YARATTI: MONTE CRISTO GÜNÜ
17 Eylül aynı zamanda ABD’de Monte Cristo Sandviçi Günü. Jambon, hindi ve peynirle hazırlanan sandviç yumurtalı hamura batırılıp kızartılıyor, üzerine pudra şekeri serpiliyor ve kimi tariflerde reçelle servis ediliyor. Günün yaygınlaşmasında Amerikan restoran zinciri Bennigan’s belirleyici oldu; şirket 17 Eylül’ü özellikle seçtiğini ve kendi “dünyaca ünlü Monte Cristo” sandviçini yıllardır bu tarihte kampanyalarla kutladığını açıkça söylüyor. Başka bir deyişle bu, bir restoran ürününün özel güne dönüşmesinin güzel örneklerinden biri.
17 EYLÜL’DE NELER OLDU?
1176 – MİRYOKEFALON’DA BİZANS’IN ANADOLU’YU GERİ ALMA UMUDU AĞIR DARBE ALDI
Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan ile Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos’un orduları, 17 Eylül 1176’da Miryokefalon yakınlarındaki dar geçitlerde karşı karşıya geldi. Konya üzerine yürüyen büyük Bizans ordusu, ağır kuşatma araçlarıyla geçide girdiği sırada yamaçlara yerleşmiş Selçuklu kuvvetlerinin saldırısına uğradı. Çıkış yollarının kapanmasıyla Bizans ordusu ağır kayıplar verdi ve kuşatma araçlarının büyük bölümü yok edildi. İmparator Manuel geri çekilmek zorunda kaldı; II. Kılıçarslan’la yapılan anlaşmanın ardından Bizans seferi sona erdi.
Miryokefalon, 1071 Malazgirt Savaşı’ndan yaklaşık yüzyıl sonra Anadolu’daki güç dengesinin Selçuklular lehine kalıcı biçimde değiştiğini gösteren en önemli savaşlardan biri kabul ediliyor. Bizans İmparatorluğu Anadolu’nun iç kesimlerindeki Türk hâkimiyetini kırmak için bir daha bu ölçekte bir sefer düzenleyemedi. Savaşın tam olarak nerede gerçekleştiği ise bugün hâlâ tarihçiler arasında tartışmalı.
1787 – ABD ANAYASASI İMZALANDI
Amerika Birleşik Devletleri’nin bugün de yürürlükte olan Anayasası, 17 Eylül 1787’de Philadelphia’daki Anayasa Konvansiyonu’nun son toplantısında imzalandı. Aylar süren tartışmaların sonunda hazırlanan metni toplantıya katılan delegelerden 39’u imzaladı; George Mason, Elbridge Gerry ve Edmund Randolph ise çeşitli itirazları nedeniyle imza atmadı. Anayasa; federal yönetimin yapısını, yasama, yürütme ve yargı arasındaki güçler ayrılığını ve eyaletlerle merkezî hükümet arasındaki ilişkiyi yeniden tanımladı. Ancak 17 Eylül’de yürürlüğe girmedi; bunun için 13 eyaletten en az dokuzunun onayı gerekiyordu. Gerekli dokuzuncu onay 1788’de geldi ve yeni federal yönetim 1789’da işlemeye başladı. 17 Eylül bugün ABD’de “Anayasa Günü” olarak kutlanıyor.
1859 – AMERİKA’NIN KENDİNİ İMPARATOR İLAN EDEN İMPARATORU ORTAYA ÇIKTI
San Francisco’da yaşayan iflas etmiş iş insanı Joshua Abraham Norton, 17 Eylül 1859’da San Francisco Evening Bulletin gazetesinin bürosuna giderek kendisini “Birleşik Devletler İmparatoru” ilan eden bir bildiri bıraktı. Gazete bildiriyi mizah amacıyla yayımladı ancak şehir oyunu benimsedi; “İmparator Norton I” sonraki 20 yıl boyunca üniformasıyla San Francisco sokaklarında dolaşan, bildiriler yayımlayan ve halk tarafından sevilen gerçek bir şehir efsanesine dönüştü. Devlet elbette onu imparator olarak tanımadı ama Norton bugün hâlâ San Francisco tarihinin en ünlü ve tuhaf karakterlerinden biri.
1862 – ANTİETAM MUHAREBESİ ABD TARİHİNİN EN KANLI GÜNÜ OLDU
Amerikan İç Savaşı’nın en önemli çatışmalarından Antietam Muharebesi, 17 Eylül 1862’de Maryland yakınlarında Birlik ve Konfederasyon orduları arasında gerçekleşti. Yaklaşık 12 saatlik çatışmada 23 binden fazla asker öldü, yaralandı veya kayboldu; böylece Antietam, Amerikan tarihinin en kanlı günü olarak kayıtlara geçti. Savaş askerî bakımdan kesin bir zaferle sonuçlanmasa da General Robert E. Lee’nin Kuzey’e yönelik ilk büyük istilasını sona erdirdi. Daha da önemlisi, sonuç Başkan Abraham Lincoln’e beş gün sonra ön Özgürlük Bildirgesi’ni açıklayabileceği siyasî zemini sağladı; bu belge daha sonra Konfederasyon eyaletlerindeki kölelerin özgür ilan edilmesine uzanan sürecin dönüm noktalarından biri oldu.
1908 – HAVACILIK TARİHİNİN İLK ÖLÜMLÜ UÇAK KAZASI YAŞANDI
Wright Kardeşler’den Orville Wright, 17 Eylül 1908’de ABD Ordusu için Virginia’daki Fort Myer’da yaptığı deneme uçuşu sırasında yanında askerî gözlemci Teğmen Thomas E. Selfridge ile havalandı. Uçak yaklaşık 45 metre yüksekteyken pervane kanatlarından biri parçalandı; Wright aracı bir süre kontrol altında tutmayı başarsa da uçak yaklaşık 23 metre yükseklikten hızla yere çakıldı. Orville Wright ağır yaralandı ve haftalarca hastanede kaldı. 26 yaşındaki Thomas Selfridge ise aldığı ağır baş yaraları nedeniyle aynı gün hayatını kaybetti ve motorlu bir uçak kazasında ölen ilk insan olarak tarihe geçti.
Kaza, Wrightların ABD Ordusu’na satmayı planladığı iki kişilik askerî uçağın deneme programını durdurdu. Kardeşler ertesi yıl geliştirilmiş bir modelle Fort Myer’a döndü; testleri başarıyla tamamlayan uçak 1909’da ABD Ordusu tarafından satın alınarak dünyanın ilk askerî uçağı oldu.
1922 – BANDIRMA YUNAN İŞGALİNDEN KURTULDU
Büyük Taarruz’un ardından Batı Anadolu’daki Yunan kuvvetlerinin geri çekilişi sürerken Türk birlikleri 17 Eylül 1922’de Bandırma’ya girdi ve kent işgalden kurtuldu. Kocaeli Grubu’na bağlı birliklerin Ayyıldız Tepe çevresinde yürüttüğü son çatışmalarda 61. Alay Komutanı Yarbay Hüseyin Vecihi Bey’in de aralarında bulunduğu çok sayıda asker şehit oldu. Bandırma, Batı Anadolu’da silahlı çatışmaların yaşandığı son önemli merkezlerden biri olarak Millî Mücadele tarihinde özel bir yere sahip oldu.
