Saya geleneği, Anadolu köylerinde hayvancılıkla geçinen toplulukların kış ortasında baharın gelişini ve hayvanların doğurma vaktini kutladığı köklü bir halk ritüelidir. Ocak veya şubat aylarında icra edilir. Ev sahipleri bu neşeli ziyaretin ocağa bereket getireceğine inanır ve gençlere bolca erzak verir.
Gece boyunca toplanan malzemeler köy odasında hep beraber pişirilerek ziyafet verilir, kalan yiyecekler ise yoksul ailelere ulaştırılır. Çünkü dondurucu kış şartlarında doğanın canlanışını müjdeleyen bu seyirlik oyunlar, üreticilerin moralini yükseltir. Orta Asya bozkırlarından günümüze ulaşan bu kadim adet, kırsal yaşamda yardımlaşma ruhunu ve komşuluk bağlarını diri tutar. Peki, saya gezmesi nedir? Saya gecesi ne demek?
Saya Geleneği Kaç Yıllık?
Saya geleneği, kökeni İslamiyet öncesi Orta Asya bozkır hayatına uzanan yaklaşık 2000 yıllık kadim bir geçmişe sahiptir. Konargöçer Türk boylarının hayvancılık takvimine dayalı bu kutlama, Anadolu coğrafyasında 1000 yıldan uzun süredir kesintisiz yaşatılır.
Sürünün gebe kalma evresini ve doğanın uyanışını simgeleyen tören, Şamanist dönemin bereket ayinlerinden izler barındırır. Göç yolları üzerinden Anadolu topraklarına taşınan adet, yüzyıllar boyunca özünü koruyarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Kırsal köylerde süren bu anma pratikleri, Türklerin binlerce yıllık hayvancılık hafızasını günümüze taşır.
Kocaeli Saya Geleneği Ne Zaman Yapılır?
Kocaeli köylerinde saya geleneği, koç katımından tam 100 gün sonra icra edilir. Bu takvim ocak ayının son haftası ile şubat ayının ilk günlerine rastlar. Hayvancılık yapan köylüler, 100. günde koyunun karnındaki yavrunun tüylendiğini ve hareketlendiğini kabul eder. Kocaeli’nin Kandıra, Derince, Körfez ve İzmit ilçelerine bağlı köylerde kışın dondurucu soğuklarının yaşandığı bu günlerde gençler köy meydanında bir araya gelir.
Kocaeli’de Saya Geleneği Neden Yapılır?
Kocaeli kırsalında ve Manav köylerinde bu adetin sürdürülmesinin ardında bereketi karşılama ve toplumsal birliği sağlama gayesi yatar:
- Çobanlar sürüdeki gebe hayvanların canlanışını sevinçle karşılar. Sürünün hastalıksız doğum yapması, bol süt vermesi ve yün veriminin yüksek olması dilenir.
- Ağır kış şartlarında kapalı kalan köy halkını neşelendirmek hedeflenir. Gençler üzerlerine koyun postları geçirir, yüzlerini kömürle boyar, bellerine taktıkları büyük çanları sallayarak maniler söyler. Çünkü dondurucu günlerde sergilenen bu seyirlik oyunlar üreticilerin yaşama sevincini tazeler.
- Saya gezen grup kapı kapı dolaşıp ev sahiplerinden tereyağı, un, bulgur, nohut ve kuru bakliyat toplar. Toplanan erzaklar köy konağında büyük kazanlarda pişirilir, tüm ahaliye dağıtılır. Kalan yiyecekler ise durumu zayıf olan hanelere teslim edilir.
- Kocaeli’nin yerli halkı sayılan Manavlar yüzyıllardır süregelen Türkmen geleneklerini genç kuşaklara öğretir. Birlikte türküler söyleyen, aynı sofrayı paylaşan köy sakinleri komşuluk bağlarını kuvvetlendirir.
Saya Gecesinde Ne Yapılır?
Saya gecesinde çobanlar ile köy gençleri kılık değiştirip dolaşarak kış ortasında bereket ve neşe saçar. Akşam karanlığı çöktüğünde başlayan etkinlik gece boyunca meydanda süren toplu ziyafet ve halk oyunlarıyla tamamlanır.
- Kılık değiştirme: Gençler koyun postları giyer, yüzlerini soba isi yahut kömürle karalar. Bellerine iri hayvan çanları bağlarlar.
- Kapı gezmesi ve mani okuma: Grup ziller eşliğinde evlerin önüne varır. Kapılarda bereket dileyen saya manileri ile tekerlemeler okunur, hane reisinden pay istenir.
- Erzak toplama: Ev halkı gençlerin heybesine un, bulgur, tereyağı, yumurta ve kuru bakliyat bırakır.
- Saya aşı pişirme: Toplanan malzemeler köy konağında büyük kazanlarda kaynatılır. Saya aşı ismi verilen bulgur pilavı tüm köy halkına ikram edilir.
- İhtiyaç sahiplerine pay verme: Hazırlanan sıcak yemekten ve toplanan kuru gıdalardan yoksul hanelere pay ayrılır.
- Köy seyirlik oyunları: Yemek sonrasında türküler söylenir, halk tiyatrosu tiplemeleri canlandırılır ve eğlenceler tertiplenir.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
