14 Haziran Tarihte Bugün

Günün Tarihi / 14 Haziran

Dünya Gönüllü Kan Bağışçıları Günü: Bir torba kan, üç hayata umut olabilir

Her yıl 14 Haziran, dünyada Dünya Gönüllü Kan Bağışçıları Günü olarak kutlanıyor. Bu özel gün, karşılık beklemeden kan bağışlayan insanlara teşekkür etmek ve düzenli kan bağışının önemini hatırlatmak için kabul edildi. Dünya Sağlık Örgütü, 14 Haziran’ın, modern kan naklinin kurucularından kabul edilen Avusturyalı hekim ve biyolog Karl Landsteiner’in doğum günü olduğu için seçildiğini belirtiyor. Landsteiner, 1901’de ABO kan grubu sistemini keşfederek güvenli kan naklinin önünü açmıştı.

Kan bağışı, tıbbın en basit ama en hayati dayanışma biçimlerinden biridir. Büyük ameliyatlar, trafik kazaları, kanser tedavileri, doğum sırasında yaşanan kanamalar, organ nakilleri, talasemi ve benzeri kan hastalıkları için güvenli kana sürekli ihtiyaç vardır. Kan, laboratuvarda üretilebilen bir madde değildir; bir hastaya ulaşabilmesi için sağlıklı bir insanın gönüllü olarak bağış yapması gerekir.

Bugünü önemli kılan şey de tam olarak budur: Kan bağışı, yalnız acil durumlarda hatırlanacak bir iyilik değildir. Hastanelerin güvenli kan stoğuna sahip olabilmesi için düzenli bağış gerekir. Çünkü kanın ve kan ürünlerinin saklama süreleri sınırlıdır; bugün yeterli görünen stok, birkaç gün ya da hafta içinde azalabilir. Bu yüzden gönüllü ve düzenli bağışçıların varlığı, sağlık sisteminin sessiz ama vazgeçilmez güvencesidir.

Dünya Gönüllü Kan Bağışçıları Günü, bugüne kadar düzenli olarak kan veren insanları görünür kılmayı da amaçlar. Türk Kızılayı da bugünde gönüllü ve düzenli kan bağışçılarına teşekkür edildiğini, bağış sayılarına göre madalya takdim edildiğini belirtir.

Türkiye’de kan bağışı denildiğinde en yaygın kurum Türk Kızılay’dır. Kızılay’ın kan bağışı sistemi; kan alma birimleri, gezici ekipler, hastane ihtiyaçları ve güvenli test süreçleriyle ülke genelinde önemli bir ağ oluşturur. Kızılay’ın kan bağışı platformu da vatandaşları kan, aferez, plazma ve kök hücre bağışı konusunda bilgilendirir ve en yakın bağış noktalarına yönlendirir.

Kan bağışı, çoğu zaman bağışçının yalnızca kısa bir zamanını alır; fakat alıcı için hayatla ölüm arasındaki fark olabilir. Bir ünite kan, işlenerek farklı kan bileşenlerine ayrılabilir ve birden fazla hastaya umut olabilir. Bu nedenle “kan bağışı hayat kurtarır” cümlesi bir slogan değil, doğrudan tıbbi bir gerçektir.

Bu yüzden 14 Haziran, yalnız takvimdeki bir sağlık günü değildir. Dünya Gönüllü Kan Bağışçıları Günü, tanımadığımız insanların hayatına dokunmanın en somut yollarından birini hatırlatır: Sağlığı yerinde olan her gönüllü bağışçı, bir hastanın ameliyat masasında, bir çocuğun tedavisinde, bir annenin doğumunda ya da bir kazazedenin hayata tutunmasında görünmeyen kahraman olabilir.

767 – Hanefî mezhebinin kurucusu Ebû Hanîfe hayatını kaybetti

İslam hukuk tarihinin en büyük isimlerinden Ebû Hanîfe, yaygın kabule göre 14 Haziran 767’de Bağdat’ta hayatını kaybetti. Asıl adı Nu‘mân bin Sâbit olan Ebû Hanîfe, Hanefî mezhebinin kurucusu kabul edilir. Bugün Türkiye, Balkanlar, Orta Asya, Hindistan alt kıtası ve İslam dünyasının geniş bölgelerinde Hanefîlik en yaygın fıkıh mezheplerinden biridir.

Ebû Hanîfe, 699’da Kûfe’de doğdu. Kûfe, o dönemde yalnız ticaret ve şehir hayatıyla değil, aynı zamanda ilim, hadis, fıkıh ve kelam tartışmalarıyla da canlı bir merkezdi. Ebû Hanîfe de bu ortamda yetişti. Önce ticaretle uğraştı; kumaş ticareti yaptığı bilinir. Bu yönü, onun fıkıh anlayışına da yansıdı. Çünkü hayatın içinden gelen, piyasa, borç, ortaklık, alışveriş, sözleşme ve gündelik ilişkileri bilen bir âlimdi.

Ebû Hanîfe, İslam hukukunda akıl yürütme, kıyas, istihsan ve sistemli yorum yöntemlerini güçlü biçimde kullanan öncü isimlerden biri oldu. Kûfe ekolünün temsilcisi olarak, karşılaşılan yeni meselelerde yalnız nakledilen rivayetlere değil, Kur’an, sünnet, sahabe görüşleri, kıyas ve hukukun genel amacı çerçevesinde düşünmeye önem verdi.

Hanefîlik bu yüzden zamanla şehirli, karmaşık ve geniş coğrafyalara uyum sağlayabilen bir hukuk geleneği haline geldi. Ticaretin, devlet yönetiminin, farklı kültürlerin ve kalabalık şehir hayatının doğurduğu sorunlara cevap üretme kabiliyeti, mezhebin yayılmasında etkili oldu. Abbasîlerden Osmanlılara kadar birçok büyük Müslüman devletin hukuk hayatında Hanefî fıkhının ağırlık kazanması tesadüf değildi.

Ebû Hanîfe’nin hayatı, siyasi iktidarla ilişkisi bakımından da dikkat çekicidir. Emevî ve Abbasî dönemlerinde kendisine kadılık gibi resmî görevler teklif edildiği, ancak bu görevleri kabul etmediği aktarılır. Bu tavır, onun ilmî bağımsızlığını koruma isteğiyle yorumlanır. Bazı rivayetlere göre bu yüzden baskı gördü, hapsedildi ve Bağdat’ta hapisteyken ya da hapisten kısa süre sonra vefat etti.

Ebû Hanîfe’nin doğrudan kendisine ait eserler sınırlı olsa da onun görüşleri öğrencileri aracılığıyla sistemleşti. Özellikle Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed, Hanefî fıkhının kitaplaşmasında ve yayılmasında belirleyici rol oynadı. Ebû Yûsuf’un Abbasîler döneminde başkadılık yapması, Hanefîliğin devlet hukuku ve yargı sistemi içinde etkili olmasını sağladı.

Bugün Türkiye’de dinî hayat ve hukuk tarihi denildiğinde Hanefî geleneğin etkisi çok büyüktür. Osmanlı Devleti’nin resmî hukuk anlayışında Hanefî fıkhı temel mezhep olarak benimsendi; bu miras, toplumun ibadet, aile, miras, ticaret ve gündelik dinî uygulamalarında uzun süre belirleyici oldu.

Bu nedenle 14 Haziran 767, yalnız bir İslam âliminin ölüm tarihi değildir. Ebû Hanîfe, fıkhı yalnız ezberlenen hükümler toplamı değil, akıl, adalet, yorum ve hayatın değişen şartlarıyla ilişki kuran büyük bir hukuk düşüncesi haline getiren öncü isimlerden biridir. Onun kurduğu gelenek, ölümünden yüzyıllar sonra bile geniş bir coğrafyada Müslümanların dinî ve toplumsal hayatını şekillendirmeye devam etti.

1521 – İstanbul’da rasathane kuran büyük Osmanlı bilgini Takiyüddin doğdu

Osmanlı bilim tarihinin en önemli isimlerinden Takiyüddin, yaygın kabul gören kaynaklara göre 14 Haziran 1521’de Şam’da doğdu. Tam adı Takiyüddin Mehmed bin Ma‘rûf olan bilgin; astronomi, matematik, mühendislik, mekanik, optik, saatçilik ve tıp gibi birçok alanda eser verdi. Bu nedenle onun için yalnız “gök bilimci” demek yetmez; Takiyüddin, kelimenin gerçek anlamıyla bir hezârfen, yani çok yönlü bir bilim insanıydı.

Takiyüddin’in doğum yılı konusunda kaynaklarda küçük bir farklılık vardır. Bazı kaynaklar 1521, bazıları ise 1526 tarihini verir. Ancak Türkçe bilim tarihi literatüründe ve birçok popüler kaynakta 1521 tarihi kullanılır.

Takiyüddin eğitimini Şam ve Mısır çevresinde aldı; kadılık yaptı, medreselerde ders verdi ve zamanla astronomi ile matematik alanındaki bilgisiyle öne çıktı. Daha sonra İstanbul’a geldi ve Osmanlı saray çevresinde tanındı. II. Selim döneminde müneccimbaşılığa kadar yükseldi; asıl büyük bilimsel hamlesini ise III. Murad döneminde gerçekleştirdi.

Onun en önemli eseri, kurduğu kurumdu: İstanbul Rasathanesi. Takiyüddin, 1570’lerin ikinci yarısında İstanbul’da, Tophane sırtlarında büyük bir gözlemevi kurdu.

Bu rasathane, dönemi için çok iddialı bir bilim merkezidir. Takiyüddin burada gelişmiş gözlem aletleri kullandı, gök cisimlerinin hareketlerini daha hassas biçimde ölçmeye çalıştı ve astronomi tabloları hazırladı. Onun çalışmaları, aynı yüzyılda Avrupa’da gözlemler yapan ünlü astronom Tycho Brahe ile karşılaştırılır.

Takiyüddin’i dikkat çekici kılan konulardan biri de mekanik saatleri astronomik gözlemlerde kullanmasıdır. Daha hassas zaman ölçümü, daha doğru gök ölçümleri anlamına geliyordu. Ayrıca ondalık kesirlerle hesaplama yapması, trigonometrik tablolar hazırlaması ve optik üzerine çalışmaları, onun geleneksel astronomiyle sınırlı kalmadığını gösterir.

Ne var ki İstanbul Rasathanesi’nin ömrü çok kısa sürdü. 1577’de görülen kuyruklu yıldız ve ardından gelen bazı siyasal-dinî tartışmalar, rasathanenin aleyhine bir hava oluşturdu. Sonunda rasathane 1580’de yıktırıldı. Bu olay, Osmanlı bilim tarihinde büyük bir kırılma olarak anılır. Çünkü Takiyüddin’in kurduğu gözlemevi yaşatılabilseydi, İstanbul 16. yüzyılın önemli astronomi merkezlerinden biri haline gelebilirdi.

Takiyüddin, 1585’te İstanbul’da hayatını kaybetti. Ardında çok sayıda eser, kısa ömürlü ama büyük anlam taşıyan bir rasathane ve Osmanlı bilim tarihinin en parlak sayfalarından biri kaldı.

Takiyüddin, Osmanlı dünyasında bilimsel gözlem, matematiksel hesap, mühendislik ve mekanik düşüncenin ne kadar ileri gidebildiğini gösteren büyük bir isimdir. İstanbul Rasathanesi’nin kısa ömrü ise hem onun dehasını hem de bilim kurumlarının yaşatılmasının bir medeniyet için ne kadar hayati olduğunu hatırlatan acı bir derstir.

1736 – Elektrik yükleri arasındaki kuvveti açıklayan Coulomb doğdu

Fransız fizikçi ve mühendis Charles-Augustin de Coulomb, 14 Haziran 1736’da Fransa’nın Angoulême kentinde doğdu. Bugün adı, elektrik yükleri arasındaki etkileşimi açıklayan Coulomb yasası ve elektrik yükü birimi olan coulomb ile anılır.

Coulomb, mühendislik eğitimi aldı ve uzun süre askerî mühendis olarak çalıştı. Köprüler, kaleler, yapı malzemeleri ve mekanik sistemlerle ilgilendi. Ancak onu bilim tarihinin kalıcı isimlerinden biri yapan çalışmaları, özellikle elektrik ve manyetizma alanında yaptığı ölçümler oldu.

Elektrik 18. yüzyılda hâlâ gizemli bir doğa olayıydı. Sürtünmeyle oluşan elektriklenme biliniyor, elektrik yüklü cisimlerin birbirini çektiği ya da ittiği gözlemleniyordu; fakat bu kuvvetin nasıl değiştiği kesin olarak bilinmiyordu. Coulomb, geliştirdiği hassas burulma terazisi sayesinde elektrik yükleri arasındaki kuvveti ölçmeyi başardı.

Onun ulaştığı sonuç, modern fiziğin temel yasalarından biri haline geldi: İki elektrik yükü arasındaki kuvvet, yüklerin büyüklüğüyle doğru orantılı, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Yani yükler büyüdükçe kuvvet artar; mesafe iki katına çıktığında kuvvet dörtte bire düşer. Bu ilke, bugün Coulomb yasası olarak bilinir.

Coulomb’un çalışması yalnız elektrik teorisi için değil, bütün modern teknoloji için temel önemdedir. Elektrik devrelerinden elektronik aygıtlara, atomların yapısından kimyasal bağlara, cep telefonlarından bilgisayarlara kadar sayısız sistemde elektrik yükleri arasındaki kuvvet belirleyici rol oynar. Bugün elektrik yükü biriminin onun adıyla coulomb olarak anılması da bu bilimsel mirasın göstergesidir.

Coulomb ayrıca manyetik kuvvetler, sürtünme, burulma, malzemelerin dayanımı ve mühendislik problemleri üzerine de çalıştı. Bu yönüyle ölçmeye, deney yapmaya ve doğa olaylarını matematikle açıklamaya çalışan modern bilim insanı tipinin erken örneklerinden biriydi.

1777 – Yıldızlı ve şeritli ABD bayrağı resmen kabul edildi

14 Haziran 1777’de, İkinci Kıta Kongresi, Amerika Birleşik Devletleri’nin yeni bayrağını belirleyen kararı kabul etti. Karara göre bayrak, kırmızı ve beyaz 13 şeritten oluşacak; sol üst köşedeki mavi alanda ise 13 beyaz yıldız yer alacaktı. Bu 13 şerit ve 13 yıldız, İngiltere’ye karşı bağımsızlık mücadelesi veren 13 koloniyi temsil ediyordu. ABD Kongre Kütüphanesi, 14 Haziran’ın bu nedenle Amerikan bayrağının kabul günü olarak anıldığını belirtir.

Bu karar, Amerikan Devrimi’nin sembollerinden birini doğurdu: Stars and Stripes, yani Yıldızlar ve Şeritler. Önceki bayraklardan biri olan Grand Union Flag’te, sol üst köşede İngiltere bayrağını hatırlatan Union Jack bulunuyordu. Yeni bayrakta bu bölümün yerini mavi zemin üzerindeki yıldızlar aldı. Böylece bayrak, kolonilerin artık İngiliz kimliği içinde değil, kendi “yeni takımyıldızı” olarak var olmak istediğini gösteriyordu.

Kongre’nin kararında bayrağın 13 kırmızı-beyaz şeritten ve mavi zemin üzerinde yeni bir takımyıldızını temsil eden 13 beyaz yıldızdan oluşacağı belirtiliyordu.

Bayrak zamanla değişti. ABD’ye yeni eyaletler katıldıkça yıldızların sayısı arttı; fakat 13 şerit, kurucu kolonilerin hatırası olarak korundu. Bugünkü 50 yıldızlı bayrakta her yıldız bir eyaleti temsil ederken, kırmızı-beyaz 13 şerit hâlâ bağımsızlık mücadelesinin başladığı ilk kolonileri anlatır.

14 Haziran, ABD’de daha sonra Bayrak Günü olarak kutlanmaya başlandı. 1916’da Başkan Woodrow Wilson bugünü başkanlık bildirisiyle tanıttı; 1949’da ise Başkan Harry Truman döneminde Kongre kararıyla resmî hale geldi.

1807 – Napolyon Friedland’da kazandı, Avrupa haritası yeniden çizildi

Napolyon Bonapart’ın en önemli askerî zaferlerinden biri, 14 Haziran 1807’de bugünkü Rusya’nın Kaliningrad bölgesinde bulunan Friedland yakınlarında kazanıldı. Fransız ordusu, General Bennigsen komutasındaki Rus ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Avrupa diplomasisinin yönünü değiştiren büyük bir dönemeç oldu.

Friedland Savaşı, Napolyon’un 1805’te Austerlitz’te Avusturya ve Rusya’yı yenmesinden sonra Avrupa’da kurduğu üstünlüğün devamı niteliğindeydi. Prusya 1806’da Jena-Auerstedt yenilgileriyle çökmüş, Rusya ise Napolyon’a karşı direnmeye devam etmişti. Friedland’da Rus ordusunun elverişsiz bir konumda yakalanması ve Fransız topçusunun etkili kullanımı, savaşın kaderini belirledi.

Napolyon, bu savaşta hız, disiplin ve merkezî komuta gücünü bir kez daha gösterdi. Fransız birlikleri, Rus ordusunu Alle Nehri kıyısında sıkıştırdı. Geri çekilme yolları daralan Rus birlikleri ağır kayıplar verdi. Savaş sonunda Rus Çarı I. Aleksandr, Napolyon’la anlaşma yoluna gitmek zorunda kaldı.

Friedland zaferinin asıl sonucu, kısa süre sonra imzalanan Tilsit Antlaşmaları oldu. 1807 yazında Napolyon ile Çar Aleksandr, Niemen Nehri üzerinde kurulan bir salda buluştu. Bu sahne, Avrupa tarihinin en sembolik diplomatik görüntülerinden biridir: Bir yanda Fransa İmparatoru Napolyon, diğer yanda Rus Çarı; iki büyük güç, kıtanın geleceğini yeniden konuşuyordu.

Tilsit’ten sonra Avrupa haritası Napolyon’un istediği yönde değişti. Prusya ağır biçimde cezalandırıldı, toprak kaybetti ve Fransa’nın etkisi altına girdi. Napolyon, Almanya ve Polonya çevresinde kendisine bağlı yeni siyasi yapılar kurdu. Rusya ise bir süreliğine Fransa’yla yakınlaştı. Ancak bu yakınlık kalıcı olmayacak, birkaç yıl sonra Napolyon’un Rusya seferiyle yerini büyük bir felakete bırakacaktı.

1830 – Fransa Cezayir’i işgale başladı, 132 yıllık sömürge döneminin kapısı açıldı

14 Haziran 1830’da, Fransa Krallığı’na bağlı birlikler, Cezayir kıyısındaki Sidi Ferruch yarımadasına çıkarma yaptı. Yaklaşık 34 bin askerle başlayan bu harekât, kısa sürede Cezayir’in işgaline ve ardından 132 yıl sürecek Fransız sömürge yönetimine dönüştü.

Fransa’nın Cezayir’e saldırısı, görünürde 1827’de yaşanan bir diplomatik krizle gerekçelendirildi. Tarihe “yelpaze olayı” diye geçen bu olayda, Cezayir Dayısı Hüseyin Paşa’nın Fransız konsolosuyla yaşadığı tartışma bahane edildi. Ancak işgalin arkasında yalnız bu olay yoktu. Fransa Kralı X. Charles yönetimi içeride büyük siyasi sıkıntılar yaşıyor, dışarıda kazanılacak bir başarıyla otoritesini güçlendirmek istiyordu.

Sidi Ferruch’a yapılan çıkarma, Cezayir’in kaderini değiştiren ilk adımdı. Fransız ordusu, Osmanlı’ya bağlı Cezayir Dayılığı kuvvetlerini kısa sürede geri püskürttü. 19 Haziran’da Staoueli’de önemli bir çatışma yaşandı; birkaç hafta içinde Fransız birlikleri Cezayir şehrine ilerledi. 5 Temmuz 1830’da Cezayir’in düşmesiyle, yaklaşık üç asırlık Osmanlı bağlantılı Cezayir Dayılığı fiilen sona erdi.