Bandırma’daki yerel hafızada Kurtuluş Savaşı’nın “son kurşununun” Ayyıldız Tepe’de atıldığı anlatısı bugün de güçlü biçimde yaşatılıyor. Kentin kurtuluşundan bir gün sonra Edincik ve Erdek de işgalden kurtuldu; böylece Marmara’nın güneyindeki Yunan işgali sona erdi. Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi de adını kentin kurtuluş tarihi olan 17 Eylül’den aldı.
1934 – TÜRKİYE MİLLETLER CEMİYETİ KONSEYİ’NE SEÇİLDİ
Türkiye, 17 Eylül 1934’te yapılan oylamada 48 oy alarak Milletler Cemiyeti Konseyi’nin geçici üyeliğine seçildi. Türkiye örgüte iki yıl önce, 18 Temmuz 1932’de katılmıştı; Konsey üyeliği ise Cumhuriyet’in kısa sürede uluslararası diplomaside kazandığı konum bakımından daha ileri bir aşamaydı. Türkiye sonraki yıllarda Cemiyet çalışmalarında etkin rol üstlenirken Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras da 1937’de Konsey başkanlığı yaptı. Bu nedenle 17 Eylül 1934, Cumhuriyet’in iki savaş arası dönemde uluslararası sisteme kabulünün önemli tarihlerinden biri olarak görülüyor.
1939 – POLONYA NAZİ ALMANYASI’NDAN SONRA SOVYETLER TARAFINDAN DA İŞGAL EDİLDİ
Nazi Almanyası’nın Polonya’ya saldırarak II. Dünya Savaşı’nı başlatmasından 16 gün sonra, Sovyet Kızıl Ordusu 17 Eylül 1939’da Polonya’nın doğu sınırını geçerek ülkeyi işgale başladı. Böylece Alman ordusuyla batıdan savaşan Polonya, bir anda iki cephede kuşatıldı. Sovyet yönetimi, Polonya devletinin fiilen ortadan kalktığını ve doğudaki Ukraynalı ve Belaruslu nüfusu korumak için harekete geçtiğini ileri sürdü; ancak işgal, Almanya ile Sovyetler Birliği’nin haftalar önce imzaladığı Molotov-Ribbentrop Paktı’nın gizli protokolünde Polonya’yı nüfuz alanlarına bölme planının uygulanmasıydı.
Polonya’nın yenilgisinin ardından Almanya ve Sovyetler Birliği ülkeyi aralarında paylaştı. Sovyet işgali sonrasında yüz binlerce Polonya vatandaşı tutuklandı, sürgüne gönderildi veya Sovyet yönetimi altına alındı. 17 Eylül, Polonya tarihindeki Alman ve Sovyet işgallerinin birlikte hatırlandığı en ağır tarihlerden biri olarak kaldı.
1941 – MUHAMMED RIZA PEHLEVİ İRAN ŞAHI OLARAK YEMİN ETTİ
İngiliz ve Sovyet kuvvetlerinin İran’ı işgal etmesinin ardından bir gün önce tahttan çekilen Rıza Şah’ın 21 yaşındaki oğlu Muhammed Rıza Pehlevi, 17 Eylül 1941’de İran Meclisi’nde yemin ederek resmen şah olarak göreve başladı. Müttefiklerin İran üzerindeki askerî baskısı altında gerçekleşen iktidar değişikliği, Pehlevi Hanedanı’nın ikinci dönemini başlattı. Genç şah sonraki 37 yıl boyunca İran’ı yönetti; petrolün millileştirilmesi krizi, 1953’te Muhammed Musaddık’ın devrilmesi, “Beyaz Devrim” adı verilen modernleşme programları ve giderek sertleşen otoriter yönetimin ardından 1979 İran Devrimi’yle tahtını kaybetti. Böylece 17 Eylül 1941’de başlayan saltanat, modern Ortadoğu tarihinin en büyük siyasi dönüşümlerinden birine uzandı.
1943 – CUMHURİYET DÖNEMİNİN İLK FEN FAKÜLTESİ KURULDU
Türkiye’de temel bilimler eğitiminin gelişmesinde önemli bir dönüm noktası olan Ankara Fen Fakültesi, 17 Eylül 1943 tarihli ve 4492 sayılı kanunla kuruldu. Fizik, matematik ve kimya alanlarında eğitim vermek üzere oluşturulan fakülte, kendi binası henüz tamamlanmadığı için Gazi Terbiye Enstitüsü’nün binasında öğretime başladı; Astronomi Enstitüsü de ertesi yıl kuruldu. Fakülte, 1946’da Ankara Üniversitesi’nin kurulmasının ardından üniversite bünyesine katıldı.
1943 – NECİP FAZIL’IN BÜYÜK DOĞU DERGİSİNİN İLK SAYISI ÇIKTI
Necip Fazıl Kısakürek’in Türkiye’nin düşünce ve siyaset hayatında uzun yıllar etkili olacak Büyük Doğu dergisinin ilk sayısı 17 Eylül 1943’te yayımlandı. Edebiyat, fikir, siyaset ve din konularını bir araya getiren dergi, sonraki yıllarda defalarca kapatılıp yeniden yayımlandı; Necip Fazıl da çok sayıda yazısını farklı takma adlarla burada kaleme aldı. Büyük Doğu bir edebiyat dergisi olmaktan çıkarak Türkiye’de özellikle muhafazakâr ve İslamcı düşüncenin sonraki kuşaklarını etkileyen önemli yayınlardan biri haline geldi.
1944 – MÜTTEFİKLERİN DEV HAVA İNDİRME HAREKÂTI MARKET GARDEN BAŞLADI
- Dünya Savaşı’nın Batı Cephesi’ndeki en iddialı operasyonlardan Market Garden Harekâtı, 17 Eylül 1944’te Hollanda’da başladı. İngiliz Mareşal Bernard Montgomery’nin planına göre Amerikan 101. ve 82. Hava İndirme tümenleri ile İngiliz 1. Hava İndirme Tümeni, Eindhoven’dan Arnhem’e uzanan hatta önemli köprüleri havadan inerek ele geçirecek; İngiliz XXX. Kolordusu da karadan hızla ilerleyerek bu köprülerden geçecek ve Ren Nehri’nin ötesine ulaşacaktı. İlk gün yaklaşık 1.500 nakliye uçağı ve 500’e yakın planörle 20 binden fazla hava indirme askeri Hollanda’ya taşındı; harekât, savaş tarihinin en büyük hava indirme operasyonlarından biri oldu.
Planın ilk aşamalarında bazı köprüler ele geçirildi, ancak Alman direnişi beklenenden çok daha güçlü çıktı. Özellikle Arnhem Köprüsü’nü tutmaya çalışan İngiliz birlikleri kuşatıldı ve karadan ilerleyen kuvvetler onlara zamanında ulaşamadı. Günler süren çatışmaların ardından Müttefikler Ren’in kuzeyinde kalıcı bir köprübaşı kurmayı başaramadı ve Market Garden stratejik hedeflerine ulaşamadı. Operasyon, büyük cesareti ve ölçeği kadar fazla iyimser planlamanın savaş alanında nasıl ağır sonuçlar doğurabileceğinin de en ünlü örneklerinden biri olarak tarihe geçti.
1948 – BM FİLİSTİN ARABULUCUSU FOLKE BERNADOTTE ÖLDÜRÜLDÜ
Birleşmiş Milletler’in Filistin Arabulucusu İsveçli diplomat Folke Bernadotte, 17 Eylül 1948’de Kudüs’te düzenlenen silahlı saldırıda öldürüldü. Aracını durduran saldırganlar Bernadotte ile yanında bulunan Fransız BM gözlemcisi André Serot’yu yakın mesafeden vurdu. Suikastın, İsrail’in kurulmasından sonra faaliyetlerini sürdüren aşırı milliyetçi Lehi (Stern Grubu) bağlantılı militanlar tarafından gerçekleştirildiği belirlendi. Bernadotte, 1948 Arap-İsrail Savaşı sırasında ateşkes sağlanması için çalışmış ve Filistinli mülteciler konusunda uluslararası çözüm önerileri hazırlamıştı; öldürülmesi Birleşmiş Milletler tarihinde görev başında bir üst düzey arabulucuya yönelik en çarpıcı suikastlardan biri oldu.
1954 – BELGİN DORUK İLE FARUK KENÇ EVLENDİ
Yeşilçam’ın unutulmaz yıldızlarından Belgin Doruk ile yönetmen ve yapımcı Faruk Kenç, 17 Eylül 1954’te evlendi. Türk sinemasına düzenlediği artist yarışmalarıyla Ayhan Işık, Belgin Doruk, Sadri Alışık ve Kadir Savun gibi birçok önemli oyuncuyu kazandıran Kenç’in Doruk’la evliliğinden 1956’da Gül adında bir kızları dünyaya geldi; çift 1961’de boşandı.
1959 – X-15 İLK KEZ MOTORUNU ÇALIŞTIRARAK UÇTU
Havacılık ile uzay yolculuğu arasındaki sınırları zorlayan Amerikan X-15 roket uçağı, ilk motorlu uçuşunu 17 Eylül 1959’da test pilotu Scott Crossfield yönetiminde gerçekleştirdi. Bir B-52 bombardıman uçağından havada bırakıldıktan sonra roket motorlarını ateşleyen X-15, bu ilk uçuşunda bile ses hızının iki katını aştı. Program daha sonra Mach 6,7’ye ve uzayın sınırına ulaşacak; elde edilen bilgiler Mercury, Gemini ve Apollo uzay programlarının yanı sıra Space Shuttle’ın geliştirilmesinde de kullanılacaktı.
1961 – ADNAN MENDERES İDAM EDİLDİ
27 Mayıs 1960 askerî darbesinin ardından Yassıada’da yargılanarak ölüm cezasına çarptırılan eski Başbakan Adnan Menderes, 17 Eylül 1961’de İmralı Adası’nda idam edildi. Yüksek Adalet Divanı’nın verdiği idam kararlarından Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkındakiler Millî Birlik Komitesi tarafından onaylanmış; Zorlu ve Polatkan 16 Eylül’de idam edilmişti. Menderes’in infazı, 15 Eylül’deki intihar girişiminin ardından sağlık durumunun düzelmesinin beklenmesi nedeniyle bir gün gecikti. Celâl Bayar’ın ve diğer bazı sanıkların idam cezaları ise 15 Eylül’de müebbet hapse çevrilmişti. Menderes, Zorlu ve Polatkan’ın hukukî itibarları 1990’da iade edildi; naaşları 17 Eylül 1990’da devlet töreniyle İstanbul’daki Anıtmezar’a nakledildi.
1964 – JAMES BOND EFSANESİNİ KURAN GOLDFINGER’IN GALASI YAPILDI
James Bond serisinin üçüncü filmi Goldfinger, dünya prömiyerini 17 Eylül 1964’te Londra’daki Odeon Leicester Square’de yaptı. Sean Connery’nin Bond’u canlandırdığı film; altın kaplı kadın, Oddjob’un şapkası, Aston Martin DB5 ve Shirley Bassey’nin söylediği tema şarkısıyla Bond mitolojisinin bugün hâlâ kullanılan birçok unsurunu şekillendirdi. Yaklaşık 3 milyon dolarlık bütçesini yalnızca ABD’deki ilk iki haftasında geri kazanan film, dünya çapında büyük gişe başarısına ulaştı ve seriyi küresel bir popüler kültür fenomenine dönüştürdü.
1967 – KAYSERİSPOR-SİVASSPOR MAÇINDA ÇIKAN OLAYLARDA 43 KİŞİ HAYATINI KAYBETTİ
Kayseri’de 17 Eylül 1967’de oynanan Kayserispor-Sivasspor karşılaşması, Türk futbol tarihinin en büyük facialarından birine dönüştü. Kayserispor’un 20. dakikada attığı golün ardından iki takım taraftarları arasında başlayan taşlı kavga ve panik sırasında Sivasspor taraftarları tribünden çıkmaya çalıştı; çıkış kapılarının içeri doğru açılması izdihamı daha da büyüttü. 43 kişi ezilme ve havasızlık sonucu hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Olaylar stadyumla da sınırlı kalmadı; ölüm haberlerinin Sivas’a ulaşmasının ardından kentte Kayserililere ait bazı işyerlerine saldırılar düzenlendi. Facia, Türkiye’de futbol şiddeti ve stadyum güvenliği tarihinin en karanlık günlerinden biri olarak kaldı.
1967 – JIM MORRISON SANSÜRE BOYUN EĞMEDİ, THE WHO TELEVİZYON STÜDYOSUNU PATLATTI
17 Eylül 1967, Amerikan televizyon tarihinin rock müzik açısından hayli olaylı günlerinden biriydi. The Doors, canlı yayımlanan The Ed Sullivan Show’da “Light My Fire”ı söylerken yapımcıların uyuşturucu çağrışımı yaptığı gerekçesiyle değiştirilmesini istediği “higher” kelimesini Jim Morrison söz verdiğinin aksine aynen söyledi; grup bir daha programa çağrılmadı. Aynı tarihte yayımlanan The Smothers Brothers Comedy Hour’da ise The Who’nun davulcusu Keith Moon, “My Generation”ın sonunda davulunun içine normalden çok daha fazla patlayıcı koydurdu; patlamada Pete Townshend’in saçları yandı, Moon’un koluna parçalar saplandı ve yayın kısa süreliğine kesildi.
1976 – STAR TREK HAYRANLARI NASA’YA UZAY MEKİĞİNİN ADINI DEĞİŞTİRTTİ
NASA’nın ilk uzay mekiği yörünge aracı 17 Eylül 1976’da California’daki Palmdale tesislerinde kamuoyuna tanıtıldı. Araç için başlangıçta “Constitution” adı düşünülüyordu; ancak Star Trek hayranlarının Beyaz Saray’a yürüttüğü yoğun mektup kampanyası sonucunda Başkan Gerald Ford’un da desteğiyle adı dizinin ünlü uzay gemisinden esinlenerek Enterprise olarak değiştirildi. Tanıtım törenine Star Trek’in yaratıcısı Gene Roddenberry ile dizinin oyuncuları da katıldı. Enterprise hiçbir zaman uzaya gitmedi; atmosfer içindeki yaklaşma ve iniş testlerinde kullanıldı ama sonraki uzay mekiklerinin yolunu açtı.