Ancak Fransa’nın Cezayir’i ele geçirmesi, birkaç haftalık bir askerî başarıdan ibaret değildi. Asıl uzun ve kanlı dönem bundan sonra başladı. Cezayir halkı, Fransız işgaline karşı uzun yıllar direndi. Özellikle Emir Abdülkadir önderliğindeki direniş, Cezayir millî hafızasının en önemli sayfalarından biri oldu. Fransızların ülkenin tamamına hâkim olması onlarca yıl sürecek savaşlar, isyanlar, sürgünler, toprak gaspları ve ağır baskılarla mümkün oldu.

Cezayir, zamanla Fransa için doğrudan Fransa’nın parçası sayılmaya çalışılan bir yer haline getirildi. Avrupa’dan yerleşimciler getirildi; Cezayirlilerin toprakları ellerinden alındı, Müslüman yerli halk siyasal ve hukuki olarak ikinci sınıf konuma itildi. Bu yapı, 20. yüzyılda Cezayir bağımsızlık mücadelesinin en büyük nedenlerinden biri oldu.

1830’da başlayan Fransız egemenliği, ancak 1962’de Cezayir’in bağımsızlığını kazanmasıyla sona erdi. Aradaki 132 yıl, Cezayir tarihinde sömürgecilik, direniş, kimlik mücadelesi ve ağır şiddetle anıldı. Cezayir Savaşı ise 20. yüzyılın en sarsıcı bağımsızlık savaşlarından biri olarak tarihe geçti.

1839 – Jandarma Teşkilatı kuruldu, iç güvenlikte yeni dönem başladı

Türkiye’de iç güvenlik tarihinin en köklü kurumlarından Jandarma Teşkilatı, kuruluşunu 14 Haziran 1839 tarihine dayandırır. Bu tarihte, teşkilatın ilk düzenlemelerinden kabul edilen Asâkir-i Zaptiye Nizamnâmesi yürürlüğe konuldu. Jandarma Genel Komutanlığı da kuruluş tarihini 14 Haziran 1839 olarak kabul eder.

Bu tarih, Osmanlı Devleti’nde büyük bir yönetim değişiminin hemen sonrasına denk gelir. II. Mahmud, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmış, ardından orduyu ve devlet teşkilatını yeniden düzenlemeye başlamıştı. Ancak II. Mahmud, 1 Temmuz 1839’da öldü; yerine oğlu Sultan Abdülmecid geçti. Aynı yıl ilan edilecek Tanzimat Fermanı, Osmanlı’da hukuk, idare, vergi, askerlik ve güvenlik alanlarında daha düzenli bir devlet yapısı kurma hedefini ortaya koyacaktı.

Jandarma’nın temeli de bu modernleşme sürecinin içinde atıldı. Kuruluş tarihi 14 Haziran 1839 olduğu için, teşkilatın doğuşu II. Mahmud döneminin son günlerine rastlar. Kurumsallaşması ve gelişmesi ise Sultan Abdülmecid döneminde, Tanzimat reformlarının güvenlik ve idare anlayışı içinde şekillendi.

Asâkir-i Zaptiye adı verilen bu erken yapı, bugünkü anlamıyla jandarmanın öncülü sayılır. Amaç, özellikle taşrada güvenliği sağlamak, yolları, köyleri ve kasabaları daha düzenli denetlemek, devlet otoritesini merkezden uzak bölgelerde de görünür kılmaktı. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra iç güvenlik alanında ortaya çıkan boşluğun daha kurallı ve merkezî bir yapıyla doldurulması gerekiyordu.

Bu teşkilatlanma yalnız askerî bir düzenleme değildi. Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda taşrada ayanların, yerel güçlerin, eşkıyalığın ve dağınık kolluk uygulamalarının yarattığı sorunları aşmak istiyordu. Jandarma, bu anlamda devletin kırsaldaki eli, gözü ve asayiş gücü olarak ortaya çıktı. Şehir merkezlerinde polis teşkilatı zamanla ayrı bir alan oluştururken, jandarma daha çok kırsal bölgelerde, köylerde, kasabalarda ve şehir dışı güvenlik hatlarında görev yapan kolluk gücü haline geldi.

Cumhuriyet döneminde de Jandarma, Osmanlı’dan devralınan en köklü güvenlik kurumlarından biri olarak varlığını sürdürdü. Özellikle il ve ilçe merkezleri dışındaki bölgelerde kamu düzeninin sağlanması, asayişin korunması, kaçakçılıkla mücadele, yol güvenliği ve kırsal alanda devlet otoritesinin temsil edilmesi gibi görevler üstlendi.

1864 – Alzheimer hastalığına adını veren Alois Alzheimer doğdu

Alman sinir hastalıkları uzmanı ve psikiyatrist Alois Alzheimer, 14 Haziran 1864’te Almanya’nın Bavyera bölgesindeki Marktbreit kasabasında doğdu. Bugün bütün dünyada onun adı, yaşlılık, hafıza kaybı ve bunama denildiğinde en çok bilinen hastalıklardan biriyle birlikte anılır: Alzheimer.

Alois Alzheimer, tıp eğitimini Würzburg, Tübingen ve Berlin’de aldı. Meslek hayatında özellikle beyin hastalıkları, psikiyatri ve sinir sistemi bozuklukları üzerine çalıştı. Onu bilim tarihine geçiren olay ise Auguste Deter adlı hastası oldu. Deter, henüz 50’li yaşlarının başındayken ağır unutkanlık, konuşma bozukluğu, yön kaybı, kuşkuculuk ve davranış değişiklikleri göstermeye başlamıştı.

Alzheimer, bu hastayı yalnız klinik belirtileriyle takip etmedi; ölümünden sonra beynini de inceledi. Mikroskop altında bugün Alzheimer hastalığının ayırt edici bulguları arasında sayılan anormal protein birikimlerini ve sinir hücresi değişikliklerini gözlemledi. 1906’da bu vakayı bilim dünyasına sundu. Daha sonra bu tablo, hocası ve meslektaşı Emil Kraepelin’in sınıflandırmasıyla “Alzheimer hastalığı” adıyla anılmaya başladı.

Bu keşif, tıp tarihinde çok önemliydi. Çünkü unutkanlık ve zihinsel yıkım uzun süre yaşlanmanın doğal sonucu gibi görülüyordu. Alois Alzheimer’ın çalışması, bazı demans türlerinin beyinde özgül değişikliklerle ilişkili hastalık süreçleri olduğunu gösterdi. Böylece yaşlılık, hafıza ve beyin hastalıkları hakkındaki bakış açısı değişmeye başladı.

Bugün Alzheimer hastalığı, yalnız tıbbın değil, bütün toplumların en önemli sağlık meselelerinden biri. İnsan ömrünün uzamasıyla birlikte demans vakaları artıyor; hastalık yalnız hastayı değil, ailesini, bakımıyla sorumlu olanları ve sağlık sistemini de derinden etkiliyor. Bu yüzden Alois Alzheimer’ın adı, bir hastalıktan çok daha fazlasını çağrıştırıyor: Hafızanın, kişiliğin ve insanın kendisiyle kurduğu bağın ne kadar kırılgan olduğunu.

Alzheimer hastalığının kesin tedavisi hâlâ bulunmuş değil; ancak erken tanı, risk faktörlerinin azaltılması, bakım kalitesinin yükseltilmesi ve yeni ilaç araştırmaları büyük önem taşıyor. Bu alandaki her yeni çalışma, bir bakıma Alois Alzheimer’ın 1906’da dikkatle incelediği o ilk vakanın açtığı yoldan ilerliyor.

Alois Alzheimer, unutkanlığı basit bir yaşlılık belirtisi olmaktan çıkarıp beynin incelenmesi gereken ciddi bir hastalık sürecinin işareti olarak ele alan öncü bilim insanlarından biri oldu. Onun adı, bugün milyonlarca insanın hayatını etkileyen büyük bir tıbbi mücadelenin simgesi olarak yaşamaya devam ediyor.

1868 – Kan gruplarını keşfeden Karl Landsteiner doğdu

Modern tıbbın hayat kurtarıcı keşiflerinden birine imza atan Karl Landsteiner, 14 Haziran 1868’de Avusturya’da, Viyana yakınlarındaki Baden’de doğdu. Avusturya kökenli hekim, immünolog ve patolog olan Landsteiner, insan kanının herkes için aynı olmadığını göstererek güvenli kan naklinin önünü açtı.

Landsteiner’den önce kan nakli çoğu zaman büyük bir riskti. Bir hastaya başka bir insandan kan verildiğinde bazen hasta iyileşiyor, bazen de ağır reaksiyonlar gelişiyor ve ölümle sonuçlanabiliyordu. Bunun nedeni tam olarak bilinmiyordu. Landsteiner, farklı insanların kanları karıştırıldığında bazı durumlarda alyuvarların kümelendiğini, yani birbirine yapıştığını fark etti. Bu gözlem, kan uyuşmazlığının ölümcül sonuçlarını açıklayan büyük bir adımdı.

1901’de insan kanını farklı gruplara ayırdı. Bugün ABO kan grubu sistemi olarak bildiğimiz bu sınıflama, modern kan bankacılığının temelini oluşturdu. Daha sonra dördüncü grup olan AB de tanımlandı. Landsteiner’in keşfi sayesinde artık kan nakli rastlantıya değil, uyum testlerine ve bilimsel sınıflamaya dayanacaktı. Nobel Komitesi de 1930 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü Landsteiner’e “insan kan gruplarını keşfi” nedeniyle verdi.

Landsteiner’in çalışmaları yalnız ABO sistemiyle sınırlı kalmadı. Daha sonraki araştırmalarında bağışıklık, kan serumu, enfeksiyon hastalıkları ve kan uyuşmazlığı üzerine de önemli katkılar yaptı. Rockefeller Üniversitesi, Landsteiner’in çalışmalarının güvenli kan nakli için anahtar olduğunu; 1902’de çalışma arkadaşları Alfred von Decastello ve Adriano Sturli’nin AB grubunu tanımlayarak sistemi tamamladığını aktarır.

Bugün ameliyatlardan trafik kazalarına, kanser tedavilerinden doğum kanamalarına, talasemi hastalarından organ nakillerine kadar sayısız alanda kan nakline ihtiyaç duyuluyor. Bu hayat kurtaran sistemin arkasında, Landsteiner’in kanın “herkeste aynı” olmadığını göstermesi yatıyor. Kan bağışı merkezlerinde yapılan grup tayini ve çapraz karşılaştırma işlemleri, onun açtığı bilimsel yolun günlük tıptaki karşılığıdır.

14 Haziran’ın Dünya Gönüllü Kan Bağışçıları Günü olarak seçilmesi de bu yüzden anlamlıdır. Landsteiner’in doğum günü hem kan bağışının önemini hatırlatmak hem de kanı güvenli biçimde hastalara ulaştırmayı mümkün kılan bilimsel keşfe saygı göstermek için kullanılır.

Karl Landsteiner, insan kanını sınıflandırarak modern kan naklini güvenli hale getiren, milyonlarca hayatın kurtulmasına dolaylı olarak katkı sağlayan büyük bir tıp öncüsüdür. Onun keşfi, bugün kan bağışı yapan her gönüllünün ve kan bekleyen her hastanın hayatında yaşamaya devam ediyor.

1881 – “Yıldızların Altında”nın bestecisi Kaptanzade Ali Rıza Bey doğdu

Türk müziğinin unutulmaz bestecilerinden Kaptanzade Ali Rıza Bey, 14 Haziran 1881’de İstanbul’da doğdu. Hem söz yazarı hem besteci olarak tanınan Ali Rıza Bey, özellikle Yıldızların Altında ve Efem gibi kuşaklar boyunca dilden dile dolaşan eserleriyle hafızalarda yer etti.

Kaptanzade adı, ailesinin denizcilikle bağlantılı geçmişinden gelir. Ali Rıza Bey, müzikle genç yaşta ilgilenmeye başladı ve özellikle şarkı formunda verdiği eserlerle tanındı. Onun bestelerinde klasik Türk müziği geleneğiyle daha kolay hatırlanan, halkın diline yerleşebilen melodik bir yapı bir araya gelir.

En bilinen eseri Yıldızların Altında, Türk müziğinin en yaygın söylenen şarkılarından biri oldu. Şarkı, yalnız döneminin eğlence ve gazino kültüründe değil, sinemada, radyoda, televizyon programlarında ve farklı kuşakların repertuvarında yaşamaya devam etti. Bu yönüyle Kaptanzade Ali Rıza Bey’in bestesi, klasik bir şarkıdan çok, Türkiye’nin ortak müzik hafızasının parçasına dönüştü.

Efem ise özellikle Ege kültürüyle, efe tavrıyla ve zeybek ruhuyla ilişkilendirilen güçlü bir eserdir. Ali Rıza Bey’in bu tür besteleri, şehirli müzik zevkiyle yerel renkleri buluşturabilen bir damar taşıdığını gösterir. Onun şarkılarında hem dönemin İstanbul müzik ortamı hem de Anadolu’ya uzanan duygusal ve ritmik bir zenginlik hissedilir.

Kaptanzade Ali Rıza Bey, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminin müzik insanları arasında yer alır. Bu dönem, musikinin saray, konak, meşk ve fasıl çevrelerinden radyo, plak ve sahne aracılığıyla daha geniş kitlelere açıldığı bir geçiş dönemiydi. Ali Rıza Bey’in eserlerinin kalıcı olmasında, bu yeni yayılma kanallarının ve şarkılarının kolay benimsenen yapısının önemli payı vardır.

1934’te hayatını kaybeden Kaptanzade Ali Rıza Bey, ardında çok sayıda eser ve hâlâ hatırlanan melodiler bıraktı. Bugün Yıldızların Altında birkaç notası duyulduğunda bile tanınıyorsa, bu onun halkın belleğine yerleşmiş bir besteci olduğunu gösterir.

1900 – Hawaii, ABD toprağı oldu; Pasifik’te yeni bir Amerikan dönemi başladı

14 Haziran 1900’de, Hawaii, Amerika Birleşik Devletleri’nin resmî toprağı, yani “territory”si haline geldi. Bu tarih, Hawaii’nin ABD’ye katılma sürecinde önemli bir aşamaydı. Aslında Hawaii, 1898’de ABD tarafından ilhak edilmişti; ancak 1900’de yürürlüğe giren Organic Act ile Hawaii’nin Amerikan yönetimi altındaki resmî statüsü ve yönetim düzeni belirlendi.

Hawaii, Pasifik Okyanusu’nun ortasında, Amerika ile Asya arasındaki deniz yolları üzerinde stratejik bir konuma sahipti. Bu nedenle 19. yüzyılın sonlarında ABD için hem ticaret hem de askerî güç açısından büyük önem taşıyordu. Özellikle Pearl Harbor, daha sonra Amerikan donanmasının Pasifik’teki en kritik üslerinden biri haline gelecekti.

Bu sürecin arkasında Hawaii Krallığı’nın zorla devrilmesi vardı. 1893’te Kraliçe Liliʻuokalani, ABD’li iş insanlarının ve yerel güçlerin desteklediği bir darbeyle tahttan indirildi. Kraliçe, Hawaii’nin bağımsızlığını korumak istiyordu; ancak adalarda şeker üretimi yapan Amerikan çıkar çevreleri, Hawaii’nin ABD’ye bağlanmasını savunuyordu.

1898’deki ilhak kararı, İspanya-Amerika Savaşı sırasında alındı. ABD, Filipinler ve Pasifik hattındaki askerî hareketliliği nedeniyle Hawaii’nin stratejik değerini daha açık biçimde gördü. Böylece Hawaii, Amerikan yayılmacılığının Pasifik’teki en önemli halkalarından biri haline geldi.

1900’deki düzenlemeyle Hawaii artık ABD tarafından yönetilen bir bölgeydi; ancak henüz eyalet değildi. Hawaii halkı Amerikan yurttaşlığına alındı, ama tam siyasi temsil ve eşit statü için daha uzun yıllar beklemek zorunda kaldı. Hawaii, ancak 1959’da Amerika Birleşik Devletleri’nin 50. eyaleti oldu.

1909 – Dernek kurma özgürlüğü yasalaştı, Osmanlı’da sivil toplumun önü açıldı

14 Haziran 1909’da, dernek kurma özgürlüğüne ilişkin ilk yasal düzenlemelerden biri olarak anılan İçtimaât-ı Umûmiye Kanunu kabul edildi. Bu düzenleme, II. Meşrutiyet’in ilanından sonra Osmanlı toplumunda canlanan siyasal ve toplumsal örgütlenme arayışlarının hukukî zemine kavuşması bakımından önemliydi.

1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı’da basın, siyaset, sendikal hareketler, meslek örgütleri, yardım cemiyetleri ve kültürel dernekler alanında büyük bir canlanma yaşandı. Uzun süre sıkı denetim altında tutulan toplumsal örgütlenme, Meşrutiyet ortamında daha görünür hale geldi. İnsanlar artık yalnız devletin tebaası değil, fikirleri, meslekleri, kimlikleri ve talepleri etrafında bir araya gelen yurttaşlar gibi davranmaya başlıyordu.

Bu süreçte dernekler, modern anlamda sivil toplumun en önemli araçlarından biri haline geldi. Eğitimden yardımlaşmaya, basından siyasete, işçi hareketlerinden kadın örgütlenmesine kadar birçok alanda cemiyetler kuruldu. 1909 düzenlemeleri, bu örgütlenme dalgasını tamamen serbest bırakmasa da dernek kurmayı keyfî izinlere ve belirsiz uygulamalara bırakmak yerine yasal bir çerçeveye bağladı.

Elbette bu özgürlük sınırsız değildi. Osmanlı yönetimi, özellikle devletin bütünlüğünü, kamu düzenini ve siyasal güvenliği ilgilendiren alanlarda denetim yetkisini korumak istiyordu. Cemiyetler Kanunu üzerine yapılan Meclis-i Mebusan tartışmalarında da derneklerin hangi amaçlarla kurulabileceği, hangi durumlarda yasaklanacağı ve devletin denetim sınırları uzun uzun ele alındı.

Yine de 1909 düzenlemeleri, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dernekler hukuku açısından başlangıç noktalarından biri oldu.

Dernek kurma özgürlüğünün yasal zemine kavuşması, Osmanlı toplumunda bireylerin ve toplulukların örgütlü biçimde ses çıkarabilmesinin, yardım, fikir, meslek ve siyaset alanlarında bir araya gelebilmesinin önünü açtı. Türkiye’de sivil toplum fikrinin kökleri, büyük ölçüde bu Meşrutiyet dönemi cemiyetleşme dalgasına uzanır.

1910 – Tom ve Jerry’nin yaratıcılarından William Hanna doğdu

Amerikan animasyon tarihinin en etkili isimlerinden William Hanna, 14 Haziran 1910’da ABD’nin New Mexico eyaletinde doğdu. Yapımcı, yönetmen ve animatör olarak tanınan Hanna, özellikle Joseph Barbera ile kurduğu ortaklık sayesinde dünya çizgi film tarihine damga vurdu.

William Hanna ile Joseph Barbera’nın en büyük başarısı, kuşkusuz Tom ve Jerry oldu. İkili, 1940’ta MGM stüdyolarında kedi Tom ile fare Jerry’nin bitmeyen kovalamacasını perdeye taşıdı. Diyaloğa çok az ihtiyaç duyan, ritmi, müziği, fiziksel komedisi ve abartılı aksiyonuyla ilerleyen bu kısa filmler, kısa sürede bütün dünyada sevildi.