1978 – MISIR İLE İSRAİL CAMP DAVID ANLAŞMALARINI İMZALADI
ABD Başkanı Jimmy Carter’ın arabuluculuğunda 13 gün süren görüşmelerin ardından Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat ile İsrail Başbakanı Menahem Begin, 17 Eylül 1978’de Camp David Anlaşmaları’nı imzaladı. Washington’daki Beyaz Saray’da imzalanan iki çerçeve belge, Mısır ile İsrail arasında barışın koşullarını ve daha geniş Arap-İsrail sorununa yönelik bir çözüm çerçevesini ortaya koyuyordu. Sürecin sonunda 26 Mart 1979’da Mısır-İsrail Barış Antlaşması imzalandı; İsrail Sina Yarımadası’ndan çekilmeyi, Mısır da İsrail’i tanımayı kabul etti. Böylece Mısır, İsrail’le barış antlaşması imzalayan ilk Arap devleti oldu.
1980 – NİKARAGUA’NIN DEVRİK DİKTATÖRÜ SOMOZA ÖLDÜRÜLDÜ
Sandinista Devrimi’nin ardından Nikaragua’dan kaçıp Paraguay’a sığınan eski devlet başkanı Anastasio Somoza Debayle, 17 Eylül 1980’de başkent Asunción’da düzenlenen silahlı saldırıda öldürüldü. Arjantinli Ejército Revolucionario del Pueblo (ERP) bağlantılı bir komando, Somoza’nın Mercedes’ini otomatik silahlarla taradı ve roketatarla vurdu; saldırıda şoförü ve mali danışmanı da yaşamını yitirdi. “Operación Reptil” adı verilen suikast, Nikaragua’yı 1930’lardan 1979’a kadar yöneten Somoza ailesinin siyasi döneminin kanlı bir son halkası oldu.
1983 – VANESSA WILLIAMS İLK SİYAH MISS AMERICA OLDU; BİR YIL SONRA SKANDAL PATLADI
Vanessa Williams, 17 Eylül 1983’te Miss America tacını kazanan ilk siyah kadın olarak Amerikan popüler kültüründe ve ırk tarihindeki önemli eşiklerden birini geçti. Ancak zaferinden yaklaşık on ay sonra daha önce çektirdiği çıplak fotoğrafların Penthouse dergisinde yayımlanacağının ortaya çıkması üzerine tacından vazgeçmek zorunda kaldı; bu da yarışma tarihinin en büyük skandallarından birine dönüştü. Williams daha sonra güçlü bir müzik ve oyunculuk kariyeri kurarak skandalın gölgesinden çıkmayı başardı.
1990 – MENDERES, ZORLU VE POLATKAN 29 YIL SONRA DEVLET TÖRENİYLE YENİDEN DEFNEDİLDİ
1961’de idam edilen eski Başbakan Adnan Menderes ile eski bakanlar Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ın naaşları, Menderes’in ölümünün tam 29. yıldönümü olan 17 Eylül 1990’da İmralı’dan İstanbul’a getirildi. TBMM’nin aynı yıl çıkardığı yasayla hukukî itibarları iade edilen üç siyasetçi için Aksaray Muratpaşa Camii’nde cenaze namazı kılındı; ardından Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Başbakan Yıldırım Akbulut, devlet erkânı ve binlerce kişinin katıldığı törenle Vatan Caddesi’ndeki Anıtmezar’a defnedildiler. Böylece 17 Eylül, Türkiye siyasi tarihinde hem Menderes’in idam edildiği hem de 29 yıl sonra devlet töreniyle yeniden toprağa verildiği tarih oldu.
1991 – LINUX’UN İLK SÜRÜMÜ YAYIMLANDI
Bilgisayar tarihini değiştirecek Linux işletim sistemi çekirdeğinin ilk sürümü Linux 0.01, 17 Eylül 1991’de yayımlandı. Finlandiyalı üniversite öğrencisi Linus Torvalds projeyi birkaç hafta önce internet üzerindeki bir mesaj grubunda duyurmuştu; 0.01 sürümü 88 dosya ve yaklaşık 10 bin satır koddan oluşuyordu. Küçücük bir öğrenci projesi olarak başlayan Linux, sonraki yıllarda dünyanın en önemli açık kaynak yazılım projelerinden birine dönüşerek internet sunucularından süper bilgisayarlara, Android telefonlardan bulut sistemlerine kadar çağdaş dijital altyapının büyük bölümünün temelinde yer aldı.
1991 – İKİ KORE VE ÜÇ BALTIK DEVLETİ AYNI GÜN BİRLEŞMİŞ MİLLETLER’E GİRDİ
Soğuk Savaş’ın sona erdiği dönemin büyük diplomatik dönüşümlerinden biri 17 Eylül 1991’de yaşandı. Kuzey Kore ile Güney Kore, bağımsızlıklarını yeniden kazanan Estonya, Letonya ve Litvanya ile Marshall Adaları ve Mikronezya aynı gün Birleşmiş Milletler üyeliğine kabul edildi. Böylece yalnızca iki Kore ilk kez aynı uluslararası örgütte eşit üyeler haline gelmedi; Sovyet egemenliğinden çıkan Baltık ülkelerinin yeniden dünya devletleri arasındaki yerini alması da resmileşti.
1991 – GUNS N’ ROSES AYNI GÜN İKİ ALBÜM ÇIKARDI
Guns N’ Roses, rock tarihinin en iddialı albüm hamlelerinden birini 17 Eylül 1991’de yaptı ve Use Your Illusion I ile Use Your Illusion II albümlerini aynı gün piyasaya sürdü. “November Rain”, “Don’t Cry”, “Civil War”, “You Could Be Mine” ve “Knockin’ on Heaven’s Door” gibi grubun en bilinen kayıtlarının yer aldığı iki albüm, Amerikan listesinde aynı anda ilk iki sıraya yerleşti. İlginç tesadüf: Rock dünyasının yılın en büyük plak olaylarından biri yaşanırken aynı gün bilgisayar dünyasında Linux 0.01 yayımlanıyordu.
1996 – ABD, IRAK’A KARŞI KUVEYT’E 3.500 ASKER GÖNDERME KARARI ALDI
ABD Başkanı Bill Clinton, 17 Eylül 1996’da Irak üzerindeki askerî baskıyı artırmak amacıyla Kuveyt’e 3.500 ilave Amerikan askeri gönderilmesini onayladı. Karar, Saddam Hüseyin güçlerinin Kuzey Irak’taki Kürt bölgesine müdahalesi ve Irak hava savunmasının Amerikan uçaklarını hedef almasının ardından geldi. Washington aynı dönemde Irak’ın güneyindeki uçuşa yasak bölgeyi genişletmiş ve füze saldırılarıyla Irak hava savunma tesislerini vurmuştu. Clinton, Irak’ı komşularını tehdit edecek yeni adımlardan kaçınması konusunda uyardı; askerlerin Kuveyt’e sevki ertesi gün başladı.
2004 – THE SIMS 2 AVRUPA’DA PİYASAYA ÇIKTI
Dünyanın en popüler yaşam simülasyonu serilerinden The Sims’in devam oyunu The Sims 2, 17 Eylül 2004’te Birleşik Krallık ve bazı Avrupa ülkelerinde satışa çıktı. Maxis tarafından geliştirilen oyun, karakterlerin çocukluktan yaşlılığa kadar bütün yaşamlarını sürdürmesi, evlenmesi, çocuk sahibi olması ve genetik özelliklerini sonraki kuşaklara aktarması gibi yeniliklerle seriyi önemli ölçüde geliştirdi. The Sims 2 kısa sürede küresel bir popüler kültür fenomenine dönüşerek 2004’ün en çok satan PC oyunu oldu.