Tom ve Jerry’nin başarısı yalnız çocuklara hitap etmesinden gelmez. Bu çizgi filmler, sessiz sinema komedisinin mirasını animasyona taşıdı. Kovalamaca, düşme, çarpma, yanlış anlama, intikam ve beklenmedik zaferler; hepsi kusursuz bir zamanlama duygusuyla kuruldu. Bu yüzden Tom ve Jerry, farklı dillerde konuşan izleyiciler tarafından da kolayca anlaşıldı ve sevildi.

Hanna-Barbera ortaklığı, Tom ve Jerry’den sonra televizyon animasyonunun da yönünü değiştirdi. İkili, 1957’de Hanna-Barbera Productions’ı kurdu. Televizyon için daha ekonomik ama etkili üretim yöntemleri geliştirdiler. Bu sayede çizgi film, yalnız sinema salonlarında gösterilen kısa filmler olmaktan çıkıp evlerin içine, televizyon ekranına taşındı.

Bu stüdyo, sonraki yıllarda Taş Devri, Ayı Yogi, Jetgiller, Scooby-Doo, Şirinler, Atom Karınca ve Wacky Races gibi pek çok unutulmaz çizgi diziye imza attı. Özellikle Taş Devri, prime time’da yayımlanan ilk büyük animasyon sit-com örneklerinden biri olarak televizyon tarihinde ayrı bir yere sahip oldu.

William Hanna’nın önemi, yalnız birkaç sevilen karakter yaratmış olmasında değildir. O, animasyonun üretim biçimini değiştiren isimlerden biridir. Sinema için pahalı ve uzun sürede hazırlanan animasyon geleneğini, televizyonun hızlı ve düzenli üretim temposuna uyarladı. Bu yöntemler zaman zaman “sınırlı animasyon” tekniği nedeniyle eleştirilse de televizyon çizgi filmlerinin yaygınlaşmasında belirleyici rol oynadı.

22 Mart 2001’de hayatını kaybeden William Hanna, ardında kuşaklar boyunca izlenen karakterlerden oluşan büyük bir evren bıraktı. Bugün dünyanın herhangi bir yerinde Tom’un Jerry’nin peşinden koştuğunu gören bir çocuk, neredeyse yüz yıl önce başlayan o mizah dilini hâlâ anlayabiliyor.

.

Havacılık tarihinin en cesur denemelerinden biri, 14 Haziran 1919’da başladı. İngiliz pilot John Alcock ve seyrüsefer subayı Arthur Whitten Brown, Newfoundland’dan havalanarak Atlas Okyanusu’nu uçakla durmadan geçmek üzere yola çıktı. Ertesi gün İrlanda’ya inmeyi başardıklarında, insanlık tarihinde yeni bir sayfa açılmıştı.

Bugün kıtalararası uçuşlar sıradan görünebilir; ancak 1919’da Atlantik’i uçakla aşmak neredeyse imkânsıza meydan okumaktı. Uçak teknolojisi henüz çok yeniydi. I. Dünya Savaşı sırasında havacılık hızla gelişmişti ama uzun menzilli, güvenli ve kesintisiz kıtalararası uçuş hâlâ büyük bir riskti. Alcock ve Brown’un kullandığı uçak da savaş için tasarlanmış bir bombardıman uçağından dönüştürülmüştü.

İki havacı, kötü hava koşulları, sis, buzlanma, teknik arızalar ve yön bulma güçlükleriyle mücadele etti. O dönemde ne modern radar sistemleri ne uydu navigasyonu ne de bugünkü güvenlik imkânları vardı. Brown, bulutların ve karanlığın içinde klasik yöntemlerle yön bulmaya çalışıyor; Alcock ise uçağı okyanus üzerinde ayakta tutmaya uğraşıyordu.

Uçuş yaklaşık 16 saat sürdü. 15 Haziran 1919’da uçak, İrlanda’nın batısında Galway yakınlarına indi. Aslında iniş de pek yumuşak olmadı; uçak bataklık bir alana gömüldü. Fakat sonuç değişmedi: Alcock ve Brown, Atlantik Okyanusu’nu uçakla hiç durmadan geçen ilk insanlar olmuştu.

Bu başarı, Charles Lindbergh’in 1927’deki ünlü New York-Paris uçuşundan sekiz yıl önce gerçekleşti. Lindbergh’in uçuşu tek başına ve daha uzun bir rota olduğu için büyük ün kazandı; ancak kesintisiz transatlantik uçuşun ilk büyük zaferi Alcock ve Brown’a aittir.

Alcock ve Brown’un uçuşu, havacılığın yalnız savaş alanlarında kullanılacak bir teknoloji olmadığını gösterdi. Uçak artık kıtaları birbirine bağlayabilecek, denizlerin ve zamanın anlamını değiştirebilecek bir araç haline geliyordu. Bu uçuş, modern hava ulaşımının ve küresel dünyanın erken habercilerinden biri oldu.

1920 – Kuva-yı İnzibatiye Geyve hattına saldırdı, Kocaeli çevresinde Millî Mücadele kızıştı

14 Haziran 1920, Kocaeli ve çevresinde Millî Mücadele’nin en gerilimli günlerinden birine sahne oldu. İstanbul Hükümeti’nin Anadolu’daki direnişi bastırmak için kurduğu Kuva-yı İnzibatiye birlikleri, İzmit-Sapanca hattı üzerinden Geyve yönüne saldırıya geçti. Bu gelişme, Kocaeli, Sakarya ve çevresinin Millî Mücadele’de ne kadar stratejik bir geçiş bölgesi olduğunu gösterdi.

Kuva-yı İnzibatiye, Ankara’da oluşan Millî Mücadele hareketine karşı İstanbul Hükümeti tarafından desteklenen bir askerî güçtü. Amaç, Anadolu’daki direnişi kırmak, özellikle İstanbul’a yakın bölgelerde Ankara yanlısı kuvvetlerin güçlenmesini önlemekti. Kocaeli yarımadası ve Geyve Boğazı bu açıdan çok önemliydi; çünkü İstanbul’dan Anadolu içlerine geçiş yolları burada düğümleniyordu.

Geyve hattı, Millî Mücadele açısından sıradan bir cephe değildi. Bu bölge, İstanbul’dan Anadolu’ya geçmek isteyenler için kritik bir kapıydı. Aynı zamanda Ankara’nın batı ile bağlantısını koruyan savunma çizgilerinden biriydi. Bu yüzden İzmit, Sapanca, Adapazarı ve Geyve çevresinde yaşanan çatışmalar, yalnız yerel asayiş olayları değil, Millî Mücadele’nin kaderini etkileyen hareketlerdi.

14 Haziran’daki saldırı, Kuva-yı İnzibatiye’nin Millî Kuvvetleri geriletme girişimiydi. Ancak bölgedeki millî kuvvetler de karşı koydu. Bu çatışmalar, İstanbul Hükümeti ile Ankara hareketi arasındaki ikili iktidar mücadelesinin sahaya yansımasıydı. Aynı ülkenin insanları, farklı siyasi otoritelerin emrinde karşı karşıya geliyordu.

Kocaeli çevresi bu dönemde çok karmaşık bir tablo içindeydi. Bir yanda işgal kuvvetlerinin baskısı, bir yanda İstanbul Hükümeti’nin girişimleri, diğer yanda Anadolu’daki millî direniş vardı. Bölge halkı, çeteler, yerel milisler, düzenli birlikler ve siyasi baskılar arasında büyük bir belirsizlik yaşıyordu. Bu nedenle Kocaeli’nin Millî Mücadele tarihi yalnız cephe savaşlarından değil, aynı zamanda yol, geçit, lojistik ve halk direnişi hikâyelerinden oluşur.

Kuva-yı İnzibatiye’nin Geyve hattına saldırısı, kısa vadede askerî bir harekât gibi görünse de uzun vadede Ankara hareketinin meşruiyetini güçlendiren olaylardan biri oldu. Çünkü Anadolu’daki direniş, yalnız işgalcilere değil, İstanbul’dan gelen baskılara karşı da ayakta kalmak zorundaydı.

Bu nedenle 14 Haziran 1920, Kocaeli ve çevresi için önemli bir Millî Mücadele tarihidir. İzmit-Sapanca-Geyve hattında yaşananlar, bu bölgenin Cumhuriyet’e giden yolda yalnız bir geçiş güzergâhı değil, aynı zamanda direnişin ve iç mücadelenin sıcak alanlarından biri olduğunu gösterir.

1922 – Mustafa Kemal, Büyük Taarruz öncesi Adapazarı’na geçti ve annesiyle buluştu

14 Haziran 1922’de, Mustafa Kemal Paşa, Büyük Taarruz’a giden süreçte Batı Anadolu ve Marmara çevresindeki temasları sırasında Geyve’den Adapazarı’na geçti. Bu ziyaretin en dikkat çekici yönlerinden biri, Mustafa Kemal’in uzun bir ayrılığın ardından annesi Zübeyde Hanım ile burada görüşmesiydi.

1922 yazı, Millî Mücadele’nin kader aylarıydı. Sakarya Meydan Muharebesi kazanılmış, ancak düşman henüz Anadolu’dan atılmamıştı. Ankara Hükümeti hem ordunun hazırlıklarını tamamlamaya hem de cephe gerisindeki siyasi ve toplumsal desteği güçlendirmeye çalışıyordu. Mustafa Kemal’in bu dönemde yaptığı seyahatler, yalnız protokol gezisi değil, yaklaşan büyük harekât öncesi moral, denetim ve bağlantı temaslarıydı.

Geyve-Adapazarı-İzmit hattı, Millî Mücadele açısından çok önemliydi. Bu bölge, İstanbul’a yakınlığı, demiryolu ve geçiş yolları, halk desteği ve askerî hareketlilik bakımından kritik bir konumdaydı. Mustafa Kemal’in bölgeye gelişi, Ankara’nın batıdaki gelişmeleri ne kadar yakından takip ettiğini gösteriyordu.

Adapazarı’ndaki buluşma ise tarihî olayın insani tarafını güçlendirir. Zübeyde Hanım, savaş yıllarının sıkıntıları içinde oğlundan uzun süre ayrı kalmıştı. Mustafa Kemal ise bir yandan cephelerin, Meclis’in, diplomasinin ve ordunun yükünü taşıyor; diğer yandan kişisel hayatında büyük özlemler ve kayıplar yaşıyordu. Adapazarı’ndaki görüşme, bu büyük tarihî mücadelenin içinde anne-oğul bağını hatırlatan dokunaklı bir sahne olarak öne çıkar.

Bu ziyaretin ardından Mustafa Kemal Paşa, bölgedeki temaslarını sürdürdü. Kocaeli ve çevresi, Büyük Taarruz öncesi hem askerî hem de siyasi bakımdan dikkatle izlenen alanlardan biriydi. İstanbul’a açılan yollar, işgal altındaki bölgelerle bağlantılar ve yerel direniş ağları, bu hattı Millî Mücadele’nin stratejik bölgelerinden biri haline getiriyordu.

14 Haziran 1922, bu yüzden yalnız bir seyahat notu değildir. Bir yanda Büyük Taarruz’a hazırlanan bir lider, diğer yanda yıllardır savaşların ve ayrılıkların yorduğu bir anne vardır. Tarihin büyük kararlarıyla insan hayatının en sade duyguları aynı gün içinde yan yana gelir.

1925 – Göztepe Spor Kulübü kuruldu, İzmir’in sarı-kırmızı tutkusu doğdu

14 Haziran 1925’te, İzmir’in köklü kulüplerinden Göztepe Spor Kulübü kuruldu. Kulübün resmî tarihçesine göre Göztepe semtinin kıdemli futbolcuları ve gençleri, vapur iskelesi yanındaki Mez Gazinosu’nda bir araya gelerek kulübün kuruluşunu gerçekleştirdi. İlk kongrede İzmir Valisi Kazım Dirik fahri başkanlığa, Fehmi Simsaroğlu başkanlığa, Turan Dirik ikinci başkanlığa seçildi; genel kaptanlık görevini ise Ahmet Özgirgin üstlendi.

Göztepe’nin doğuşu, İzmir’de futbolun semt kimliğiyle birleştiği önemli anlardan biriydi. İstanbul merkezli futbol tarihinin dışında, İzmir de erken Cumhuriyet yıllarında güçlü kulüpler, rekabetler ve taraftar kültürü üretiyordu. Göztepe, kısa sürede yalnız bir spor kulübü değil, semtin ve kentin ortak aidiyet duygusunu taşıyan bir renge dönüştü.

Kulübün ilk resmî adresi Mithatpaşa Caddesi 1091 numaralı bina oldu. Göztepe, ilk resmî maçını 28 Ağustos 1925’te Altay’a karşı oynadı ve sahadan 1-0 galip ayrıldı. Bu ilk galibiyet, sarı-kırmızılı kulübün İzmir futbolundaki iddiasını daha kuruluş aylarında göstermesi bakımından anlamlıydı.

Göztepe, sonraki yıllarda Türk futbol tarihinin en özel başarılarından bazılarına imza attı. 1950’de Türkiye şampiyonu oldu; 1960’ların sonunda ise Avrupa kupalarında gösterdiği performansla adını Türkiye sınırlarının dışına taşıdı. Özellikle 1968-69 sezonunda Fuar Şehirleri Kupası’nda yarı finale yükselmesi, bir Türk takımının Avrupa’da ulaştığı en önemli erken başarılar arasındadır.

Göztepe’yi özel yapan şey, yalnız kupalar ya da maç sonuçları değildir. Kulüp, İzmir’de güçlü bir taraftar kültürü yarattı. Sarı-kırmızı renkler, yıllar içinde Güzelyalı’dan İzmir’in geneline yayılan bir tutkuya dönüştü. Göztepe taraftarı, özellikle bağlılığı, tribün hafızası ve kulübüne sahip çıkma duygusuyla Türk futbol kültüründe ayrı bir yer edindi.

1926 – Brezilya Milletler Cemiyeti’nden ayrıldı, “büyük devletler kulübü”ne tepki gösterdi

14 Haziran 1926’da, Brezilya, Milletler Cemiyeti’nden ayrılma kararını duyurdu. I. Dünya Savaşı’ndan sonra barışı korumak amacıyla kurulan Milletler Cemiyeti, kâğıt üzerinde bütün üyelere açık bir uluslararası örgüttü; ancak gerçekte büyük devletlerin ağırlığı çok fazlaydı. Brezilya’nın ayrılığı da bu dengenin yarattığı büyük hayal kırıklıklarından birinin sonucuydu.

Brezilya, Milletler Cemiyeti’nin kurucu üyeleri arasındaydı ve özellikle Latin Amerika’yı temsil eden güçlü bir ülke olarak daha fazla söz hakkı istiyordu. Asıl hedefi, Cemiyet Konseyi’nde daimî üyelik elde etmekti. O dönemde Konsey’in daimî üyeleri, büyük güçler arasından belirleniyordu. Brezilya ise kendisini yalnız bölgesel bir ülke değil, dünya siyasetinde söz sahibi olması gereken yükselen bir devlet olarak görüyordu.

Kriz, Almanya’nın Milletler Cemiyeti’ne alınması sürecinde büyüdü. I. Dünya Savaşı’nın mağlubu Almanya, 1920’lerin ortasında yeniden Avrupa diplomasisine kabul edilmeye başlanmıştı. Almanya’ya Konsey’de daimî üyelik verilmesi gündeme gelince Brezilya, kendisine de aynı statünün tanınmasını istedi. Ancak büyük devletler Brezilya’nın talebine sıcak bakmadı.

Brezilya, bu tavra tepki olarak Almanya’nın üyelik sürecini engelleyen bir tutum aldı. Bu durum, Milletler Cemiyeti içinde ciddi bir diplomatik krize yol açtı. İngiliz Parlamentosu tutanaklarında da Brezilya’nın ayrılma gerekçesi açık biçimde “Konsey’de daimî üyelik güvencesi alamaması” olarak ifade edilir.

Brezilya’nın çıkışı, Milletler Cemiyeti’nin temel sorunlarından birini görünür kıldı. Örgüt, bütün devletlerin eşitliği fikriyle kurulmuştu; fakat karar alma mekanizmalarında Avrupa merkezli büyük güçlerin üstünlüğü devam ediyordu. Latin Amerika’dan gelen büyük bir ülkenin kendisini dışlanmış hissetmesi, Cemiyet’in gerçekten evrensel bir barış örgütü olup olmadığı sorusunu gündeme taşıdı.

Brezilya’nın ayrılığı hemen bütün uluslararası dengeleri değiştirmedi; ancak Milletler Cemiyeti’nin itibar kaybı açısından önemliydi. Cemiyet, ilerleyen yıllarda Japonya’nın Mançurya’yı işgali, İtalya’nın Habeşistan’a saldırısı ve Nazi Almanyası’nın yayılmacılığı karşısında da etkisiz kalacaktı. Brezilya’nın 1926’daki ayrılığı, bu zayıflığın erken işaretlerinden biriydi.

1928 – Devrimin simge yüzlerinden Che Guevara doğdu

20. yüzyılın en tanınan devrimci figürlerinden Ernesto “Che” Guevara, 14 Haziran 1928’de Arjantin’in Rosario kentindedoğdu. Asıl adı Ernesto Guevara de la Sernaolan Che, hekimlik eğitimi almış bir gençken Latin Amerika’yı dolaştı; gördüğü yoksulluk, eşitsizlik ve siyasal baskılar dünya görüşünü kökten değiştirdi.

Che Guevara’nın hayatındaki büyük kırılmalardan biri, motosikletle yaptığı Latin Amerika yolculuğuydu. Bu gezi sırasında maden işçilerini, köylüleri, yerlileri, dışlanmış toplulukları ve kıtanın derin yoksulluğunu yakından gördü. Başlangıçta tıp doktoru olmak isteyen Guevara, giderek hastalıkların yalnız bedende değil, toplumun eşitsiz yapısında da ortaya çıktığını düşünmeye başladı.

1950’lerin ortasında Meksika’da Fidel Castro ve Kübalı devrimcilerle tanıştı. Ardından Granma teknesiyle Küba’ya geçti ve Batista diktatörlüğüne karşı verilen gerilla savaşına katıldı. Sierra Maestra dağlarında başlayan bu mücadele, 1959’da Küba Devrimi’nin zaferiyle sonuçlandı. Che, devrimden sonra Küba’da bakanlık, merkez bankası başkanlığı ve diplomatik görevler üstlendi. Ancak onun asıl imgesi, masa başındaki devlet adamından çok, silahlı devrimci ve anti-emperyalist mücadele sembolü olarak şekillendi.

Che Guevara’nın etkisi yalnız Küba ile sınırlı kalmadı. Afrika’da Kongo’da, sonra Güney Amerika’da Bolivya’da devrimci hareketler örgütlemeye çalıştı. Bolivya’daki girişimi başarısız oldu. 1967’de Bolivya ordusu tarafından yakalandı ve 9 Ekim 1967’de La Higuera’da öldürüldü. Britannica, Guevara’nın Bolivya ordusu tarafından yakalandıktan sonra vurulduğunu ve ölümünden sonra dünya solunda şehit figürüne dönüştüğünü aktarır.

Che’nin mirası tartışmalıdır. Birçok kişi onu yoksullar, ezilenler ve sömürgeciliğe karşı mücadele eden halklar için romantik bir özgürlük sembolü olarak görür. Başkaları ise onu otoriter devrimci anlayışın, siyasi şiddetin ve Küba’daki sert uygulamaların parçası olarak eleştirir. Bu yüzden Che Guevara, yalnız hayranlık uyandıran bir figür değil, aynı zamanda 20. yüzyıl devrimleri üzerine süren büyük tartışmaların da merkezindedir.

Buna rağmen bir gerçek değişmedi: Che’nin Alberto Korda tarafından çekilen ünlü fotoğrafı, modern dünyanın en çok çoğaltılan politik imgelerinden biri haline geldi. Tişörtlerden afişlere, duvar resimlerinden protesto pankartlarına kadar Che’nin yüzü, çoğu zaman kendi tarihsel karmaşıklığından koparak isyanın, gençliğin ve sisteme itirazın sembolü olarak dolaşıma girdi.

Bu nedenle 14 Haziran 1928, yalnız Arjantinli bir devrimcinin doğum tarihi değildir. Che Guevara, Latin Amerika’nın eşitsizliklerinden doğan öfkeyi, Küba Devrimi’nin romantik hafızasını, gerilla mücadelesinin sert gerçekliğini ve popüler kültürde neredeyse evrensel bir isyan ikonuna dönüşen çelişkili mirası aynı bedende taşıyan 20. yüzyıl figürlerinden biri oldu.

1933 – “Boyalı Kuş” ve “Bir Yerde”nin yazarı Jerzy Kosiński doğdu

Polonya asıllı Amerikalı yazar Jerzy Kosiński, 14 Haziran 1933’te Polonya’nın Łódź kentinde doğdu. II. Dünya Savaşı’nı çocuk yaşta Nazi işgali altındaki Polonya’da geçiren Kosiński, 1957’de Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etti ve İngilizce yazdığı romanlarla kısa sürede edebiyat dünyasının en dikkat çekici, en tartışmalı isimlerinden biri haline geldi.

Kosiński’yi okumak isteyenler için ilk durak genellikle Boyalı Kuş’tur. Bu roman, II. Dünya Savaşı sırasında Doğu Avrupa’da tek başına hayatta kalmaya çalışan küçük bir çocuğun karşılaştığı vahşeti anlatır. Sert, sarsıcı ve yer yer tahammül edilmesi güç bir kitaptır. Okuru rahatlatmaz; tam tersine insanın şiddet, korku, yabancı düşmanlığı ve hayatta kalma içgüdüsü karşısında neye dönüşebileceğini düşündürür. Britannica da romanı, savaş sırasında yalnız kalan Yahudi bir çocuğun korkunç deneyimlerini anlatan çarpıcı bir eser olarak değerlendirir.

Onu daha farklı bir tonda tanımak isteyenler için ise Being There, Türkçedeki adıyla Bir Yerde, daha iyi bir başlangıç olabilir. Bu kısa roman, bütün dünyayı televizyon ekranlarından tanıyan saf ve edilgen bir bahçıvanın, yanlış anlaşılmalar ve medya gösterisi sayesinde büyük bir bilge gibi görülmesini anlatır. Hikâye, modern toplumun imajlara, boş sözlere ve ekrandaki görünüme nasıl kolayca anlam yüklediğini çok sade ama keskin bir hicivle gösterir. Romanın sinema uyarlaması da Peter Sellers’ın unutulmaz performansıyla klasikleşmiştir.

Kosiński’yi okumaya değer kılan şey, insanın kimlik duygusunu ve toplumun yanılsamalarını rahatsız edici biçimde kurcalamasıdır. Boyalı Kuş’ta insanın karanlık yanına, Bir Yerde’de ise modern dünyanın saflığı nasıl paketleyip iktidar diline dönüştürebildiğine bakar. Birinde savaş ve şiddet, diğerinde medya ve temsil öne çıkar; ama ikisinde de aynı soru vardır: İnsanlar gördükleri şeye mi inanır, yoksa inanmak istedikleri şeyi mi görür?

Fakat Kosiński’nin adı yalnız edebî başarıyla anılmaz. Hayatı ve eserleri etrafında büyük tartışmalar da vardır. Boyalı Kuş uzun süre otobiyografik izler taşıyan bir roman gibi algılandı; daha sonra eserin ne kadarının gerçek deneyime ne kadarının kurmaca ve anlatı stratejisine dayandığı yoğun biçimde tartışıldı. Kosiński ayrıca hayalet yazar kullanmak ve bazı metinlerinde başkalarının katkılarını yeterince görünür kılmamakla da suçlandı. The New Yorker, onun gerçek ve kurmaca arasındaki sınırları bilinçli biçimde bulanıklaştıran, bu yüzden hem büyüleyici hem de sorunlu bir yazar figürüne dönüştüğünü vurgular.

Bu tartışmalar, Kosiński’yi okumayı gereksiz kılmaz; aksine onu daha dikkatli okumayı gerektirir. Kosiński okuru, yalnız hikâyenin içine girmekle kalmaz; anlatıcının güvenilirliği, yazarın kendi hayatını nasıl kurduğu, edebiyatın gerçeklikle ilişkisi ve acının temsil edilip edilemeyeceği gibi daha büyük sorularla da karşılaşır. Onu okumak, konforlu bir edebiyat deneyimi değildir; ama hafızada iz bırakan, tartışma açan ve okuru kolay cevaplarla baş başa bırakmayan bir deneyimdir.

3 Mayıs 1991’de New York’ta hayatını kaybeden Jerzy Kosiński, ardında hem güçlü romanlar hem de bitmeyen tartışmalar bıraktı. Kosiński, savaş travmasını, modern medyanın boşluğunu, kimlik oyunlarını ve edebiyatta gerçek-kurmaca sınırını sarsıcı biçimde tartışmaya açan; okunurken olduğu kadar okunduktan sonra da rahatsız etmeyi sürdüren yazarlardan biridir.

1935 – MTA ve Etibank kuruldu, Türkiye yeraltı zenginliklerini kendi eliyle aramaya ve işletmeye yöneldi

14 Haziran 1935’te, Türkiye’nin madencilik ve sanayileşme tarihinde birbirini tamamlayan iki önemli kanun kabul edildi. 2804 sayılı kanunla Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, yani bugünkü adıyla Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü / MTA, 2805 sayılı kanunla da Etibank kuruldu. Böylece Cumhuriyet yönetimi, yeraltı kaynakları konusunda iki aşamalı bir model oluşturdu: MTA madenleri arayacak, araştıracak ve haritalandıracak; Etibank ise bulunan kaynakları işletecek, sanayiye ve ekonomiye kazandıracaktı.

Bu iki kurumun aynı gün kurulması tesadüf değildi. Cumhuriyet, yeraltı zenginliklerini yabancı şirketlerin ya da imtiyazlı girişimlerin faaliyet alanı olmaktan çıkarmak istiyordu. Önce bilimsel araştırma yapılacak, Türkiye’nin hangi bölgelerinde hangi madenlerin bulunduğu belirlenecek, ardından bu kaynaklar devlet eliyle planlı biçimde işletilecekti. Bu anlayış, 1930’ların devletçilik politikalarının en somut örneklerinden biriydi.

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, maden ve taş ocağı sahalarını araştırmak, jeolojik etütler yapmak, haritalar hazırlamak, maden rezervlerini ortaya çıkarmak ve madencilik için gerekli bilimsel bilgiyi üretmek amacıyla kuruldu. Kurumun adındaki “tetkik ve arama” ifadesi de bunu anlatıyordu: Türkiye önce kendi toprağının altını tanıyacak, sonra onu ekonomik değere dönüştürecekti.

Etibank ise bu araştırmaların üretim ayağını oluşturdu. Kuruluş kanunuyla Etibank’a maden işletmeleri kurma, üretim yapma, gerekli sermayeyi sağlama, madencilik ve enerji alanında faaliyet gösterme gibi görevler verildi. Yani Etibank klasik anlamda bir banka değildi; Türkiye’nin madenlerini ve enerji kaynaklarını sanayileşme hedefiyle işletecek büyük bir kamu kuruluşu olarak tasarlandı.

Etibank adındaki “Eti” vurgusu da bilinçliydi. Bu ad, Anadolu’nun eski uygarlıklarından Hititlere, o dönemde yaygın kullanımıyla Etilere gönderme yapıyordu. Böylece Cumhuriyet’in madencilik hamlesi, Anadolu’nun çok eski üretim ve maden geleneğiyle sembolik olarak ilişkilendiriliyordu.

Bu kurumların kuruluşu, Atatürk döneminin ekonomik bağımsızlık anlayışıyla doğrudan bağlantılıydı. Osmanlı döneminde madenler çoğu zaman yabancı sermaye, dış borçlar ve imtiyaz ilişkileri içinde değerlendirilmişti. Cumhuriyet ise yeraltı kaynaklarını millî kalkınmanın dayanaklarından biri haline getirmek istiyordu. MTA ve Etibank, ekonomik egemenlik projesinin iki temel ayağıydı.

Sonraki yıllarda MTA, Türkiye’nin jeolojik haritalarının hazırlanmasında, maden rezervlerinin tespitinde, enerji ve hammadde kaynaklarının araştırılmasında belirleyici rol oynadı. Etibank ise bakır, krom, bor, kömür, alüminyum ve enerji alanlarında Türkiye’nin en önemli kamu kuruluşlarından biri haline geldi. Özellikle bor madenleriyle ilgili kurumsal miras, daha sonra Eti Holding ve Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü çizgisine uzandı.

MTA ve Etibank’ın kurulması, Türkiye’nin yeraltı kaynaklarını kendi bilim insanlarıyla arama, kendi kurumlarıyla işletme ve sanayileşme hedefi için kullanma iradesinin en önemli adımlarından biridir. Cumhuriyet, o gün toprağın altındaki zenginliği bağımsız kalkınmanın stratejik temeli olarak görmeye başladığını ilan etti.

1935 – Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi için kanun kabul edildi, Cumhuriyet’in bilim ve kültür merkezi doğdu

14 Haziran 1935’te, Ankara’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kurulmasına ilişkin kanun Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edildi. 2795 sayılı kanun, 22 Haziran 1935’te Resmî Gazete’de yayımlandı. Kanunun birinci maddesinde, Ankara’da bir Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi açmak için Kültür Bakanlığı’na yetki verildiği açıkça belirtiliyordu.

Bu fakülte, Atatürk’ün kültür ve bilim politikasının merkezinde yer alan büyük bir projeydi. Ankara Üniversitesi DTCF tarihçesinde, 23 Mayıs 1935’te Meclis’e sunulan kanun tasarısının gerekçesinde, Ankara’da “Türk kültürünü bilgi metodu ile işleyecek” araştırma kurumlarına ve ulusal dil ile tarih anlayışına göre öğretmen yetiştirecek bir fakülteye ihtiyaç duyulduğunun vurgulandığı aktarılır.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin adı da sıradan bir tercih değildi. Atatürk, yeni Cumhuriyet’in kendi tarihini, dilini, coğrafyasını ve kültür dünyasını bilimsel yöntemlerle araştırmasını istiyordu. Bu nedenle fakülte, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu çizgisindeki kültür hamlelerinin üniversite düzeyindeki en önemli tamamlayıcılarından biri oldu.

Fakültenin kuruluşu, Ankara’nın başkent kimliği açısından da önemlidir. Cumhuriyet, yalnız siyasi merkezi İstanbul’dan Ankara’ya taşımakla yetinmedi; Ankara’yı aynı zamanda bilim, kültür ve düşünce üretiminin merkezi haline getirmek istedi. DTCF, bu hedefin en görünür kurumlarından biri olarak doğdu. Ankara’da kurulan bu fakülte, daha sonra Ankara Üniversitesi’nin temel taşlarından biri olacaktı.

DTCF’de tarih, coğrafya, dil, edebiyat, antropoloji, arkeoloji, felsefe ve farklı kültür alanları bir araya getirildi. Bu tercih, Cumhuriyet’in insanı ve toplumu yalnız tek bir açıdan değil, dilinden tarihine, yaşadığı coğrafyadan kültürel mirasına kadar bütünlüklü biçimde anlama çabasını gösteriyordu. Fakülte, Türkiye’de sosyal bilimler ve beşerî bilimler alanında birçok öncü akademisyenin yetiştiği ve ders verdiği bir merkez haline geldi.

Fakülte, 1936’da öğretime başladı. Açılış sürecinde Atatürk’ün ilgisi ve desteği belirgindi. Ankara Üniversitesi’nin fakülte tarihçesinde de DTCF’nin Atatürk’ün direktifleriyle kurulduğu ve Cumhuriyet’in yükseköğretim alanındaki önemli atılımlarından biri olduğu vurgulanır.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin kuruluşu, Cumhuriyet’in kendi dilini, tarihini, kültürünü ve insanını bilimsel yöntemlerle araştırma iradesinin kurumsallaştığı en önemli adımlardan biridir. DTCF, Ankara’nın yalnız başkent değil, aynı zamanda düşünce ve bilim merkezi olmasının da simge kurumlarından biri olarak tarihe geçti.

1935 – Elektrik İşleri Etüt İdaresi kuruldu, Türkiye enerjisini planlamaya başladı

14 Haziran 1935’te, Türkiye’nin enerji tarihinde önemli bir kurumun temeli atıldı. Elektrik İşleri Etüt İdaresi, elektrik üretimi, su kaynakları, enerji potansiyeli ve ülkenin elektrikleşme planları üzerine çalışma yapmak amacıyla kuruldu. Bu kurum, Cumhuriyet’in yalnız madenlerini değil, enerji kaynaklarını da bilimsel biçimde araştırma ve planlama isteğinin sonucuydu.

1930’lar, Türkiye’de devletçilik politikalarının ve planlı kalkınma anlayışının güçlendiği yıllardı. Aynı günlerde MTA ve Etibank gibi kurumların kurulması da bu büyük çerçevenin parçasıydı. Cumhuriyet yönetimi, ekonomik bağımsızlığı yalnız sanayi fabrikaları kurmakla değil, o sanayiyi besleyecek madenleri, su kaynaklarını ve elektrik enerjisini de planlamakla mümkün görüyordu.

Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nin görevi, ülkenin elektrik üretim potansiyelini incelemekti. Akarsular, baraj imkânları, hidroelektrik kaynaklar, enerji nakil hatları ve bölgesel ihtiyaçlar bilimsel yöntemlerle araştırılacaktı. Türkiye, hangi bölgede ne kadar enerji üretilebileceğini, sanayinin ve şehirlerin elektriğe nasıl kavuşacağını kendi uzmanlarıyla belirlemek istiyordu.

Bu kurumun önemi, elektriğin o yıllarda yalnız bir konfor meselesi olmamasından gelir. Elektrik, sanayileşmenin, modern şehir hayatının, ulaşımın, haberleşmenin, üretimin ve gündelik yaşamın temel altyapısıydı. Fabrikalar elektriksiz çalışamaz, şehirler modern hizmetlere kavuşamaz, kalkınma hedefleri sağlam bir enerji planı olmadan gerçekleşemezdi.

Elektrik İşleri Etüt İdaresi, daha sonraki yıllarda Türkiye’nin hidroelektrik potansiyelinin belirlenmesinde ve büyük enerji projelerinin hazırlık çalışmalarında önemli rol oynadı. Barajlar, santraller ve enerji nakil hatlarıyla ilgili teknik bilgi birikiminin oluşmasına katkı sağladı. Bu yönüyle kurum, sonraki enerji hamlelerinin arka planındaki sessiz planlama gücüydü.

Aynı gün MTA, Etibank ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nin gündeme gelmesi, Cumhuriyet’in 1935’te yeraltı kaynakları ile enerji kaynaklarını birlikte düşündüğünü gösterir. Maden aranacak, işletilecek; enerji potansiyeli ölçülecek, elektrik üretimi planlanacak ve bütün bunlar sanayileşmenin temeline yerleştirilecekti.

1935 – Diyanet’in teşkilat kanunu kabul edildi, din hizmetleri Cumhuriyet bürokrasisinde yeniden düzenlendi

14 Haziran 1935’te, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Diyanet İşleri Reisliği’nin teşkilat ve görevlerine ilişkin kanun kabul edildi. Bu düzenleme, Cumhuriyet’in din hizmetlerini devlet yapısı içinde nasıl konumlandıracağını belirlemesi bakımından önemliydi. Diyanet, 1924’te hilafetin kaldırılmasının ardından kurulmuştu; 1935 düzenlemesi ise kurumun görev alanını ve teşkilat yapısını daha belirgin hale getirdi.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında din-devlet ilişkileri köklü biçimde yeniden düzenlendi. Osmanlı döneminde dinî otorite, şeyhülislamlık ve hilafet gibi kurumlar üzerinden devletin merkezinde yer alıyordu. Cumhuriyet ise laikleşme süreci içinde bu yapıyı değiştirdi. Hilafet kaldırıldı, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kapatıldı; din hizmetleri için Diyanet İşleri Reisliği kuruldu.

Diyanet’in görevi, dinî hayatı siyasi iktidar mücadelesinin dışında tutmak ve cami, imamlık, vaaz, hutbe gibi hizmetleri düzenli bir kamu hizmeti olarak yürütmekti. 1935’te kabul edilen teşkilat kanunu da bu anlayışın kurumsal çerçevesini güçlendirdi. Kurumun hangi görevleri üstleneceği, nasıl teşkilatlanacağı ve devlet bürokrasisi içinde nasıl yer alacağı daha açık hale getirildi.

Bu düzenleme, Cumhuriyet’in laiklik anlayışının kendine özgü yapısını da gösterir. Türkiye’de laiklik, yalnız dinin devletten tamamen ayrılması şeklinde değil; din hizmetlerinin devlet denetiminde ve kamu düzeni içinde yürütülmesi biçiminde gelişti. Diyanet bu modelin merkezindeki kurum oldu.

1935 kanunu, aynı zamanda din hizmetlerinin ülke geneline yayılması, cami görevlilerinin düzenlenmesi ve halkın dinî bilgiye resmî kanallardan ulaşması bakımından da önem taşıdı. Böylece Diyanet, taşraya uzanan bir kamu hizmeti ağı haline gelmeye başladı.

Bu kurumun konumu, sonraki yıllarda sık sık tartışıldı. Laiklik, din özgürlüğü, devletin din hizmetlerindeki rolü, hutbeler, din eğitimi ve toplumsal değişim gibi başlıklar, Diyanet üzerinden Türkiye’nin en canlı tartışma alanlarından biri oldu. Bu tartışmaların tarihî arka planında 1924’teki kuruluş kadar 1935’teki teşkilat düzenlemesi de yer alır.

1937 – Hatay’ın ayrı varlığı Meclis’te onaylandı, bağımsızlığa giden yol açıldı

14 Haziran 1937’de, Hatay meselesinde Türkiye açısından çok önemli bir adım atıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Milletler Cemiyeti’nin Hatay için kabul ettiği statü ve anayasa düzenlemelerini onayladı. Burada küçük bir tarih düzeltmesi yapmak gerekir: Hatay Devleti 1937’de değil, 2 Eylül 1938’de kuruldu. 1937’de onaylanan gelişme, Hatay’ın Suriye’den ayrı, kendine özgü bir yönetime sahip “ayrı bir varlık” olarak kabul edilmesiydi.

Hatay meselesinin kökleri, I. Dünya Savaşı sonrasına uzanıyordu. Osmanlı Devleti’nin çekilmesinden sonra İskenderun Sancağı, Fransız mandası altındaki Suriye sınırları içinde kalmıştı. Ancak bölgede güçlü bir Türk nüfus ve Türkiye ile tarihî, kültürel bağlar vardı. Mustafa Kemal Atatürk, Hatay meselesini yakından takip ediyor ve bu bölgenin Türkiye’den kopuk kalmaması için diplomatik mücadele yürütülmesini istiyordu.

Türkiye, 1936’da Fransa’ya nota vererek Suriye ve Lübnan’a tanınan bağımsızlık sürecinin İskenderun Sancağı için de geçerli olması gerektiğini savundu. Mesele Milletler Cemiyeti’ne taşındı. 27 Ocak 1937’de Milletler Cemiyeti, Hatay’ın ayrı bir statüye sahip olmasını kabul etti. TBMM tutanaklarında da bu kararın Hatay’ın bağımsızlığı yolunda temel aşamalardan biri olduğu, sonrasında seçim süreciyle Hatay Devleti’nin kurulduğu vurgulanır.