2011 – “BİZ YÜZDE 99’UZ”: OCCUPY WALL STREET BAŞLADI
Gelir eşitsizliği, finans sisteminin gücü ve büyük şirketlerin siyaset üzerindeki etkisini protesto eden Occupy Wall Street hareketi, 17 Eylül 2011’de New York’un finans merkezindeki Zuccotti Park çevresinde başladı. Haftalar süren işgal eylemi kısa zamanda ABD’nin ve dünyanın birçok kentine yayıldı; hareketin “We are the 99% – Biz yüzde 99’uz” sloganı ekonomik eşitsizlik tartışmalarının küresel simgelerinden biri haline geldi. Occupy somut ve kalıcı bir siyasi örgüte dönüşemedi ancak 2008 ekonomik krizinin ardından büyüyen servet eşitsizliği tartışmasını ana akım siyasetin merkezine taşıdı.
2013 – GRAND THEFT AUTO V PİYASAYA ÇIKTI VE EĞLENCE TARİHİNDE REKOR KIRDI
Rockstar Games’in geliştirdiği Grand Theft Auto V, 17 Eylül 2013’te dünya çapında satışa çıktı. Los Angeles’tan esinlenen Los Santos kentinde geçen açık dünya oyunu, daha ilk 24 saatte 11,21 milyon kopya satarak yaklaşık 815 milyon dolar gelir elde etti. Üç gün içinde 1 milyar dolar satışa ulaşan GTA V, yalnızca video oyunları arasında değil, film ve diğer eğlence ürünleri dahil olmak üzere 1 milyar dolar gelir sınırına en hızlı ulaşan yapım olarak Guinness Dünya Rekoru kırdı. Oyun sonraki yıllarda yeni konsol kuşaklarına da taşındı ve 21. yüzyılın en büyük popüler kültür fenomenlerinden birine dönüştü.
2018 – SURİYE HAVA SAVUNMASI RUS KEŞİF UÇAĞINI YANLIŞLIKLA VURDU
Suriye’nin Lazkiye bölgesine yönelik İsrail hava saldırıları sırasında, Rusya’ya ait İl-20 keşif uçağı 17 Eylül 2018 gecesi Suriye’nin S-200 hava savunma sistemi tarafından yanlışlıkla vurularak Akdeniz’e düştü; uçaktaki 15 Rus askeri hayatını kaybetti. Moskova, İsrail uçaklarının Rus uçağını tehlikeye attığını ve saldırı konusunda yeterince erken uyarı vermediğini öne sürerek İsrail’i olaydan dolaylı biçimde sorumlu tuttu; İsrail ise Rus uçağının vurulduğu sırada kendi uçaklarının bölgeden ayrılmış olduğunu savundu. Olayın ardından Rusya, Suriye’ye daha gelişmiş S-300 hava savunma sistemleri gönderme kararı aldı.
2024 – BİNLERCE ÇAĞRI CİHAZI AYNI ANDA PATLADI
Lübnan’da Hizbullah mensuplarının kullandığı binlerce çağrı cihazı 17 Eylül 2024’te neredeyse eşzamanlı olarak patladı. Ertesi gün benzer biçimde hazırlanmış el telsizlerinin de patlamasıyla iki günlük olaylar eşi görülmemiş bir teknolojik sabotaj operasyonuna dönüştü. Reuters’ın olayın birinci yıldönümündeki araştırmasına göre iki gündeki patlamalarda 39 kişi hayatını kaybetti, 3 bin 400’den fazla kişi yaralandı; çok sayıda kişi gözlerini veya ellerini kaybetti. Saldırılar, İsrail-Hizbullah çatışmasının çok daha büyük bir savaşa dönüşmesinin başlangıç noktalarından biri oldu.
KOCAELİ TARİHİNDE 17 EYLÜL
17 EYLÜL’DE GAZETELERDE KOCAELİ: GAZ MASKESİ, YENİ İSKELE, “İKİ TAHİR” VE DEPREM KORKUSU
17 Eylül 1939 tarihli Ulus gazetesinde, II. Dünya Savaşı’nın başlamasının üzerinden henüz iki hafta geçmişken Kızılay’ın ilanı dikkat çekiyordu. Olası hava saldırılarında zehirli gazlara karşı halkı korumak amacıyla üretilen gaz maskeleri Kocaeli’de de satışa çıkarılmıştı. Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa ve başka kentlerle birlikte Kocaeli Kızılay merkezinden alınabilecek maskelerin fiyatı 6 liraydı ve her biri kullanım talimatıyla birlikte ayrı bir kutuda satılıyordu. Türkiye savaşa girmemişti ama Avrupa’daki savaşın yarattığı korku İzmit’te dükkâna girip gaz maskesi alınabilecek kadar gündelik hayata yaklaşmıştı.
17 Eylül 1940 tarihli Ulus ise aynı sütunda iki bambaşka İzmit-Karamürsel haberi veriyordu. İlki kentin modernleşmesine ilişkindi: İzmit’e L biçiminde, 100 metreye 75 metre ölçülerinde yeni bir transit iskelesi yapılmasına karar verilmişti; iskelenin üzerinde vinçler, dekovil hatları, yolcu salonu, vapur acentesi ve polis noktası bulunacaktı. Hemen yanındaki haberin başlığıysa neredeyse kara mizah gibiydi: “İki Tahir arasındaki kavga.” Karamürsel’in Aşağı Kiraz köyünde ikisinin de adı Tahir olan iki kişi kavga etmiş, Tahirlerden biri diğer Tahir’i mavzerle ağır yaralamıştı.
İki yıl sonra 17 Eylül 1942 tarihli Ulus, İzmit’i bu kez sular altında gösteriyordu. Gazeteye göre iki gündür süren şiddetli yağmur İzmit Ovası’nı tamamen su altında bırakmış, bazı evlerde hasara yol açmış ve sokakları geçilemez hale getirmişti. Bugün yağmur sonrası İzmit’in su baskınları tartışılırken, aynı problemin 84 yıl önce gazete sütunlarına girmiş olması kent hafızası bakımından oldukça çarpıcı.
Ve 17 Eylül 1999 tarihli Cumhuriyet: 17 Ağustos depreminin tam bir ay sonrası. Ataol Behramoğlu’nun İzmit, Gölcük ve Değirmendere izlenimlerinde kentteki çadırlar, enkaz ve belirsizlik anlatılırken, halk arasında dolaşan ürkütücü bir söylenti de kayda geçiyordu. 13-20 Eylül arasında yeniden büyük bir deprem olacağı, hatta özellikle “ayın 17’sinde” felaket yaşanacağı söyleniyordu. Bu nedenle bazı İzmitliler sağlam görünen evlerine bile girmiyor, parklarda ve çadırlarda kalmayı tercih ediyordu. Gazete aynı zamanda İzmit Körfezi’nin ağır sanayinin yüküne deprem enkazı ve atıklarının da eklendiğini yazıyordu. Bilimsel bir temeli olmayan bu söylenti, felaketten yalnızca bir ay sonra Kocaeli’de insanların nasıl bir psikoloji içinde yaşadığını gösteren güçlü bir dönem belgesi.