14 Haziran 1937’de TBMM’nin onayladığı düzenleme, Hatay’ın Suriye içinde sıradan bir sancak olarak kalmayacağını gösteriyordu. Hatay’ın iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde bazı sınırlamalara tabi, özel statülü bir yapı haline gelmesi hedefleniyordu. Bu adım, Türkiye’nin savaşmadan, uluslararası hukuk ve diplomasi yoluyla Hatay meselesini çözme stratejisinin önemli bir parçasıydı.

Bu süreçte Atatürk’ün tavrı belirleyiciydi. Onun “Kırk asırlık Türk yurdu ecnebi elinde kalamaz” sözü, Hatay davasının Türkiye kamuoyundaki sembol cümlelerinden biri haline geldi. Hatay, yalnız sınır meselesi değil; Misak-ı Millî hafızası, Türk nüfusun hakları ve genç Cumhuriyet’in diplomatik kararlılığı bakımından da önemliydi.

1937’de açılan yol, 1938’de Hatay Devleti’nin kurulmasına uzandı. Yapılan seçimlerin ardından Hatay Meclisi toplandı ve 2 Eylül 1938’de bağımsız Hatay Devleti ilan edildi. Ardından Türkiye ile Fransa arasında yürütülen diplomasi sonucunda Hatay Meclisi, 29 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılma kararı aldı; bu süreç 1939 yazında Hatay’ın Türkiye’nin bir vilayeti haline gelmesiyle tamamlandı.

1940 – Alman birlikleri Paris’e girdi, Fransa’nın kalbi işgal edildi

14 Haziran 1940’ta, Nazi Almanyası birlikleri Paris’e girdi. II. Dünya Savaşı’nın en sarsıcı anlarından biri yaşanıyordu: Avrupa’nın kültür ve siyaset başkentlerinden biri sayılan Paris, neredeyse çatışmasız biçimde Alman ordusunun kontrolüne geçti. Fransız hükümeti daha önce şehri terk etmiş, Paris’in büyük yıkıma uğramaması için kent “açık şehir” ilan edilmişti.

Bu işgal, büyük bir psikolojik çöküştü. Fransa, I. Dünya Savaşı’nın galiplerinden biriydi ve Avrupa’nın en güçlü ordularından birine sahip olduğu düşünülüyordu. Ancak Almanya, Mayıs 1940’ta başlattığı hızlı saldırıyla Belçika, Hollanda ve Lüksemburg üzerinden ilerlemiş; Ardenler’den geçerek Fransız savunmasını beklenmedik biçimde yarmıştı. Blitzkrieg, yani yıldırım savaşı taktiği, Fransa’ya haftalar içinde diz çöktürdü.

Alman askerlerinin Paris sokaklarında yürüdüğü görüntüler, bütün dünyada büyük yankı uyandırdı. Eyfel Kulesi, Champs-Élysées, Zafer Takı ve Seine kıyıları artık Nazi işgali altındaydı. Hitler, birkaç gün sonra Paris’e kısa bir ziyaret yapacak; bu ziyaret, Nazi propagandası için Fransa’nın aşağılanmasının sembolüne dönüştürülecekti.

Paris’in düşüşünden sonra Fransız ordusu direnişi sürdüremedi. 22 Haziran 1940’ta, Fransa Almanya ile ateşkes imzaladı. Ülkenin kuzeyi ve batısı Alman işgali altına girdi; güneyde ise Mareşal Philippe Pétain liderliğinde Vichy Hükümeti kuruldu. Bu yönetim, görünürde Fransız devleti olarak varlığını sürdürse de Nazi Almanyası’yla iş birliği yapan otoriter bir rejime dönüştü.

Ancak Paris’in işgali, Fransa’nın tamamen teslim olduğu anlamına gelmedi. General Charles de Gaulle, Londra’ya geçerek direniş çağrısı yaptı. Fransız Direnişi, işgal yılları boyunca gizli örgütlenmeler, sabotajlar, istihbarat faaliyetleri ve Müttefiklerle iş birliği içinde mücadeleyi sürdürdü. Paris, ancak 25 Ağustos 1944’te özgürlüğüne kavuşacaktı.

Paris’in işgali, Nazi Almanyası’nın Avrupa’daki en büyük zaferlerinden biri, Fransa için ise ulusal hafızanın en ağır kırılmalarından biri oldu. O gün Paris suskun biçimde işgal edildi; ama bu sessizlik, birkaç yıl sonra direnişin ve kurtuluşun en güçlü sembollerinden birine dönüşecekti.

1940 – Auschwitz’e ilk mahkûmlar getirildi, insanlık tarihinin en karanlık kamplarından biri açıldı

14 Haziran 1940’ta, Nazi Almanyası’nın işgali altındaki Polonya’da insanlık tarihinin en karanlık sayfalarından biri açıldı. Tarnów’dan getirilen 728 Polonyalı mahkûm, Auschwitz’e ulaştırıldı. Bu tarih, daha sonra milyonlarca insanın ölüm, işkence, zorla çalıştırma ve yok edilme düzeninin sembolü haline gelecek Auschwitz kampının başlangıcı kabul edilir.

Auschwitz ilk kurulduğunda öncelikle Polonyalı siyasi mahkûmlar için bir toplama kampıydı. Nazi yönetimi, işgal ettiği topraklarda direnişi kırmak, aydınları, siyasetçileri, öğretmenleri, rahipleri, askerleri ve muhalifleri susturmak istiyordu. Kampın ilk mahkûmları da bu baskı düzeninin hedef aldığı Polonyalılardı.

Ancak Auschwitz kısa süre içinde çok daha büyük ve korkunç bir yapıya dönüştü. Auschwitz I ana kampının yanına Auschwitz-Birkenau kuruldu. Bir süre sonra burası, Nazi Almanyası’nın Yahudileri sistematik biçimde yok etme politikasının, yani Holokost’un en büyük merkezlerinden biri haline geldi. Yahudilerin yanı sıra Romanlar, Sovyet savaş esirleri, engelliler, eşcinseller, siyasi mahkûmlar ve Nazi rejiminin düşman saydığı birçok insan burada öldürüldü.

Auschwitz’i insanlık hafızasında ayrı bir yere koyan şey, ölümün burada endüstriyel bir düzene bağlanmış olmasıdır. İnsanlar trenlerle getiriliyor, seçiliyor, çalışabilecek olanlar köle emeğine zorlanıyor, diğerleri gaz odalarına gönderiliyordu. Kamp, modern bürokrasinin, demiryolu ağlarının, kimya sanayisinin ve devlet şiddetinin birleştiğinde nasıl korkunç bir yok etme mekanizmasına dönüşebileceğini gösterdi.

14 Haziran 1940’ta gelen ilk mahkûmlar, başlangıçta bu büyük felaketin nereye varacağını bilmiyordu. Fakat onların kampa getirilişi, Auschwitz’in ölüm makinesine dönüşeceği sürecin ilk adımlarından biriydi. O gün başlayan düzen, 1945’te Sovyet ordusunun kampı özgürleştirmesine kadar yüz binlerce insanı yuttu.

Auschwitz, bugün yalnız bir tarihî mekân değil, insanlığın kendisine bakmak zorunda olduğu bir aynadır. Irkçılığın, antisemitizmin, totaliter devlet gücünün, savaşın ve “öteki”ni insan saymayan ideolojilerin nereye varabileceğini gösterir.

1945 – Yeşilçam’ın unutulmaz “Tecavüzcü Coşkun”u Coşkun Göğen doğdu

Türk sinemasının en tanınan karakter oyuncularından Coşkun Göğen, 14 Haziran 1945’te Antalya’da doğdu. Yeşilçam’da yüzlerce filmde rol alan Göğen, özellikle kötü adam, kabadayı, saldırgan ve yan karakter rolleriyle hafızalara kazındı. Onu geniş kitlelerin unutamadığı lakap ise sinema tarihinin en tartışmalı ama en bilinen etiketlerinden biri oldu: “Tecavüzcü Coşkun.”

Coşkun Göğen’in oyunculuk serüveni, Yeşilçam’ın en üretken dönemlerine denk geldi. 1970’ler ve 1980’lerde Türk sineması çok hızlı film üretiyor; dramdan komediye, aksiyondan melodrama kadar her türde benzer yüzler farklı rollerle seyircinin karşısına çıkıyordu. Göğen de bu dönemin en çok hatırlanan yardımcı oyuncularından biri oldu.

Onun canlandırdığı karakterler çoğu zaman filmlerin “rahatsız edici” yüzüydü. Kötü adamın adamı, mahalle kabadayısı, tacizci, saldırgan ya da kahramanın karşısına dikilen kaba kuvvet figürü olarak görüldü. Bu roller, dönemin sinemasındaki kadın temsili, şiddet ve melodram anlayışı açısından bugün daha eleştirel gözle okunması gereken bir alana da işaret eder.

Ancak Coşkun Göğen’in sinema hafızasındaki yeri yalnız oynadığı olumsuz karakterlerden ibaret değildir. Yeşilçam’da bazı oyuncular başrol oynamadan da unutulmaz hale gelir. Göğen de yüzü, sesi, tavrı ve perdeye çıktığında hemen tanınan tipiyle bu oyunculardan biridir. Bir sahnede kısa süre görünse bile seyircinin hafızasına yerleşen bir karakter enerjisi taşır.

Zaman içinde “Tecavüzcü Coşkun” lakabı, onun gerçek kişiliğinin önüne geçen ağır bir popüler kültür etiketine dönüştü. Bu lakap, bir yandan Yeşilçam seyircisinin hafızasında onu hemen tanınır kıldı; diğer yandan bir oyuncunun canlandırdığı rollerle ömür boyu özdeşleştirilmesinin ne kadar problemli olabileceğini de gösterdi. Göğen, sonraki yıllarda yaptığı açıklamalarda bu lakabın hayatına etkilerinden söz etti; ama aynı zamanda seyircinin kendisini bu şekilde tanıdığını da kabul etti.

Coşkun Göğen, Türk sinemasının yalnız yıldızlardan oluşmadığını hatırlatan isimlerden biridir. Yeşilçam’ın atmosferini kuran şey, başroller kadar bu güçlü yan karakterlerdi. Kötü adamlar, mahalle tipleri, komik yardımcılar, sert bakışlı figürler ve birkaç sahnede bile filmin tonunu değiştiren oyuncular, dönemin sinema dilinin vazgeçilmez parçalarıydı.

1946 – Donald Trump doğdu, ABD siyasetini yeniden şekillendiren tartışmalı figür sahneye çıktı

Amerikalı iş insanı, televizyon yıldızı, yazar ve siyasetçi Donald John Trump, 14 Haziran 1946’da New York’un Queens bölgesinde doğdu. Trump, gayrimenkul dünyasından televizyona, oradan da Amerikan siyasetinin en tepesine uzanan sıra dışı bir kariyer çizgisi izledi.

Trump, varlıklı bir emlak ailesinde büyüdü. Babası Fred Trump, New York’ta konut projeleriyle tanınan bir iş insanıydı. Donald Trump, New York Military Academy’de eğitim gördü; ardından Fordham Üniversitesi’nde okudu ve University of Pennsylvania’nın Wharton School bölümünden mezun oldu. Daha sonra aile şirketine katıldı, şirketin adını Trump Organization olarak geniş kitlelere duyurdu ve özellikle Manhattan’daki otel, kule, kumarhane ve lüks gayrimenkul projeleriyle tanındı.

Trump’ın kamuoyundaki şöhreti yalnız iş dünyasından gelmedi. 1980’lerden itibaren kendisini “başarılı iş insanı” imajıyla bir marka haline getirdi. Kitapları, televizyon programları, magazin haberleri ve özellikle “The Apprentice” adlı reality show, onu Amerikan popüler kültürünün en tanınan yüzlerinden biri yaptı. Bu şöhret, daha sonra siyasette kullanacağı en önemli sermayelerden biri oldu.

Siyasete asıl çıkışını 2015’te başkan adaylığını açıklayarak yaptı. Göçmenlik, sınır güvenliği, küreselleşme karşıtlığı, Çin’le ticaret, “önce Amerika” söylemi ve Washington’daki yerleşik siyaset sınıfına karşı öfke üzerinden yürüttüğü kampanya, Cumhuriyetçi Parti’nin geleneksel çizgisini de değiştirdi. 2016 seçimlerinde Hillary Clinton’ı yenerek ABD’nin 45. başkanı oldu.

Trump’ın ilk başkanlık dönemi, Amerikan siyasetindeki kutuplaşmayı daha da görünür hale getirdi. Vergi indirimleri, muhafazakâr yargıç atamaları, göçmenlik politikaları, Meksika sınırı duvarı, Paris İklim Anlaşması’ndan çekilme, Çin’le ticaret savaşı, İsrail politikası ve pandemi süreci onun döneminin ana başlıkları oldu. Aynı zamanda iki kez azil süreciyle karşı karşıya kaldı.

2020 seçimlerini Joe Biden’a kaybettikten sonra sonuçları kabul etmemesi, Amerikan demokrasisi açısından büyük bir kriz yarattı. 6 Ocak 2021’de Kongre baskını, Trump döneminin en tartışmalı ve tarihsel olarak en ağır olaylarından biri olarak kayda geçti. Buna rağmen Trump, Cumhuriyetçi Parti üzerindeki etkisini korudu ve 2024 seçimlerini kazanarak Amerikan tarihinde aralıklı iki dönem başkanlık yapan az sayıdaki liderden biri oldu.

Trump’ın mirası hâlâ çok tartışmalıdır. Destekçileri onu Washington’daki yerleşik düzene meydan okuyan, Amerikan çıkarlarını önceleyen ve muhafazakâr tabanı yeniden harekete geçiren bir lider olarak görür. Eleştirmenleri ise kurumları zorlayan, toplumsal kutuplaşmayı artıran, popülist ve otoriter eğilimleri güçlendiren bir siyasetçi olduğunu savunur.

Donald Trump, medya çağında şöhretin siyasete nasıl dönüştürülebileceğini gösteren, Cumhuriyetçi Parti’yi ve Amerikan başkanlık siyasetini derinden değiştiren, 21. yüzyılın en etkili ve en tartışmalı siyasi figürlerinden biri olarak tarihe geçti.

1946 – Televizyonun öncülerinden John Logie Baird hayatını kaybetti

Televizyon tarihinin öncü isimlerinden John Logie Baird, 14 Haziran 1946’da İngiltere’de hayatını kaybetti. 1888’de İskoçya’nın Helensburgh kentinde doğan Baird, görüntüyü uzak mesafelere aktarma hayalini gerçeğe yaklaştıran en önemli mucitlerden biri oldu. Bugün televizyonun gelişimi birçok bilim insanı ve mühendisin ortak emeğiyle açıklansa da Baird bu hikâyenin en görünür ve en cesur deneycilerinden biridir.

Baird’in çalışmaları, televizyonun henüz kimsenin evine girmediği, hatta birçok kişi için imkânsız bir fikir gibi göründüğü yıllarda başladı. O, hareketli görüntüyü elektrik sinyalleriyle iletmeye çalışıyordu. İlk sistemleri mekanikti; dönen diskler, ışık kaynakları, fotoelektrik hücreler ve son derece ilkel düzeneklerle çalışıyordu. Fakat bu kaba ve kırılgan aygıtlar, geleceğin en büyük kitle iletişim aracının ilk adımlarını atıyordu.

1925’te hareketli silüet görüntülerini aktarmayı başardı. 1926’da Londra’da bilim insanlarına ve basına ilk başarılı televizyon gösterilerinden birini yaptı. Bu gösteri, tarihte televizyonun kamuya tanıtıldığı en önemli anlardan biri kabul edilir. Baird’in görüntüleri bugünün ölçüleriyle bulanık, titrek ve siyah-beyazdı; ama o gün için devrim niteliğindeydi: İnsan yüzü, bir ekranda uzaktan görülebiliyordu.

Baird bununla da yetinmedi. 1928’de Atlantik ötesine ilk televizyon görüntüsü iletimi denemelerinden birini gerçekleştirdi; aynı yıl renkli televizyon ve stereoskopik, yani üç boyutlu görüntü üzerine çalışmalar yaptı. Televizyonun yalnız siyah-beyaz ve tek boyutlu bir araç olmayacağını çok erken fark etmişti.

Elbette televizyon teknolojisi daha sonra mekanik sistemlerden elektronik sisteme geçti. Bu dönüşümde Baird’in mekanik yöntemi geride kaldı; elektronik televizyon daha kaliteli, daha kararlı ve daha yaygın hale geldi. Ancak bu durum Baird’in öncülüğünü azaltmaz. O, henüz teknoloji olgunlaşmadan önce televizyon fikrinin mümkün olduğunu gösteren isimlerden biriydi.

John Logie Baird’in hayatı, icatların çoğu zaman kusursuz makinelerle değil, inatçı denemelerle başladığını gösterir. Onun atölyesinde kurduğu basit düzenekler, daha sonra haberleri, spor karşılaşmalarını, dizileri, belgeselleri ve dünya olaylarını milyonlarca eve taşıyacak dev bir iletişim çağının habercisiydi.

1949 – Vietnam Devleti kuruldu, Fransız sömürge düzeni yeni bir biçime sokuldu

14 Haziran 1949’da, eski Vietnam imparatoru Bảo Đại, Fransa ile yapılan anlaşmaların ardından Vietnam Devleti’nin başına geçti. Bu yeni yapı, kâğıt üzerinde Vietnam’a daha geniş bir yönetim alanı tanıyor; ancak ülkeyi yine Fransız Birliği içinde tutuyordu. Bu nedenle 1949’daki Vietnam Devleti, gerçek bağımsızlıktan çok, Fransa’nın sömürge düzenini yeni koşullara uyarlama girişimi olarak görüldü.

Bu gelişmenin arkasında Birinci Hindiçin Savaşı vardı. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Vietnam’da Ho Şi Minh liderliğindeki Viet Minh hareketi bağımsızlık ilan etmiş; Fransa ise eski sömürgesi üzerindeki denetimini bırakmak istememişti. Savaş uzadıkça Fransa, doğrudan sömürge yönetimini sürdürmenin zorlaştığını gördü. Bunun üzerine komünist Viet Minh’e karşı, daha “ılımlı” ve Fransa’yla uyumlu bir Vietnam yönetimi oluşturma yoluna gitti.

Bu amaçla eski imparator Bảo Đại yeniden siyaset sahnesine çıkarıldı. Bảo Đại, 1945’te tahtından çekilmişti; ancak Fransa, onu Vietnam’da komünist olmayan milliyetçi bir alternatif olarak kullanmak istedi. 8 Mart 1949’da Élysée Anlaşmaları imzalandı. Bu anlaşmalar, Vietnam’a Fransız Birliği içinde sınırlı bir bağımsızlık tanıyor; fakat dış politika, askerî konular ve ekonomik ilişkilerde Fransa’nın etkisini büyük ölçüde koruyordu.

Vietnam Devleti’nin kurulması, ayrıca ülkenin üç parçalı sömürge mirasını birleştirme iddiası taşıyordu. Fransız yönetimi döneminde Vietnam toprakları Tonkin, Annam ve Koşinşin gibi ayrı idari yapılara bölünmüştü. 1949’da bu parçaların tek bir Vietnam çatısı altında toplanması, görünürde ulusal birlik yönünde bir adımdı. Ancak bu birlik, Fransız nüfuzu altında kurulduğu için Vietnamlı bağımsızlıkçılar tarafından yeterli görülmedi.

Ho Şi Minh liderliğindeki Demokratik Vietnam Cumhuriyeti ve Viet Minh hareketi, Bảo Đại yönetimini meşru bir bağımsızlık hükümeti olarak kabul etmedi. Onlara göre bu yapı, Fransa’nın sömürgeciliği yeni bir adla sürdürmesinden ibaretti. Bu yüzden Vietnam’da aynı anda iki farklı meşruiyet iddiası ortaya çıktı: Bir yanda Fransa destekli Bảo Đại yönetimi, diğer yanda bağımsızlık savaşını sürdüren Viet Minh.

Bu ayrım, sonraki yıllarda Vietnam’ın kaderini belirleyecekti. 1954’te Dien Bien Phu’da Fransa’nın yenilmesi ve Cenevre Anlaşmaları’yla Vietnam geçici olarak kuzey ve güney diye ikiye ayrıldı. Bảo Đại’nin başında bulunduğu Vietnam Devleti, daha sonra Güney Vietnam’ın temelini oluşturdu. 1955’te Başbakan Ngô Đình Diệm, Bảo Đại’yi tasfiye ederek Vietnam Cumhuriyeti’ni kurdu.

Vietnam Devleti’nin kurulması, Fransa’nın sömürge düzenini koruma çabasıyla Vietnam’ın gerçek bağımsızlık mücadelesi arasındaki çatışmayı daha da belirginleştirdi. Bu yapı, kısa ömürlü olsa da Vietnam’ın kuzey-güney bölünmesine ve ileride bütün dünyayı sarsacak Vietnam Savaşı’na uzanan yolun önemli duraklarından biri oldu.

1951 – İlk ticari bilgisayar UNIVAC I tanıtıldı, bilgisayar çağı devlet dairelerine girdi

14 Haziran 1951’de, dünyanın ilk ticari amaçlı bilgisayarlarından UNIVAC I, yani Universal Automatic Computer I, Amerika Birleşik Devletleri’nde tanıtıldı. İlk UNIVAC I sistemi, ABD’de nüfus sayımı ve istatistik çalışmalarından sorumlu kurum olan U.S. Census Bureau’ya teslim edildi. Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi, UNIVAC I’in 14 Haziran 1951’de Census Bureau tarafından kullanıma alındığını ve ilk ticari bilgisayar olarak kabul edildiğini aktarır.

UNIVAC I’in önemi, bilgisayarın laboratuvardan çıkıp günlük idari ve ticari işlerde kullanılabilecek bir makineye dönüşmesiydi. Daha önce ENIAC gibi büyük elektronik bilgisayarlar geliştirilmişti; ancak bunlar daha çok askerî ve bilimsel hesaplamalar için kullanılan deneysel sistemlerdi. UNIVAC I ise bir müşteriye satılan, veri işlemek için kurulan ve kurumların kullanabileceği şekilde tasarlanan ilk büyük bilgisayarlardan biri oldu.

Makinenin tasarımında J. Presper Eckert ve John Mauchly önemli rol oynadı. Bu iki isim, daha önce ENIAC’ın geliştirilmesinde de yer almıştı. UNIVAC I, vakum tüpleriyle çalışan dev bir sistemdi; bugünün bilgisayarlarıyla kıyaslandığında yavaş, büyük ve pahalıydı. Ancak kendi dönemi için olağanüstü bir yenilikti. Sayıları, metinleri ve istatistik verilerini insan gücünden çok daha hızlı işleyebiliyor; özellikle büyük kamu kurumları ve şirketler için yeni bir çağın kapısını açıyordu.

İlk UNIVAC’ın ABD Nüfus Bürosu’na tahsis edilmesi de anlamlıydı. Çünkü nüfus sayımı, milyonlarca kaydın sınıflandırılması, karşılaştırılması ve raporlanması demekti. ABD’de nüfus verilerinin işlenmesi için daha önce delikli kart sistemleri kullanılmıştı. UNIVAC I ise bu büyük veri işleme geleneğini elektronik bilgisayar çağına taşıdı.

UNIVAC I’in ikinci müşterisi de Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri oldu. Bu da bilgisayarların çok kısa sürede askerî planlama, lojistik, mühendislik ve stratejik hesaplamalar için de vazgeçilmez hale geleceğini gösteriyordu.

UNIVAC I, geniş kamuoyunda özellikle 1952 ABD başkanlık seçimleri sırasında tanındı. CBS televizyonu, UNIVAC’ın seçim sonuçlarını tahmin etmesi için sistemi kullandı. Bilgisayar, Dwight Eisenhower’ın büyük farkla kazanacağını öngördü; bu tahmin başlangıçta fazla cesur bulundu, ama sonuçlar UNIVAC’ı haklı çıkardı. Bu olay, bilgisayarların yalnız devlet dairelerinde değil, medya ve kamuoyu önünde de dikkat çekmeye başladığı anlardan biri oldu.

UNIVAC I’in kullanıma girmesi, bilgisayarların bilimsel deney olmaktan çıkıp devlet yönetimi, istatistik, savunma, iş dünyası ve medya için kullanılabilir araçlara dönüşmesinin başlangıçlarından biridir. Bugün her masada, cepte ve kurumda bulunan bilgisayarların ticari hikâyesi, dev vakum tüpleriyle çalışan bu büyük makineyle başladı.

1952 – İlk nükleer denizaltı USS Nautilus’un inşasına başlandı

14 Haziran 1952’de, dünyanın ilk nükleer denizaltısı olacak USS Nautilus’un omurgası kızağa kondu. Tören, ABD’nin Connecticut eyaletindeki Groton kentinde bulunan Electric Boat tersanesinde yapıldı. Nautilus, denizcilik tarihinde buhar, yelken ve dizel motorlardan sonra yepyeni bir çağın başlangıcını temsil ediyordu.

Nükleer tahrik sistemi, denizaltılar için devrim niteliğindeydi. Klasik dizel-elektrik denizaltılar su altında sınırlı süre kalabiliyor, bataryalarını şarj etmek için sık sık yüzeye çıkmak ya da şnorkel kullanmak zorunda kalıyordu. Bu da onları görünür ve savunmasız hale getiriyordu. Nükleer güçle çalışan Nautilus ise çok daha uzun süre su altında kalabilecek, yakıt ikmali ihtiyacı olmadan okyanusları aşabilecek ve yüksek hızını su altında da sürdürebilecekti.

USS Nautilus’un adı da bilinçli bir tercihti. Jules Verne’in “Denizler Altında Yirmi Bin Fersah” romanındaki Kaptan Nemo’nun denizaltısı Nautilus, hayal gücünde denizlerin altını keşfeden efsanevi bir araçtı. ABD’nin gerçek Nautilus’u ise bu hayali teknolojik ve askerî bir gerçekliğe dönüştürdü.

Denizaltı, 21 Ocak 1954’te denize indirildi ve 30 Eylül 1954’te hizmete girdi. 17 Ocak 1955’te ise tarihe geçen ilk nükleer seyir mesajını gönderdi: “Underway on nuclear power”, yani “Nükleer güçle seyir halindeyiz.” Bu cümle, deniz savaşları tarihinde yeni bir dönemin ilanı gibiydi.

Nautilus’un en ünlü başarısı, 1958’de Kuzey Kutbu’nun altından geçen ilk denizaltı olmasıydı. “Operation Sunshine” adı verilen bu görevde USS Nautilus, buzulların altından ilerleyerek coğrafi Kuzey Kutbu’na ulaştı. Bu başarı, nükleer denizaltıların uzun menzilli ve gizli deniz operasyonları bakımından da ne kadar büyük bir üstünlük sağladığını gösterdi.

Soğuk Savaş yıllarında nükleer denizaltılar, denizlerdeki güç dengesini değiştirdi. Artık denizaltılar yalnız kıyı sularında pusu kuran araçlar değil, okyanusların derinliklerinde aylarca saklanabilen, stratejik dengeyi etkileyen platformlardı. Nautilus, bu dönüşümün ilk büyük sembolü oldu.

1954 – Sakarya’nın il olma yolu açıldı, Kocaeli’nin idari haritası değişti

14 Haziran 1954’te, Türkiye’nin idari haritasını Kocaeli ve çevresi açısından değiştiren önemli bir kanun kabul edildi. Bu düzenlemeyle Adapazarı merkezli Sakarya vilayetinin kurulmasının yolu açıldı. O tarihe kadar Kocaeli ile idari bağları bulunan bazı ilçeler, yeni kurulacak Sakarya ilinin sınırları içine alındı.

Bu gelişme, bugünkü Kocaeli-Sakarya ayrımının tarihî dönüm noktalarından biridir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte İzmit, Adapazarı, Geyve, Hendek, Akyazı ve Karasu çevresi idari bakımdan farklı düzenlemelere konu olmuştu. Bölge hem coğrafi yakınlığı hem ekonomik ilişkileri hem de ulaşım hatları nedeniyle birbirine bağlıydı. 1954 düzenlemesi, bu bağlı alan içinde yeni bir il merkezi doğurdu.

Sakarya’nın il yapılması, Adapazarı’nın büyümesiyle doğrudan ilişkiliydi. Adapazarı, tarım, ticaret, ulaşım ve nüfus bakımından giderek güçlenen bir merkez haline gelmişti. Demiryolu ve karayolu bağlantıları, verimli ova yapısı ve çevre ilçelerle kurduğu ekonomik ilişkiler, burayı ayrı bir vilayet merkezi olmaya taşıdı.

Kanunla birlikte Kocaeli’ye bağlı bazı kazaların yeni Sakarya iline bağlanması, Kocaeli’nin idari sınırlarını da değiştirdi. İnsanların bağlı oldukları vilayet, resmi işlemleri, yerel yönetim ilişkileri, ekonomik merkezleri ve bölgesel kimlikleri de değişiyordu.

Kocaeli açısından bu gelişme, doğu sınırının ve komşuluk ilişkilerinin yeniden tanımlanması anlamına geldi. Sakarya ise bu tarihten sonra kendi il kimliğini, kurumlarını ve yerel hafızasını inşa etmeye başladı. Bugün Kocaeli ile Sakarya arasındaki yakınlık, bu ortak idari geçmişin izlerini hâlâ taşır.

Bu düzenlemenin 1954’te kabul edilip daha sonra yürürlüğe girmesiyle, Marmara’nın doğusunda iki ayrı il kimliği belirginleşti. İzmit merkezli Kocaeli sanayi, liman ve ulaşım kimliğiyle güçlenirken; Adapazarı merkezli Sakarya tarım, ticaret, ulaşım ve daha sonra sanayiyle kendi yolunu çizdi.

1955 – Yeşilçam’dan televizyon dizilerine uzanan kariyle güçlü oyuncu Perihan Savaş doğdu

Türk sinema, tiyatro ve televizyon oyuncusu Perihan Savaş, 14 Haziran 1955’te İstanbul’da doğdu. Gerçek adı Şerife Perihan olan sanatçı, çocuk yaşta sahneyle tanıştı; ardından Yeşilçam’ın en üretken dönemlerinde sinemaya geçti ve Türkiye’nin en tanınan kadın oyuncularından biri oldu.

Perihan Savaş’ın oyunculuk hayatı çok erken başladı. İstanbul Şehir Tiyatroları Çocuk Bölümü’nde sahneye çıktı; tiyatro disiplinini küçük yaşta öğrendi. Bu başlangıç, onun sonraki yıllarda kamera karşısında da doğal, güçlü ve duygusu yüksek bir oyunculuk geliştirmesini sağladı.

Yeşilçam’da özellikle 1970’li yıllarda büyük çıkış yaptı. Dönemin melodramlarında, toplumsal içerikli filmlerinde ve aşk hikâyelerinde rol aldı. Bedrana, Kara Çarşaflı Gelin, Köprü, Sultan, Dila Hanım, Çile ve İntizar gibi filmlerle seyircinin hafızasında yer etti. Perihan Savaş, yalnız güzelliğiyle öne çıkan bir yıldız değil, acıyı, direnci, kırılganlığı ve öfkeyi taşıyabilen güçlü bir dramatik oyuncu olarak tanındı.

Onu özel kılan yönlerden biri, Yeşilçam’dan televizyon dizilerine geçişi başarıyla yapabilmesidir. Türk sinemasının eski yıldızlarının bir bölümü televizyon döneminde geri planda kalırken, Perihan Savaş yeni kuşak izleyiciyle de bağ kurdu. Yaprak Dökümü, Kurtlar Vadisi Pusu, Limon Ağacı, Bedel, Çukur ve Evlilik Hakkında Her Şey gibi yapımlarda rol aldı. Böylece hem Yeşilçam kuşağının hem de modern televizyon izleyicisinin tanıdığı bir oyuncu haline geldi.

Perihan Savaş’ın oyunculuğunda özellikle anne, güçlü kadın, mağdur ama ayakta kalan kadın ve aile içinde dengeyi taşıyan karakterler dikkat çeker. Bu roller, Türk sineması ve televizyonunda kadın karakterlerin değişimini de izlemeyi mümkün kılar. Genç yaşta melodramların kırılgan kadınlarını oynayan Savaş, ilerleyen yıllarda ailelerin merkezindeki güçlü ve belirleyici kadın figürlerine dönüştü.

Kariyeri boyunca çok sayıda ödül de kazandı. 1975 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde Bedrana filmiyle En İyi Kadın Oyuncu Ödülü’nü aldı. Bu ödül, onun yalnız popüler bir Yeşilçam yıldızı değil, oyunculuğu takdir edilen ciddi bir sinema sanatçısı olduğunu da gösterdi.

1966 – Vatikan yasaklı kitaplar listesini kaldırdı, kilisenin sansür dönemi kapandı

14 Haziran 1966’da Vatikan, yüzyıllar boyunca Katolik dünyasında hangi kitapların okunmasının sakıncalı görüldüğünü belirleyen Index Librorum Prohibitorum’u, yani Yasaklı Kitaplar Listesi’ni yürürlükten kaldırdığını duyurdu. Liste ilk kez 16. yüzyılda, Reform hareketi ve matbaanın düşünce dünyasını hızla değiştirdiği bir dönemde oluşturulmuştu.

Index Librorum Prohibitorum, Katolik Kilisesi’nin inanç açısından tehlikeli, sapkın, ahlaka aykırı ya da kilise öğretisine zarar verici bulduğu kitapları kapsıyordu. Bu listeye giren eserlerin Katolikler tarafından okunması yasaklanıyor ya da ancak özel izinle mümkün olabiliyordu. Amaç, inananları “yanlış” fikirlerden korumaktı; fakat uygulamada liste, Avrupa düşünce tarihinde dinî denetim ve sansürün en bilinen sembollerinden biri haline geldi.

Listeye yalnız dinî tartışma metinleri değil, bilim, felsefe, siyaset ve edebiyat eserleri de girdi. Galileo Galilei, Giordano Bruno, Descartes, Spinoza, Voltaire, Rousseau, Kant, Victor Hugo, Balzac, Flaubert, Zola ve daha birçok yazarın eserleri farklı dönemlerde yasaklı ya da sakıncalı görüldü. Bu durum, kilisenin modern düşüncenin birçok alanında da denetleyici bir otorite kurmaya çalıştığını gösteriyordu.

Yasaklı kitaplar listesi, özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda Katolik Reformu’nun, yani Karşı Reform’un önemli araçlarından biri oldu. Protestanlığın yayılması, matbaanın kitapları hızla çoğaltması ve Avrupa’da fikir dolaşımının artması, kiliseyi daha sıkı bir denetim mekanizması kurmaya yöneltti. Kitap artık yalnız bir bilgi nesnesi değil, inancı, siyaseti ve toplumu değiştirebilecek güçlü bir araçtı.

Ancak 20. yüzyıla gelindiğinde bu liste giderek anlamını yitirmeye başladı. Modern dünyada bilgi akışı hızlanmış, üniversiteler, yayıncılık, basın ve kamuoyu çok daha geniş bir alan açmıştı. Vatikan da özellikle II. Vatikan Konsili sonrasında modern dünyayla ilişkisini yeniden tanımlamaya yöneldi. Yasaklı kitaplar listesinin kaldırılması, bu daha açık ve diyalog arayan yeni dönemin sembolik adımlarından biri oldu.

1966’daki karar, Katolik Kilisesi’nin artık kitapları tek tek yasaklayan eski sansür düzenini sürdürmeyeceği anlamına geliyordu. Bu, listedeki her eserin kilise tarafından onaylandığı anlamına gelmezdi; ancak inananların okuma, düşünme ve tartışma alanı üzerindeki tarihî yasak mekanizması resmen sona ermişti.

Index Librorum Prohibitorum’un yürürlükten kaldırılması, Avrupa düşünce tarihinde dinî sansürün en uzun ömürlü sembollerinden birinin kapanışıydı. Kitapların, fikirlerin ve okurun vicdanının üzerindeki yüzyıllık gölge, bu kararla resmen tarihe karıştı.

1969 – Teniste “Altın Slam” yapan Steffi Graf doğdu

Tenis tarihinin en büyük sporcularından Steffi Graf, 14 Haziran 1969’da Batı Almanya’da doğdu. Tam adı Stefanie Maria Graf olan Alman tenisçi, güçlü forehand’i, korttaki hızı, zihinsel dayanıklılığı ve uzun yıllara yayılan istikrarıyla kadın tenisinin efsaneleri arasına girdi.

Steffi Graf’ı özel yapan en büyük başarı, 1988 sezonudur. O yıl Avustralya Açık, Roland Garros, Wimbledon ve Amerika Açık’ı kazandı; ardından Seul Olimpiyatları’nda altın madalya aldı. Böylece aynı takvim yılında dört Grand Slam turnuvası ile olimpiyat altınını kazanan ilk ve hâlâ tek tenisçi oldu. Bu başarı tenis tarihinde “Golden Slam”, yani Altın Slam olarak anılır.

Graf’ın oyunu, dönemi için son derece etkileyiciydi. Özellikle forehand vuruşu o kadar güçlü ve belirleyiciydi ki, rakipleri çoğu zaman onun bu silahına karşı çözüm bulmakta zorlanıyordu. Sadece sert vuran bir oyuncu değildi; kortu çok iyi kapatıyor, hızlı hareket ediyor, savunmadan hücuma bir anda geçebiliyordu. Bu nedenle Graf hem fiziksel hem de zihinsel olarak oyunun temposunu rakibine kabul ettiren bir tenisçiydi.

Kariyeri boyunca 22 Grand Slam tekler şampiyonluğu kazandı. WTA kayıtlarına göre Avustralya Açık’ı 4, Roland Garros’u 6, Wimbledon’ı 7, Amerika Açık’ı ise 5 kez kazandı. Bu dağılım, onun bir zeminin ya da tek bir turnuvanın oyuncusu olmadığını; çim, toprak ve sert kortta aynı ölçüde büyük bir şampiyon olduğunu gösterir.

Graf, uzun süre dünya sıralamasının zirvesinde kaldı. Kadın tenisinde istikrarın ve dominasyonun en güçlü örneklerinden biri olarak kabul edildi. 1980’lerin sonu ve 1990’larda Martina Navratilova, Monica Seles, Arantxa Sánchez Vicario ve Gabriela Sabatini gibi büyük rakiplerle karşılaştı; bu rekabetler kadın tenisinin en unutulmaz dönemlerinden birini yarattı.

Onun kariyerindeki en dramatik dönemeçlerden biri, Monica Seles’in 1993’te Hamburg’da saldırıya uğramasıydı. Seles’in kortlardan uzak kalması, kadın tenisinin gidişatını da etkiledi. Bu nedenle Graf’ın başarıları anlatılırken, dönemin rekabet koşullarının ve tenis tarihindeki bu ağır olayın da hatırlanması gerekir. Yine de Graf’ın uzun kariyeri, farklı kuşaklardan rakipler karşısında kazandığı zaferlerle başlı başına büyük bir spor mirasıdır.

Steffi Graf, 1999’da tenisi bıraktı. 2001’de bir başka tenis efsanesi Andre Agassi ile evlendi. Ancak onun asıl mirası, yalnız kupalar ya da rekorlar değildir. Graf, kadın tenisinde profesyonellik, atletizm, zihinsel güç ve zarafetin aynı bedende birleşebileceğini gösteren sporculardan biri oldu.