1886 – HEREKE FABRİKASI’NIN DÖRT USTASINA SANAYİ MADALYASI VERİLDİ
Hereke Fabrika-i Hümâyunu’nun başarısının arkasındaki ustalar da 17 Eylül tarihine küçük ama değerli bir iz bıraktı. Arşiv belgelerini kullanan akademik bir araştırmaya göre fabrikanın ikinci muallimi Tevfik Efendi, üçüncü muallimi İbrahim Bey, resim muallimi Yorgaki Efendi ve boya muallimi Feyzî Efendi’ye 17 Eylül 1886’da üçüncü sınıf Sanayi Madalyası verildi. Hereke’nin dünya çapında bir marka haline gelişini yalnızca saraylar ve halılar üzerinden değil, deseninden boyasına üretimin başındaki insanlardan da okumamızı sağlayan güzel bir kent hafızası ayrıntısı.
1906 – KARAMÜRSEL’İN YENİ KIZ MEKTEBİ AÇILDI AMA ÖĞRETMENİ DÖNMEYİNCE KAPALI KALDI
Karamürsel’de kız çocuklarının eğitimi için açılan Kız İbtidâî Mektebi’nin ilk öğretmeni Necibe Havva Hanım, okulun 31 Ağustos 1906’daki resmî açılışından sonra işlemlerini tamamlamak üzere İstanbul’a gitti ve kendisine 14 Eylül’de görev başında olması söylendi. Ancak geri dönmeyince okul kapalı kaldı. Karamürsel Kaymakamlığı, 17 Eylül 1906’da Maarif Nezareti’ne başvurarak öğretmenin acilen Karamürsel’e gönderilmesini istedi. Necibe Havva Hanım’ın haftalar geçmesine rağmen dönmemesi üzerine yeni açılan kız okulunun öğretmen arayışı aylarca sürdü. Arşiv belgelerindeki bu küçük hadise, 20. yüzyılın başında Kocaeli’de kız çocukları için okul açmanın bile ne kadar kırılgan bir süreç olduğunu gösteriyor.
1937 – GÖLCÜK TERSANESİ’NİN İLK GEMİSİ MARMARA’DA DENİZ DENEMESİNE ÇIKTI
Gölcük Deniz Fabrikalarında Türk mühendis, usta ve işçiler tarafından inşa edilen “Gölcük” adlı 1.250 tonluk yağ gemisi, 17 Eylül 1937’de İzmit Deniz Komutanlığı önünden hareket ederek Marmara’da büyük deniz ve sürat denemelerine çıktı. 750 ton akaryakıt taşıyabilen gemi, başarılı denemelerin ardından İstanbul’a ulaşarak Dolmabahçe önünde demirledi. Dönemin Cumhuriyet gazetesi ertesi gün gemiyi, Cumhuriyet döneminde Gölcük’te kurulan devlet tersanesinin ilk eseri ve yaklaşık kırk yıl sonra Türk devlet tersanesinde Türk mühendis ve işçilerin yaptığı ilk gemi olarak tanıtıyordu. Dizel motoru dışında hemen bütün parçaları Türkiye’de üretilen Gölcük, küçük bir tanker olmasına rağmen Cumhuriyet’in yeniden başlayan modern gemi inşa sanayisinin sembollerinden biri oldu.
1970 – SIKIYÖNETİM KALKTI, ERTESİ SABAH İPRAŞ’TA GREV BAŞLADI
15-16 Haziran işçi eylemlerinin ardından Kocaeli ve İstanbul’da üç ay süren sıkıyönetimin 16 Eylül’de sona ermesinden yalnızca birkaç saat sonra, 17 Eylül 1970 sabahı İzmit’teki İPRAŞ Rafinerisi’nde yaklaşık 500 işçi greve çıktı. Grevi Pet-Kim Sendikası yürütüyordu. Dönemin gazeteleri daha o sabah “İPRAŞ’ta grev bugün başlıyor” başlığıyla gelişmeyi duyurdu. Ancak grev uzun sürmedi; hükümet, eylemi “millî güvenliği bozucu nitelikte” değerlendirerek ertesi gün 30 gün süreyle erteledi. Böylece sıkıyönetimin kalkmasının hemen ardından başlayan ilk büyük Kocaeli işçi hareketlerinden biri, yalnızca bir gün içinde hükûmet müdahalesiyle karşılaştı.
1976 – DGM DİRENİŞİNDE KOCAELİ SANAYİSİ DURDU, İPRAŞ’TA 48 İŞÇİ GÖZALTINA ALINDI
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin yeniden kurulmasına karşı DİSK’in başlattığı “Genel Yas” direnişi, 17 Eylül 1976’da ikinci gününde Kocaeli’nin büyük sanayi kuruluşlarına yayıldı. İzmit’te belediye işçilerinin yanı sıra İPRAŞ, Pirelli, Goodyear, Philips, Çelik Halat, Fastaş ve Rabak işçileri üretimi durdurdu ya da direnişe katıldı. İPRAŞ’ta yaşanan olayların ardından 48 işçi gözaltına alındı. DGM karşıtı eylemler İstanbul’dan İzmir’e, Bursa’dan Kocaeli’ye yüz binlerce işçiyi kapsayan, 15-16 Haziran’dan sonraki dönemin en büyük işçi hareketlerinden birine dönüştü; yasa tasarısı da sonuçta çıkarılamadı.
1999 – DEPREMDEN TAM BİR AY SONRA KÖRFEZ ÜLKELERİ 400 MİLYON DOLARLIK YARDIM FONU KURDU
17 Ağustos Marmara Depremi’nin üzerinden tam bir ay geçtiği 17 Eylül 1999’da, Körfez İşbirliği Konseyi üyesi ülkelerin Türkiye’de depremden zarar gören bölgelerin yeniden inşasına destek olmak üzere 400 milyon dolarlık bir finansman fonu oluşturduğu açıklandı. Dışişleri Bakanlığı, fonun deprem bölgesindeki yeniden yapılanma ve kalkınma projelerinde kullanılacağını duyurdu. Felaketin merkezindeki Kocaeli, yardım programının başlıca yararlanıcı bölgelerinden biriydi. Aynı dönemde geçici barınma çalışmaları da hızlanmış; akademik çalışmalarda 17 Eylül’de prefabrik konut ihalelerinin başlatıldığı, daha sonra sadece Kocaeli’de 16 bini aşkın geçici konut üretildiği aktarılıyor.
2024 – TCG HIZIRREİS GÖLCÜK’TE İLK KEZ DENİZE AÇILDI
Reis Sınıfı Denizaltı Projesi’nin ikinci denizaltısı TCG HIZIRREİS, 17 Eylül 2024’te Gölcük’te ilk seyrini gerçekleştirdi; ilk dalışını ise ertesi gün yaptı. Tarihin hoş bir tesadüfü var: Gölcük Tersanesi’nin Cumhuriyet dönemindeki ilk gemisi “Gölcük” de dosyamızda anlattığımız gibi 17 Eylül 1937’de büyük deniz denemesine çıkmıştı. Böylece aynı tersanede, aralarında tam 87 yıl bulunan iki 17 Eylül; Cumhuriyet’in ilk dönemindeki 1.250 tonluk yağ gemisiyle Türkiye’nin modern denizaltı programının aynı takvim gününde buluşmasını sağlıyor.
17 EYLÜL’DE DOĞANLAR
1826 – Bernhard Riemann: Modern matematiğin en önemli isimlerinden Alman matematikçi Bernhard Riemann doğdu. Geometri, analiz ve sayı teorisini derinden etkileyen Riemann’ın adı bugün hâlâ çözülememiş ünlü “Riemann hipotezi”yle yaşarken, geliştirdiği geometri daha sonra Einstein’ın genel görelilik kuramının matematiksel temellerinden biri oldu.
1854 – David Dunbar Buick: İskoçya doğumlu Amerikalı mucit ve sanayici David Dunbar Buick doğdu. 1903’te kendi adını taşıyan Buick Motor Company’yi kurdu; şirket birkaç yıl sonra William C. Durant’ın elinde büyüdü ve General Motors’un kurulmasında temel taşlarından biri haline geldi. Buick’in adı, kendisi şirketten ayrıldıktan bir asırdan fazla süre sonra bile otomobil dünyasında yaşamaya devam ediyor.
1857 – Konstantin Tsiolkovski: Modern roket biliminin ve uzay yolculuğu düşüncesinin öncülerinden Rus bilim insanı Konstantin Tsiolkovski doğdu. Henüz insanlığın uçakla uçmayı bile yeni öğrendiği yıllarda roketlerle uzaya çıkmanın bilimsel temellerini geliştiren Tsiolkovski’nin çalışmaları, daha sonra Sovyet uzay programının öncü mühendislerine ilham verdi.
1886 – Feyhaman Duran: Türk resim sanatının önemli isimlerinden Feyhaman Duran, İstanbul Kadıköy’de doğdu. Özellikle portreleriyle tanınan Duran, Türk resminde portreciliğin gelişmesinde öncü rol oynadı; Paris’te aldığı eğitimin ardından uzun yıllar Sanayi-i Nefise Mektebi’nde, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nde ders verdi.
1923 – Hank Williams: Country müziğinin kurucu efsanelerinden Amerikalı şarkıcı ve söz yazarı Hank Williams doğdu. “Your Cheatin’ Heart”, “Hey, Good Lookin’” ve “I’m So Lonesome I Could Cry” gibi şarkılarla Amerikan popüler müziğini derinden etkileyen Williams, yalnızca 29 yaşında ölmesine rağmen 20. yüzyılın en etkili şarkı yazarlarından biri kabul ediliyor.
1930 – Edgar Mitchell ve Thomas Stafford: İlginç bir tesadüfle, Amerikan uzay programının iki önemli astronotu aynı gün ve aynı yıl doğdu. Edgar Mitchell, Apollo 14 göreviyle Ay’a ayak basan altıncı insan olurken; Thomas Stafford Gemini görevlerinin yanı sıra Apollo 10 ve Apollo-Soyuz uçuşlarında yer aldı.
1931 – Anne Bancroft: Amerikalı oyuncu Anne Bancroft doğdu. The Miracle Worker filmindeki Helen Keller’ın öğretmeni Annie Sullivan rolüyle En İyi Kadın Oyuncu Oscar’ını kazanan Bancroft, sinema tarihine ise özellikle The Graduate filmindeki unutulmaz “Mrs. Robinson” karakteriyle geçti.
1935 – Ken Kesey: Amerikan edebiyatının ve 1960’lar karşı kültürünün önemli isimlerinden Ken Kesey doğdu. Bir psikiyatri hastanesinde çalışırken edindiği deneyimlerden yola çıkarak yazdığı Guguk Kuşu / One Flew Over the Cuckoo’s Nest, daha sonra Jack Nicholson’ın başrolünü oynadığı ve beş büyük dalda Oscar kazanan filme uyarlandı.
1944 – Reinhold Messner: Dağcılık tarihinin en büyük isimlerinden İtalyan Reinhold Messner doğdu. Peter Habeler’le birlikte Everest’e oksijen desteği olmadan çıkan ilk insan olan Messner, daha sonra dünyadaki 8 bin metrenin üzerindeki 14 dağın tamamına yine ek oksijen kullanmadan tırmanmayı başaran ilk dağcı oldu.
1945 – Phil Jackson: NBA tarihinin en başarılı antrenörlerinden Phil Jackson doğdu. Michael Jordan’lı Chicago Bulls ile altı, Kobe Bryant ve Shaquille O’Neal’lı Los Angeles Lakers ile beş olmak üzere toplam 11 NBA şampiyonluğu kazanan Jackson, lig tarihinde bir başantrenörün ulaştığı en yüksek şampiyonluk sayısının sahibi.
1957 – Cem Pamiroğlu: Türk futbolunun ve Fenerbahçe’nin önemli isimlerinden Cem Pamiroğlu doğdu. Fenerbahçe altyapısından yetişerek 1975’te A takıma çıkan Pamiroğlu, 1987’ye kadar sarı-lacivertli formayı giydi; takım kaptanlığı yaptı ve üç lig şampiyonluğu yaşadı.
1960 – Damon Hill: İngiliz Formula 1 pilotu Damon Hill doğdu. Efsane pilot Graham Hill’in oğlu olan Damon Hill, Williams takımıyla 1996 Formula 1 Dünya Şampiyonluğu’na ulaşarak babasının ardından dünya şampiyonu olan ikinci kuşağın en ünlü örneklerinden biri oldu.
1962 – Baz Luhrmann: Gösterişli görsel dili ve müziği hikâyenin merkezine yerleştiren filmleriyle tanınan Avustralyalı yönetmen Baz Luhrmann doğdu. Romeo + Juliet, Moulin Rouge!, The Great Gatsby ve Elvis gibi yapımlarla çağdaş popüler sinemanın en ayırt edici yönetmenlerinden biri haline geldi.
1968 – Anastacia: Kendine özgü güçlü sesiyle 2000’li yılların başında dünya çapında ün kazanan Amerikalı şarkıcı Anastacia doğdu. “I’m Outta Love” ile başlayan uluslararası çıkışını çok sayıda hit şarkıyla sürdüren sanatçı, pop, rock ve soul etkilerini bir araya getiren tarzıyla dönemin en kolay tanınan seslerinden biri oldu.
1969 – Keith Flint: The Prodigy’nin unutulmaz vokalisti ve dansçısı Keith Flint doğdu. Başlangıçta grubun dansçılarından biri olan Flint, özellikle 1996’da yayımlanan “Firestarter” ve “Breathe” ile elektronik müziğin en tanınan sahne figürlerinden birine dönüştü.
1974 – Yonca Lodi: Türk pop müziği sanatçısı Yonca Lodi İstanbul’da doğdu. Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı’nda opera-şan eğitimi alan Lodi, 1999’da yayımlanan ilk albümünün ardından “Anlatma”, “Yeter”, “Emanet” ve “12 Ay” gibi şarkılarla geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.
1978 – Arne Slot: Hollandalı futbolcu ve teknik direktör Arne Slot doğdu. Feyenoord’daki başarılı döneminin ardından 2024’te Jürgen Klopp’un yerine Liverpool’un başına geçen Slot, ilk sezonunda kulübü 2024-25 Premier League şampiyonluğuna taşıdı; Liverpool’daki iki yıllık görevinden Mayıs 2026’da ayrıldı.