1972 – DDT yasağı geldi, çevre hareketi büyük bir zafer kazandı

14 Haziran 1972’de, Amerika Birleşik Devletleri’nde çevre tarihi açısından çok önemli bir karar alındı. Tarımda yaygın biçimde kullanılan DDT adlı böcek ilacının kullanımı yasaklandı. Bu karar, modern çevre hareketinin en büyük erken başarılarından biri olarak kabul edilir.

DDT, II. Dünya Savaşı yıllarında ve sonrasında sıtma, tifüs ve tarım zararlılarıyla mücadelede etkili bir kimyasal olarak görüldü. Böcekleri öldürmede güçlüydü, ucuzdu ve geniş alanlara kolayca uygulanabiliyordu. Bu yüzden uzun süre bir “mucize ilaç” gibi sunuldu. Ancak zamanla bu kimyasalın doğada kalıcı olduğu, besin zincirinde biriktiği ve kuşlardan balıklara, insan sağlığından ekosistemlere kadar geniş bir alanda zarar verdiği anlaşıldı.

Bu konuda kamuoyunu sarsan en önemli eser, Rachel Carson’ın “Sessiz Bahar” adlı kitabı oldu. Carson, tarım ilaçlarının kontrolsüz kullanımının doğayı nasıl zehirlediğini, özellikle kuş popülasyonları üzerinde nasıl yıkıcı etkiler yarattığını anlattı. Kitabın adı bile güçlü bir uyarıydı: Eğer bu gidiş durdurulmazsa, bir bahar sabahı kuş sesleri duyulmayacaktı.

DDT’nin en bilinen etkilerinden biri, yırtıcı kuşların yumurta kabuklarını inceltmesiydi. Kartallar, şahinler ve pelikanlar gibi türlerde üreme başarısı düştü. Bu durum, bir kimyasalın yalnız hedef aldığı böcekleri değil, bütün bir ekolojik zinciri etkileyebileceğini gösterdi.

1972’deki yasak, çevre mücadelesi açısından büyük bir dönüm noktasıydı. Çünkü ilk kez geniş kamuoyu baskısı, bilimsel araştırmalar ve çevreci duyarlılık birleşerek büyük bir kimyasalın tarımsal kullanımını durdurmayı başardı. Bu karar, çevre koruma politikalarının yalnız doğa sevgisi değil, bilim, hukuk ve kamu sağlığı meselesi olduğunu gösterdi.

Elbette DDT tartışması basit değildir. Sıtmayla mücadelede bazı bölgelerde DDT’nin kontrollü kullanımı daha sonra da tartışılmaya devam etti. Ancak 1972 kararı, kontrolsüz kimyasal kullanımının doğayı ve insan sağlığını tehdit edebileceğini kabul ettirmesi bakımından tarihî öneme sahiptir.

1977 – Hükümeti kurma görevi Ecevit’e verildi, Türkiye koalisyon krizlerine girdi

14 Haziran 1977’de Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, hükümeti kurma görevini CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit’e verdi. Bu gelişme, 5 Haziran 1977 genel seçimlerinden sonra ortaya çıkan yeni Meclis tablosunun ilk büyük siyasi sonucuydu. CHP seçimden birinci parti olarak çıkmış, ancak tek başına hükümet kuracak çoğunluğa ulaşamamıştı.

1977 seçimleri, Bülent Ecevit’in siyasi yükselişinin en güçlü anlarından biriydi. CHP, “Karaoğlan” imajı, sosyal demokrat söylemi ve geniş halk desteğiyle oylarını artırdı. Ancak sandıktan çıkan sonuç, iktidarın yolunu tamamen açmadı. Çünkü Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde çoğunluk için farklı partilerin desteğine ihtiyaç vardı.

Ecevit, Cumhurbaşkanı Korutürk’ten görevi aldıktan sonra bir hükümet kurma arayışına girdi. CHP’nin tek başına çoğunluğu olmadığı için formül, ya dışarıdan destekli bir azınlık hükümeti ya da farklı partilerden milletvekillerinin desteğiyle kurulacak kırılgan bir yapı olacaktı. Nitekim Ecevit, kısa süre sonra hükümetini kurdu; ancak bu hükümet güvenoyu alamadı.

Bu süreç, 1970’lerin Türkiye’sindeki siyasal parçalanmayı açık biçimde gösterdi. CHP birinci parti olmuştu; fakat parlamenter çoğunluk sağlanamadığı için iktidar kurulamıyordu. Adalet Partisi, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi’nin Meclis aritmetiğindeki konumu, hükümet kurma denklemini daha da zorlaştırıyordu.

Ecevit’in hükümet girişiminin başarısız olmasının ardından Süleyman Demirel, AP, MSP ve MHP’nin desteğiyle İkinci Milliyetçi Cephe Hükümeti’ni kuracaktı. Böylece 1977 seçimlerinin ardından Türkiye, kısa süreli hükümetler, sert kutuplaşma, ekonomik kriz ve sokak şiddetiyle anılacak daha zorlu bir döneme girdi.

1982 – Arjantin Falkland’da teslim oldu, Güney Atlantik savaşı sona erdi

14 Haziran 1982’de, Arjantin birlikleri Falkland Adaları’nda Birleşik Krallık kuvvetlerine teslim oldu. Böylece yaklaşık iki buçuk ay süren Falkland Savaşı, İngiltere’nin askerî zaferiyle sona erdi. Arjantin’de Malvinas, İngiltere’de Falkland adıyla anılan adalar, iki ülke arasında uzun süredir egemenlik tartışmasına konu oluyordu.

Savaş, 2 Nisan 1982’de Arjantin’in adaları işgal etmesiyle başladı. O sırada Arjantin’de askerî cunta yönetimi vardı. Ekonomik kriz, insan hakları ihlalleri ve toplumsal huzursuzluk nedeniyle yıpranan cunta, adaları geri alma hamlesiyle milliyetçi destek kazanmayı hedefledi. Ancak İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher, adaların geri alınması için Güney Atlantik’e büyük bir deniz ve kara gücü gönderdi.

İngiliz kuvvetleri, binlerce kilometre uzaktaki adalara ulaşarak zorlu bir askerî operasyon yürüttü. Deniz savaşları, hava saldırıları ve kara çatışmaları yaşandı. Özellikle HMS Sheffield’ın batırılması ve Arjantin kruvazörü General Belgrano’nun İngiliz denizaltısı tarafından vurulması, savaşın en çok tartışılan olayları arasında yer aldı.

Mayıs sonunda İngiliz birlikleri adalara çıkarma yaptı ve başkent Port Stanley yönünde ilerlemeye başladı. Arjantin birlikleri, sert hava koşulları, ikmal sorunları ve İngiliz ilerleyişi karşısında giderek zorlandı. Son çatışmaların ardından Arjantin komutanı General Mario Benjamín Menéndez, 14 Haziran’da teslim olmayı kabul etti.

Teslimiyet, İngiltere’de Margaret Thatcher’ın siyasi gücünü artırdı. Thatcher, savaş öncesinde iç politikada ciddi eleştirilerle karşı karşıyaydı; ancak Falkland zaferi onun liderlik imajını güçlendirdi ve 1983 seçimlerine giderken büyük avantaj sağladı.

Arjantin’de ise sonuç tam tersiydi. Savaşın kaybedilmesi, askerî cuntanın meşruiyetini ağır biçimde sarstı. Kısa süre içinde rejim çözülme sürecine girdi ve Arjantin demokrasiye dönüş yoluna girdi. Bu yönüyle Falkland Savaşı, Arjantin’in iç siyasi tarihi açısından da belirleyici oldu.

Falkland/Malvinas meselesi ise savaşla tamamen kapanmadı. Birleşik Krallık adalar üzerindeki egemenliğini sürdürdü; Arjantin ise bu egemenliği tanımadı ve adalar üzerindeki hak iddiasını devam ettirdi. Bu nedenle 1982 savaşı, askeri olarak bitmiş olsa da diplomatik tartışmalar günümüze kadar sürdü.

1985 – Schengen Antlaşması imzalandı, Avrupa’da sınırsız dolaşımın temeli atıldı

14 Haziran 1985’te, Fransa, Batı Almanya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg, Avrupa tarihinin en önemli serbest dolaşım adımlarından biri olan Schengen Antlaşması’nı imzaladı. Antlaşma, Lüksemburg’un küçük Schengen kasabası yakınlarında, Moselle Nehri üzerinde demirleyen bir teknede imzalandı. Avrupa Komisyonu, Schengen projesinin 1985’te bu beş ülkenin ortak sınırlarındaki kontrolleri kademeli olarak kaldırma kararıyla başladığını belirtir.

Antlaşmanın imzalandığı yer sembolikti. Schengen, Lüksemburg, Fransa ve Almanya sınırlarının birbirine yaklaştığı bir noktadaydı. Yani Avrupa’nın savaşlarla, sınırlarla ve kontrol noktalarıyla bölünmüş geçmişinden, ortak hareket alanına geçme arzusunu temsil ediyordu.

Schengen Antlaşması, ilk aşamada Avrupa Topluluğu’nun bütün üyelerini kapsamadı. Yalnızca beş ülke, kendi aralarında iç sınır kontrollerini azaltma ve zamanla kaldırma yönünde anlaşmaya vardı. Antlaşmanın uygulama ayrıntıları ise daha sonra 1990 Schengen Uygulama Sözleşmesi ile belirlendi. Avrupa Birliği hukuk özetlerinde de 1985 Antlaşması’nın iç sınırlardaki kontrollerin kademeli kaldırılmasını hedeflediği, 1990 sözleşmesinin ise bu sistemi uygulamaya geçirecek kuralları ve güvenlik önlemlerini düzenlediği aktarılır.

Bu düzenleme, Avrupa’da seyahat etme biçimini kökten değiştirdi. Schengen sistemiyle birlikte insanlar, üye ülkeler arasında pasaport kontrolüne takılmadan yolculuk edebilir hale geldi. Bir ülkede yaşayanların başka bir ülkede çalışması, okuması, ticaret yapması ve günlük hayatını sınır ötesinde kurması kolaylaştı. Özellikle sınır bölgelerinde yaşayanlar için Schengen, Avrupa fikrinin soyut bir idealden çıkıp her gün hissedilen pratik bir kazanım olduğunu gösterdi.

Ancak iç sınırların kaldırılması, dış sınırların daha düzenli ve ortak denetlenmesi ihtiyacını da doğurdu. Bu nedenle Schengen yalnız “sınırlar kalktı” anlamına gelmez; aynı zamanda ortak vize politikası, polis iş birliği, bilgi paylaşımı ve dış sınır güvenliği gibi konuları da beraberinde getirdi. Avrupa Konseyi, Schengen alanına katılan ülkelerin iç sınır kontrollerini kaldırdığını, buna karşılık dış sınırlarda ortak kurallara göre denetim yaptığını vurgular.

Schengen sistemi 1995’te fiilen uygulanmaya başladı ve zamanla Avrupa’nın en somut bütünleşme projelerinden biri haline geldi. Bugün Schengen denildiğinde yalnız bir antlaşma değil, Avrupa’da pasaportsuz seyahat fikri, ortak sınır yönetimi ve Avrupa vatandaşlarının gündelik hayatını doğrudan etkileyen büyük bir serbest dolaşım alanı anlaşılır.

Schengen Antlaşması, Avrupa’da sınır kapılarının, pasaport kuyruklarının ve ulusal kontrol noktalarının ötesinde ortak bir yaşam alanı kurulabileceğini gösterdi. Avrupa Birliği fikrinin vatandaşların hayatına en görünür biçimde dokunan adımlarından biri, o gün küçük bir sınır kasabasının adını bütün dünyaya duyurdu.

1986 – Labirentlerin, aynaların ve sonsuz kitaplıkların yazarı Borges öldü

Dünya edebiyatının en özgün yazarlarından Jorge Luis Borges, 14 Haziran 1986’da İsviçre’nin Cenevre kentinde hayatını kaybetti. 1899’da Arjantin’in Buenos Aires kentinde doğan Borges, şair, öykücü, denemeci, çevirmen ve kütüphaneci kimlikleriyle 20. yüzyıl edebiyatının yönünü değiştiren isimlerden biri oldu.

Borges, edebiyatı büyük olayların anlatıldığı uzun romanlardan çıkarıp birkaç sayfalık öykülerde evren, zaman, kader, hafıza, kimlik ve sonsuzluk üzerine düşünmenin alanına dönüştürdü. Onun metinlerinde labirentler, aynalar, kaplanlar, düşler, hayalî kitaplar, sahte ansiklopediler ve sonsuz kütüphaneler sık sık karşımıza çıkar.

Borges’i hiç okumamış biri için en iyi başlangıç noktalarından biri Ficciones, Türkçedeki adıyla Hayaller ve Hikâyeler ya da seçki baskılarda yer alan öyküleridir. Babil Kitaplığı, Yolları Çatallanan Bahçe, Tlön, Uqbar, Orbis Tertius ve Pierre Menard, Don Quijote Yazarı gibi öyküler, Borges’in neden modern edebiyatın en etkili yazarlarından biri olduğunu hemen hissettirir. Bu öyküler kısadır; ama okurun zihninde uzun romanlardan daha büyük boşluklar açar.

Onu okumaya değer kılan şey, okura yalnız hikâye anlatmaması; düşünme biçimini değiştirmesidir. Borges okurken insan, bir kitabın gerçekten var olup olmadığını, bir yazarın başka bir yazarı yeniden yazıp yazamayacağını, zamanın tek bir çizgi mi yoksa sonsuz ihtimalli bir bahçe mi olduğunu düşünmeye başlar. Bu yüzden Borges, yalnız edebiyat severler için değil, felsefeye, matematiğe, tarihe, mitolojiye ve oyunlu anlatılara ilgi duyan herkes için büyüleyici bir yazardır.

Borges’in metinleri ilk bakışta zor ya da entelektüel görünebilir; ama asıl çekiciliği buradadır. O, okuruna güvenen bir yazardır. Her şeyi açıklamaz, kapıları aralar. Bir Borges öyküsü okunduğunda insan çoğu zaman “Ben ne okudum?” diye değil, “Ben az önce hangi düşüncenin içine düştüm?” diye sorar. Bu da onu yalnız okunacak değil, tekrar tekrar dönülecek bir yazar yapar.

Borges, özellikle fantastik edebiyat, postmodern anlatı, büyülü gerçekçilik ve çağdaş kısa öykü üzerinde derin etki bıraktı. Gabriel García Márquez’den Italo Calvino’ya, Umberto Eco’dan Orhan Pamuk’a kadar birçok yazarın dünyasında Borges’in izleri görülür. O, edebiyatın yalnız hayatı yansıtmak zorunda olmadığını; başka kitaplardan, başka metinlerden, hayalî kaynaklardan ve zihinsel oyunlardan da yeni gerçeklikler kurulabileceğini gösterdi.

Hayatının ilerleyen dönemlerinde görme yetisini büyük ölçüde kaybetti. Bu durum, ironik biçimde onun kütüphane ve hafıza imgelerini daha da güçlendirdi. Arjantin Millî Kütüphanesi’nin müdürlüğünü yaptığı dönemde neredeyse kör olması, Borges’in kendi dünyasına çok yakışan acı bir sembol gibidir: Kütüphanelerin içinde yaşayan ama kitapları artık gözleriyle değil, hafızası ve hayal gücüyle gören bir yazar.

Borges Nobel Edebiyat Ödülü’nü hiç alamadı; bu da edebiyat tarihinin en çok konuşulan eksikliklerinden biri olarak kaldı. Fakat ödül almamış olması, onun etkisini azaltmadı. Bugün Borges, 20. yüzyılın en büyük yazarlarından biri olarak kabul edilir.

1989 – Kapalı yerlerde sigara yasağı kabul edildi, Türkiye tütünle mücadelede ilk büyük adımı attı

14 Haziran 1989’da, Türkiye’de kapalı yerlerde sigara içilmesini, sigara reklamlarını ve sigara kampanyalarını yasaklayan düzenleme kabul edildi. Bu karar, Türkiye’de tütünle mücadele tarihinin erken ve önemli adımlarından biri oldu. O yıllarda sigara, kişisel bir alışkanlık olarak görülüyor; kahvelerden otobüslere, iş yerlerinden lokantalara kadar birçok kapalı alanda olağan kabul ediliyordu.

Bu düzenleme, sigaranın yalnız içen kişiyi değil, aynı ortamda bulunan herkesi etkilediği gerçeğini hukuki alana taşıdı. Pasif içicilik, özellikle çocuklar, hamileler, yaşlılar, kalp ve solunum hastaları açısından ciddi bir sağlık riskiydi. Bu nedenle kapalı alan yasağı, sigara içmeyenlerin sağlığını koruma anlayışının başlangıçlarından biri olarak görülebilir.

Yasanın bir diğer önemli yönü, sigara reklamı ve kampanyalarının yasaklanmasıydı. Çünkü tütün şirketleri uzun yıllar sigarayı özgürlük, erkeklik, zarafet, modernlik ya da gençlik imajlarıyla pazarladı. Reklam yasağı, özellikle gençlerin sigaraya başlamasını özendiren ticari dilin önüne geçmeyi amaçlıyordu.

Ancak bu erken düzenleme hemen güçlü ve yaygın bir uygulama düzeni yaratmadı. Türkiye’de sigarayla mücadele, sonraki yıllarda daha kapsamlı yasalarla ilerledi. Özellikle 1996’da çıkarılan 4207 sayılı Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun ve daha sonra 2008-2009 yıllarında genişletilen kapalı alan sigara yasağı, bugünkü anlamda dumansız hava sahası uygulamasının temelini oluşturdu.

Yine de 1989’daki karar önemlidir; çünkü Türkiye’de sigaranın kamusal alanda sınırsızca tüketilemeyeceği fikrini ilk kez güçlü biçimde gündeme getirdi. O güne kadar “içen içer, içmeyen uzaklaşır” anlayışı yaygındı. Bu düzenlemeyle birlikte mesele bireysel tercih olmaktan çıkarak toplum sağlığı, kamusal alan ve başkalarının temiz hava hakkı başlığına taşındı.

2001 – Şanghay İşbirliği Örgütü kuruldu, Avrasya’da yeni güç dengesi doğdu

14 Haziran 2001’de, Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın 1996’da oluşturduğu Şanghay Beşlisi’ne Özbekistan’ın da katılmasıyla Şanghay İşbirliği Örgütü kuruldu. Örgütün kuruluş bildirisi Çin’in Şanghay kentinde imzalandı. Böylece Orta Asya merkezli güvenlik iş birliği, daha kurumsal ve daha geniş kapsamlı bir Avrasya platformuna dönüştü.

Şanghay Beşlisi’nin çıkış noktası, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Çin ile eski Sovyet cumhuriyetleri arasındaki sınır sorunlarını çözmekti. Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan, 1996’dan itibaren sınır bölgelerinde askerî güven artırıcı önlemler, karşılıklı güvenlik ve bölgesel istikrar konularında iş birliği yapmaya başladı. Özbekistan’ın katılımıyla bu yapı artık yalnız sınır güvenliği platformu olmaktan çıktı.

Şanghay İşbirliği Örgütü’nün ilk gündeminde terörizm, ayrılıkçılık ve aşırıcılıkla mücadele vardı. Özellikle Orta Asya’da radikal örgütler, sınır aşan güvenlik tehditleri, Afganistan’daki istikrarsızlık ve etnik-siyasi gerilimler bölge ülkeleri için ortak kaygı oluşturuyordu. Bu nedenle örgüt, kuruluşundan itibaren güvenlik merkezli bir yapı olarak şekillendi.

Ancak Şanghay İşbirliği Örgütü zamanla güvenlik alanıyla sınırlı kalmadı. Enerji, ulaştırma, ticaret, altyapı, kültürel ilişkiler ve diplomatik koordinasyon başlıkları da gündeme girdi. Çin’in ekonomik yükselişi, Rusya’nın eski Sovyet coğrafyasındaki etkisini koruma isteği ve Orta Asya ülkelerinin çok yönlü dış politika arayışı, örgütü Avrasya siyasetinde daha görünür hale getirdi.

ŞİÖ, Batı merkezli uluslararası kurumlara alternatif ya da dengeleyici bir platform olarak da yorumlandı. Özellikle NATO’nun genişlemesi, ABD’nin Orta Asya ve Afganistan’daki varlığı, Çin-Rusya yakınlaşması ve çok kutuplu dünya tartışmaları, örgütün önemini artırdı. Zaman içinde Hindistan, Pakistan ve İran’ın da tam üye olmasıyla Şanghay İşbirliği Örgütü, nüfus, coğrafya ve enerji kaynakları bakımından dünyanın en geniş bölgesel yapılarından biri haline geldi.

Türkiye açısından da ŞİÖ zaman zaman dış politika tartışmalarında gündeme geldi. Türkiye, örgüte tam üye değil; ancak diyalog ortağı statüsüne sahip. Bu nedenle Şanghay İşbirliği Örgütü, Türkiye’de özellikle Batı ittifakı, Avrasya açılımı ve çok yönlü dış politika başlıkları tartışılırken sık sık anılan yapılardan biri oldu.

1994 – Pembe Panter’in unutulmaz müziğini besteleyen Henry Mancini hayatını kaybetti

Amerikan sinema ve televizyon müziğinin en önemli isimlerinden Henry Mancini, 14 Haziran 1994’te hayatını kaybetti. 1924’te Ohio’da doğan Mancini, özellikle zarif melodileri, cazdan beslenen orkestrasyonları ve filmlere karakter kazandıran unutulmaz temalarıyla tanındı.

Mancini’nin adını dünya çapında ölümsüzleştiren eserlerden biri, Pembe Panter filminin ana temasıdır. O sinsi, kıvrak ve caz kokulu melodi duyulduğunda, bütün bir karakter ve mizah duygusu akla gelir. Bu tema, sinema müziğinin bazen görüntüden bile daha kalıcı olabileceğinin en iyi örneklerinden biridir.

Henry Mancini, yönetmen Blake Edwards ile yaptığı iş birliğiyle büyük başarı kazandı. Tiffany’de Kahvaltı için bestelediği Moon River, sinema tarihinin en sevilen şarkılarından biri oldu. Audrey Hepburn’ün filmde sade bir gitar eşliğinde söylediği bu melodi hem filmin romantik yalnızlığını hem de 1960’ların zarif melankolisini taşıdı.

Mancini’nin başarısı yalnız birkaç ünlü tema ile sınırlı değildi. Charade, Days of Wine and Roses, Hatari!, The Great Race, Victor/Victoria ve Peter Gunn gibi yapımlara yaptığı müziklerle sinema ve televizyonun ses dünyasını zenginleştirdi. Özellikle Peter Gunn teması, televizyon müziğinde caz etkisinin en güçlü örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Onun müziğini özel yapan şey, sahneyi ezmemesiydi. Mancini, melodiyi kolay hatırlanır kılar ama filmi yalnızca süslemekle kalmaz; karakterin ruhunu, sahnenin ritmini ve hikâyenin duygusunu taşıyan bir atmosfer kurardı. Kimi zaman romantik, kimi zaman ironik, kimi zaman da oyunbaz bir tınıyla filmin bellekte kalmasını sağlardı.

Henry Mancini kariyeri boyunca çok sayıda ödül kazandı. Oscar, Grammy ve Altın Küre ödülleriyle onurlandırıldı; 20. yüzyılın en üretken ve en sevilen film müziği bestecilerinden biri olarak anıldı. Onun melodileri, sinema salonlarından çıkarak plaklara, radyolara, televizyonlara ve kuşakların ortak hafızasına yayıldı.

2008 – “Mihrabım Diyerek”in bestecisi Avni Anıl hayatını kaybetti

Türk sanat müziğinin unutulmaz bestecilerinden Avni Anıl, 14 Haziran 2008’de hayatını kaybetti. 1928’de İstanbul’da doğan Anıl, özellikle güçlü melodileri, içli şarkıları ve geniş kitlelerin hafızasına yerleşen eserleriyle 20. yüzyıl Türk musikisinin en sevilen isimlerinden biri oldu.

Avni Anıl’ın besteleri, klasik Türk müziği geleneğiyle popüler hafızanın buluştuğu bir çizgide durur. Onun şarkıları yalnız musiki meclislerinde değil; radyoda, televizyonda, gazinolarda, filmlerde ve evlerde de söylendi. Bu yüzden Avni Anıl, besteleri geniş halk kesimlerinin diline yerleşmiş sanatçılardan biridir.

En bilinen eserleri arasında Mihrabım Diyerek Sana Yüz Vurdum, Unutulmuş Ne Varsa Sevgiden Geriye, Biraz Kül Biraz Duman, Aşk Bu Değil Yapma Güzel, Rüya Gibi Uçan Yıllar ve Gözlerin Doğuyor Gecelerime gibi şarkılar sayılır. Bu eserlerde aşk, ayrılık, pişmanlık, özlem ve içe dönük hüzün, kolay unutulmayan melodilerle birleşir.

Avni Anıl’ı özel kılan şey, şarkılarının hemen hatırlanabilen bir duyguya sahip olmasıdır. Onun bestelerinde ağır bir gösterişten çok, dinleyenin içine işleyen sade ama etkili bir melodi duygusu vardır. Bu nedenle eserleri farklı kuşaklar tarafından yeniden yorumlandı; birçok güçlü ses sanatçısının repertuvarında yer aldı.

Türk sanat müziğinde bazı besteciler yalnız kendi dönemlerinin değil, sonraki kuşakların da duygu dilini belirler. Avni Anıl da bu isimlerden biridir. Şarkılarındaki romantik hüzün, özellikle 1960’lardan 1990’lara uzanan dönemde Türkiye’nin müzik zevkinde önemli bir yer tuttu. Onun besteleri, bir dönemin aşkı, ayrılığı ve içli duygulanma biçimini taşıyan ortak şarkılar haline geldi.

2014 – Ukrayna uçağı Luhansk’ta düşürüldü, 49 asker hayatını kaybetti

14 Haziran 2014’te, Ukrayna Hava Kuvvetleri’ne ait İlyuşin İl-76 tipi askerî nakliye uçağı, Luhansk Havalimanı’na iniş için yaklaşırken vurularak düşürüldü. Uçakta bulunan 49 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Bunların 40’ı asker, 9’u mürettebattı. The Guardian, olayın Ukrayna hükümetinin doğudaki ayrılıkçı isyana karşı yürüttüğü mücadelede o güne kadarki en ağır kayıplardan biri olduğunu yazdı.

Uçak, Ukrayna’nın doğusunda giderek tırmanan Donbas savaşı sırasında asker ve teçhizat taşıyordu. Luhansk Havalimanı o dönemde Ukrayna güçleri açısından stratejik bir noktaydı. Rusya yanlısı ayrılıkçı güçler ise bölgede kontrol alanlarını genişletmeye çalışıyordu. İl-76’nın vurulması, çatışmanın artık yalnız karada değil, hava ulaşımı ve askerî sevkiyat hatları üzerinde de ölümcül hale geldiğini gösterdi.

Olay, Ukrayna kamuoyunda büyük bir sarsıntı yarattı. Çünkü düşen uçakta çoğu genç yaştaki askerler bulunuyordu. Radyo Free Europe/Radio Liberty, Ukrayna Devlet Başkanı Petro Poroşenko’nun olaydan sonra ulusal yas ilan ettiğini ve saldırıya karşı sert tepki sözü verdiğini aktardı.

Bu saldırı, 2014’te Ukrayna’nın doğusunda başlayan savaşın ne kadar hızlı ve kanlı biçimde büyüdüğünü gösteren erken dönüm noktalarından biriydi. Aynı yaz, 17 Temmuz 2014’te bu kez Malezya Havayolları’na ait MH17 yolcu uçağı Donbas üzerinde düşürülecek ve 298 kişi hayatını kaybedecekti. İl-76 faciası, bu daha büyük uluslararası felaketten yalnızca bir ay önce yaşanmıştı.

Ukrayna tarafı uçağın Rusya yanlısı ayrılıkçılar tarafından karadan havaya füzeyle vurulduğunu açıkladı. Olayla ilgili sonraki yıllarda Ukrayna’da askerî komuta zinciri ve hava sahası güvenliği açısından da tartışmalar yürütüldü. Havacılık kazaları veritabanı Aviation Safety Network/BAAA kayıtlarında da uçağın Luhansk yakınlarında iniş yaklaşması sırasında düştüğü ve kurtulan olmadığı bilgisi yer alır.

Luhansk’taki İl-76 faciası, Donbas savaşının erken döneminde Ukrayna ordusuna vurulan en ağır darbelerden biri oldu; savaşın hava sahasına, askerî lojistiğe ve sivillerle askerlerin güvenliğine nasıl yayıldığını acı biçimde gösterdi.

2017 – Grenfell Tower yandı, Londra’da ihmalin bedeli 72 can oldu

14 Haziran 2017’de, Londra’nın batısındaki Grenfell Tower adlı sosyal konut binasında çıkan yangın, İngiltere’nin yakın tarihindeki en büyük felaketlerden birine dönüştü. 24 katlı binada çıkan yangında 72 kişi hayatını kaybetti. O gece yaşananlar; yoksulluk, ihmal, yapı güvenliği ve devlet denetimi tartışmalarının acı bir sembolü oldu.

Yangın, gece saatlerinde bir dairede başladı. Normal koşullarda sınırlı kalması beklenen alevler, binanın dış cephesinde kullanılan kaplama malzemeleri nedeniyle hızla yayıldı. Kısa süre içinde bütün bina alevler içinde kaldı. İnsanlar üst katlarda mahsur kaldı; bazıları aileleriyle birlikte kurtarılmayı bekledi, bazıları son telefon konuşmalarını yaptı.

Grenfell Tower, Londra’nın zengin semtlerinden Kensington and Chelsea bölgesinde bulunan bir sosyal konuttu. Yani aynı şehirde büyük servetle derin yoksulluğun yan yana yaşadığı çarpıcı bir mekândaydı. Yangından sonra en çok sorulan soru şuydu: Bu bina daha varlıklı insanların yaşadığı bir yapı olsaydı, aynı ihmaller yapılır mıydı?

Yangın öncesinde bina sakinlerinin güvenlik kaygılarını dile getirdiği, yangın riskleri konusunda uyarılarda bulunduğu ortaya çıktı. Ancak bu uyarıların yeterince dikkate alınmadığı anlaşıldı. Felaket sonrası yürütülen soruşturmalar, yapı malzemelerinden denetim sistemine, yerel yönetimden şirketlere kadar geniş bir sorumluluk zincirini gündeme getirdi.

Grenfell, modern bir şehirde güvenlik denetiminin yalnız teknik bir mesele olmadığını gösterdi. Bir binanın cephesi, yangın merdiveni, alarm sistemi, itfaiye planı ve tahliye talimatı; aslında doğrudan insan hayatı demektir. Ucuz malzeme tercihi, eksik denetim ve dikkate alınmayan uyarılar birleştiğinde sonuç, birkaç saat içinde toplu bir ölüme dönüşebilir.

Yangın İngiltere’de büyük öfke yarattı. Hayatını kaybedenlerin çoğu göçmen kökenli, dar gelirli ve sosyal konutlarda yaşayan insanlardı. Bu nedenle Grenfell; eşitsizliğin, görünmez bırakılan insanların ve “nasıl olsa sesleri az çıkar” diye düşünülen toplulukların trajedisi olarak hafızaya kazındı.

2018 – Rusya Dünya Kupası başladı, futbolun kalbi bir ay boyunca Moskova’da attı

14 Haziran 2018’de, futbolun en büyük organizasyonu olan 21. FIFA Dünya Kupası, Rusya’da başladı. Turnuvanın açılışı, Moskova’daki Lujniki Stadyumu’nda yapıldı. Ev sahibi Rusya, açılış maçında Suudi Arabistan’la karşılaştı ve sahadan 5-0 galip ayrıldı. FIFA, bu sonucu Dünya Kupası açılış maçları tarihindeki en farklı galibiyetlerden biri olarak duyurdu.

2018 Dünya Kupası, Rusya’nın ev sahipliği yaptığı ilk Dünya Kupası’ydı. Turnuva, aynı zamanda Rusya’nın kendisini dünyaya gösterme sahnesiydi. Moskova, Saint Petersburg, Soçi, Kazan, Samara, Rostov, Nijniy Novgorod, Volgograd, Saransk, Kaliningrad ve Yekaterinburg gibi şehirlerde maçlar oynandı. Açılış töreninde Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin konuşma yaptı; tören, ev sahibi ülkenin dünya futbolunu ağırlama iddiasını gösteren büyük bir vitrin olarak tasarlandı.

Açılış maçında Rusya’nın farklı galibiyeti, turnuvaya beklenmedik derecede coşkulu bir başlangıç yaptı. Yuri Gazinsky, turnuvanın ilk golünü attı. Denis Cheryshev iki golle öne çıktı; Artem Dzyuba ve Aleksandr Golovin de skora katkı verdi. Ev sahibi takım, turnuva öncesi düşük beklentilere rağmen bu sonuçla hem taraftarını heyecanlandırdı hem de Dünya Kupası atmosferini daha ilk günden yükseltti.

2018 Dünya Kupası, sonraki haftalarda birçok unutulmaz ana sahne oldu. Almanya grup aşamasında elendi; Hırvatistan finale kadar yürüyerek turnuvanın en büyük hikâyelerinden birini yazdı; Belçika güçlü kadrosuyla dikkat çekti, Mbappé, genç yaşına rağmen dünya futbolunun yeni yıldızlarından biri olarak parladı.

Turnuvanın finali 15 Temmuz 2018’de yine Lujniki Stadyumu’nda oynandı. Fransa, Hırvatistan’ı 4-2 yenerek ikinci kez dünya şampiyonu oldu. Böylece 1998’den sonra Fransa futbolu bir kez daha dünyanın zirvesine çıktı. Rusya 2018, hem sahadaki sürprizleri hem de Fransa’nın genç ve hızlı takımıyla kazandığı şampiyonlukla Dünya Kupası tarihindeki özel yerini aldı.

2021 – “Gözleri Aşka Gülen”in bestecisi Gündoğdu Duran hayatını kaybetti

Türk sanat müziğinin önemli besteci ve güfte yazarlarından Gündoğdu Duran, 14 Haziran 2021’de hayatını kaybetti. 1937’de Karaman’ın Taşkale köyünde doğan Duran, özellikle Ankara Rüzgârı, Gözleri Aşka Gülen, Kara Sevda ve Seni Gördüm Her Güzelde gibi eserleriyle Türk sanat müziği repertuvarında iz bıraktı.

Gündoğdu Duran’ın hayatı yalnız musikiyle sınırlı değildi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin Tarih Bölümü’nü bitirdi; askerî okullarda tarih öğretmenliği yaptı ve yarbay rütbesiyle emekli oldu. Bu yönüyle o, askerî disiplinle sanat duyarlığını aynı hayatta buluşturan isimlerden biriydi.

Müziğe genç yaşlarda yöneldi. Neyzen Burhanettin Ökte, Neyzen Ulvi Erguner, Neyzen Akagündüz Kutbay ve kemanî Cahit Peksayar gibi önemli isimlerden yararlandı. Beste, güfte ve şiir alanında ise şair Bekir Sıtkı Erdoğan’dan destek gördü. İlk bestesi olarak anılan Ankara Rüzgârı’nı, fakültede öğrenciyken muhayyerkürdî makamında besteledi.

Eserleri arasında en çok hatırlananlardan biri Gözleri Aşka Gülen’dir. Sözleri ve bestesi Gündoğdu Duran’a ait olan bu nihavend şarkı, zarif melodisi ve kolay akılda kalan duygusuyla Türk sanat müziğinin sevilen eserleri arasına girdi. Kara Sevda ise “Böyle bir kara sevda kara toprakla biter” dizesiyle hafızalara yerleşti.

Duran’ın bestelerinde aşk, ayrılık, sitem ve zarif bir romantizm öne çıkar. Onun şarkıları ağır bir gösterişe yaslanmadan, doğrudan dinleyenin duygusuna ulaşan bir sadelik taşır. Bu yüzden eserleri yalnız musiki çevrelerinde değil, geniş dinleyici hafızasında da kendine yer buldu.

Gündoğdu Duran, söz ve müziği birlikte düşünen bestecilerdendi. Birçok eserinde hem güfteyi hem besteyi kendisi yazdı. Bu da şarkılarında sözle melodinin birbirini doğal biçimde tamamlamasını sağladı. Türk sanat müziğinde bazı eserler yalnız nota olarak değil, birkaç dizeyle bile hatırlanır; Duran’ın şarkıları da bu güçlü hafıza geleneğine aittir.

2021 – “Beraber Yürüdük Biz Bu Yollarda”nın bestecisi Selçuk Tekay hayatını kaybetti

Türk müziğinin sevilen besteci ve keman sanatçılarından Selçuk Tekay, 14 Haziran 2021’de hayatını kaybetti. 1953’te doğan Tekay, 1980’lerden itibaren Türk sanat müziği, arabesk ve popüler müzik arasında dolaşan güçlü melodileriyle tanındı. Keman sanatçısı kimliğiyle sahnede ve stüdyoda yer aldı; besteci olarak ise birçok unutulmaz şarkıya imza attı.

Selçuk Tekay’ın adı geniş kitleler tarafından en çok Beraber Yürüdük Biz Bu Yollarda adlı eserle hatırlandı. Sözleri Aşkın Tuna’ya, bestesi Selçuk Tekay’a ait olan bu şarkı, yıllar içinde yalnız bir aşk ya da vefa şarkısı olarak değil, siyasetten televizyon programlarına kadar farklı bağlamlarda kullanılan çok tanınır bir melodiye dönüştü. Bir eserin kendi dönemini aşarak ortak hafızaya yerleşmesinin en çarpıcı örneklerinden biri oldu.

Tekay’ın besteleri, güçlü melodik yapılarıyla dikkat çeker. Onun şarkılarında kolay hatırlanan nakaratlar, duyguyu doğrudan yakalayan ezgiler ve sahnede güçlü yorumcuların sesine alan açan bir yapı vardır. Bu nedenle eserleri birçok sanatçı tarafından seslendirildi; Türk müziğinin farklı damarlarında kendine yer buldu.

Selçuk Tekay, yalnız besteci değil, aynı zamanda iyi bir icracıydı. Kemanı, onun müzik dünyasındaki temel kimliklerinden biriydi. Bu icracılık bilgisi, bestelerine de yansıdı. Melodiyi yalnız yazan değil, sesin ve sazın üzerinde nasıl duyulacağını bilen bir müzik insanıydı.

Onun eserleri arasında Beraber Yürüdük Biz Bu Yollarda dışında Vurgun, Unutamadım, Yorgunum Dostlarım, Dertler Benim Olsun gibi geniş dinleyici kitlesine ulaşan şarkılar da anılır. Bu eserler, Türkiye’de popüler müziğin arabesk, sanat müziği ve fantezi müzik çizgilerinin birbirine yaklaştığı dönemin duygusunu taşır.

Selçuk Tekay’ın müziğinde aşk, ayrılık, kader, sitem ve yol arkadaşlığı gibi temalar öne çıkar. Şarkıları çoğu zaman doğrudan kalbe seslenen, kolay ezberlenen ve dinleyenin kendi hikâyesine bağlayabileceği melodilerden oluşur. Bu yüzden onun besteleri yalnız sahnede değil, düğünlerden radyolara, televizyonlardan siyasal mitinglere kadar çok farklı alanlarda yaşamaya devam etti.

Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.