1985 – Alexander Ovechkin: Rus buz hokeyi yıldızı Alexander Ovechkin doğdu. Washington Capitals formasıyla yıllarca NHL’in en büyük golcülerinden biri olan Ovechkin, 6 Nisan 2025’te kariyerinin 895. golünü atarak Wayne Gretzky’nin uzun süre “kırılamaz” kabul edilen rekorunu geçti ve NHL tarihinin en çok gol atan oyuncusu oldu.
17 EYLÜL’DE HAYATINI KAYBEDENLER
1179 – Bingenli Hildegard: Orta Çağ’ın sıra dışı kadınlarından Alman Benedikten rahibesi Hildegard von Bingen hayatını kaybetti. Besteci, yazar, mistik, doğa araştırmacısı ve şifalı bitkiler üzerine çalışan bir düşünür olan Hildegard, yaşadığı çağda hükümdarlar ve din adamlarıyla yazışacak kadar etkili olmuş; günümüze ulaşan eserleriyle Orta Çağ Avrupa’sının en dikkat çekici çok yönlü isimlerinden biri kabul edilmiştir.
1676 – Sabetay Sevi: İzmir doğumlu Yahudi mistik ve dinî önder Sabetay Sevi, kaynakların büyük bölümünün kabul ettiği tarihe göre 17 Eylül 1676’da Ülgün’de hayatını kaybetti. Kendisini Mesih ilan ederek Osmanlı topraklarından Avrupa’ya uzanan büyük bir hareket başlatan Sevi, 1666’da Edirne’de Osmanlı yönetimi tarafından sorgulandıktan sonra Müslüman oldu; takipçilerinden oluşan ve daha sonra özellikle Selanik’te varlığını sürdüren cemaat “Dönmeler” adıyla Osmanlı ve Türkiye tarihinin tartışmalı başlıklarından birine dönüştü.
1823 – Abraham-Louis Breguet: Saatçilik tarihinin en büyük mucitlerinden Abraham-Louis Breguet Paris’te hayatını kaybetti. Tourbillon başta olmak üzere mekanik saatçiliğe çok sayıda yenilik kazandıran Breguet’in müşterileri arasında Napolyon dönemi Avrupa’sının hükümdarları da vardı; üstelik Osmanlı bağlantısı da dikkat çekiciydi: III. Selim için 1804’te Breguet’den özel bir saat sipariş edilmişti. Adını taşıyan marka iki yüzyıldan uzun süre sonra hâlâ dünyanın en prestijli saat markalarından biri.
1858 – Dred Scott: Amerikan tarihinin en önemli hukuk mücadelelerinden birine adını veren eski köle Dred Scott hayatını kaybetti. Scott, köleliğin yasak olduğu bölgelerde yaşadığı gerekçesiyle özgürlüğü için dava açmış ancak ABD Yüksek Mahkemesi 1857’de siyahların Amerikan vatandaşı sayılamayacağı yönünde tarihinin en tartışmalı kararlarından birini vermişti. Karar kölelik krizini daha da derinleştirerek ABD’yi İç Savaş’a götüren süreçte önemli bir dönüm noktası oldu; Scott ise karardan birkaç ay sonra başka yollarla özgürlüğüne kavuştu ve ertesi yıl öldü.
1877 – William Henry Fox Talbot: Fotoğraf tarihinin öncülerinden İngiliz bilim insanı ve mucit William Henry Fox Talbot hayatını kaybetti. Talbot’un geliştirdiği negatif-pozitif esasına dayanan kalotip yöntemi, tek bir negatiften çok sayıda fotoğraf basılabilmesini sağlayarak modern fotoğrafçılığın temel yöntemlerinden birinin önünü açtı.
1879 – Eugène Viollet-le-Duc: Paris’teki Notre-Dame Katedrali başta olmak üzere Fransa’nın birçok Orta Çağ yapısının 19. yüzyıldaki restorasyonlarını yöneten mimar Eugène Viollet-le-Duc hayatını kaybetti. Carcassonne surları ve Sainte-Chapelle gibi yapıların bugünkü görünümünde büyük payı bulunan Viollet-le-Duc, restorasyon anlayışıyla tartışmalar yaratırken mimarlık kuramlarıyla Art Nouveau’dan modern mimariye kadar birçok akımı etkiledi.
1936 – Henry Louis Le Chatelier: Kimya öğrencilerinin adını hâlâ ders kitaplarında gördüğü Fransız kimyager Henry Louis Le Chatelier hayatını kaybetti. Kimyasal dengedeki bir sisteme dışarıdan yapılan değişikliğin, sistem tarafından bu değişikliğin etkisini azaltacak yönde karşılanacağını açıklayan “Le Chatelier İlkesi”, modern kimyanın ve kimya mühendisliğinin temel kurallarından biri haline geldi.
1994 – Karl Popper: 20. yüzyılın en etkili bilim ve siyaset felsefecilerinden Karl Popper hayatını kaybetti. Bilimsel bir teorinin bilim sayılabilmesi için yanlışlanabilir olması gerektiğini savunan Popper, Bilimsel Araştırmanın Mantığı ile bilim felsefesini; Açık Toplum ve Düşmanları ile de totalitarizm tartışmalarını derinden etkiledi.
1994 – Vitas Gerulaitis: 1970’lerin ve 80’lerin en renkli tenis yıldızlarından, 1977 Avustralya Açık şampiyonu Vitas Gerulaitis 40 yaşında hayatını kaybetti. Arkadaşının evindeki misafirhanede kalan Gerulaitis’in, arızalı bir havuz ısıtıcısından sızan karbonmonoksit nedeniyle uykusunda zehirlendiği belirlendi; trajik ölüm spor dünyasında büyük yankı uyandırdı.
2005 – Pekcan Koşar: Türk tiyatro, sinema ve seslendirme sanatçısı Pekcan Koşar 69 yaşında hayatını kaybetti. Sahnedeki uzun kariyerinin yanı sıra Türk sinemasının unutulmaz seslerinden biri olan Koşar, Hababam Sınıfı filmlerinde Tarık Akan’ı, Selvi Boylum Al Yazmalım’da ise Kadir İnanır’ı seslendirmiş; milyonlarca seyircinin çok iyi bildiği ama çoğu zaman kime ait olduğunu bilmediği seslerden biri olmuştu.
2021 – Abdülaziz Buteflika: Cezayir’i 1999’dan 2019’a kadar yöneten eski Cumhurbaşkanı Abdülaziz Buteflika 84 yaşında hayatını kaybetti. Fransa’ya karşı Cezayir Bağımsızlık Savaşı’na katılan Buteflika, ülkenin en uzun süre görev yapan devlet başkanı oldu; 2019’da beşinci kez aday olma girişimine karşı başlayan kitlesel Hirak protestolarının ardından görevinden ayrılmak zorunda kaldı.
2024 – Mustafa Ayaz: Çağdaş Türk resminin önemli isimlerinden ressam Mustafa Ayaz 86 yaşında Ankara’da hayatını kaybetti. Çaykara’da yoksul bir ailenin çocuğu olarak başlayan yaşamında resim öğretmenliğinden akademisyenliğe uzanan kariyeriyle Ayaz, 60’tan fazla kişisel sergi açtı; binlerce esere imza attı ve Ankara’da kendi adını taşıyan bir plastik sanatlar müzesi kurdu.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
