13 Temmuz Tarihte Bugün

Günün Tarihi / 13 Temmuz

1107 – Haçlılara karşı Anadolu’yu savunan I. Kılıç Arslan, Habur’da boğuldu

13 Temmuz 1107’de, Anadolu Selçuklu Devleti’nin ikinci hükümdarı I. Kılıç Arslan hayatını kaybetti. Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurucusu Süleyman Şah’ın oğlu olan Kılıç Arslan, özellikle I. Haçlı Seferi yıllarında Anadolu’daki Türk varlığını korumaya çalışan önemli hükümdarlardan biri olarak tarihe geçti.

Babası Süleyman Şah’ın ölümünden sonra çocuk yaşta Büyük Selçuklu sarayına götürülen Kılıç Arslan, uzun süre İsfahan’da kaldı. Daha sonra Anadolu’ya dönerek 1092’de tahta geçti. Fakat karşısında çok zor bir tablo vardı: Devletin merkezi İznik’ti; Bizans yeniden güç kazanmaya çalışıyordu, Anadolu’daki Türk beylikleri ve komutanlar arasında da birlik kolay sağlanamıyordu.

Kılıç Arslan’ın en büyük sınavı I. Haçlı Seferi oldu. 1096’da Anadolu’ya gelen ilk düzensiz Haçlı topluluklarını başarıyla yendi. Ancak 1097’de Avrupa’dan gelen büyük Haçlı orduları karşısında İznik’i kaybetti. Ardından Dorileon’da zorlu bir mücadele verdi. Haçlılar Anadolu’dan geçmeyi başarsa da Kılıç Arslan, vur-kaç taktikleriyle onları yıprattı ve Anadolu’nun Haçlılar için kolay geçilecek bir yer olmadığını gösterdi.

1101’de gelen yeni Haçlı ordularına karşı ise çok daha başarılı oldu. Danişmendlilerle ve diğer Türk güçleriyle birlikte hareket ederek Anadolu’ya giren Haçlı kuvvetlerini büyük ölçüde imha etti. Bu başarı, Anadolu’nun Haçlılar tarafından ikinci kez büyük bir dalga hâlinde istila edilmesini engelledi. Bu yüzden I. Kılıç Arslan, Türklerin Anadolu’da kalıcılığı açısından kritik hükümdarlardan biri kabul edilir.

Hayatının son döneminde yönünü doğuya çevirdi. Musul ve çevresi üzerindeki hâkimiyet mücadelesi, onu Büyük Selçuklu emirleriyle karşı karşıya getirdi. 1107’de Habur Irmağı yakınlarında yapılan mücadelede ordusu bozulunca karşı kıyıya geçmek istedi. Ancak zırhının ağırlığı nedeniyle atıyla birlikte Habur’un sularına gömüldü. Genç yaşta gelen bu ölüm, Anadolu Selçuklu Devleti’nde yeni bir taht mücadelesi dönemini başlattı.

1. Kılıç Arslan’ın ölümü, Anadolu Selçukluları için büyük bir sarsıntıydı. Devlet bir süre iç karışıklıklarla uğraştı. Buna rağmen onun Haçlı Seferleri karşısında gösterdiği direnç, Anadolu’nun Türk-İslam tarihi içindeki yerinin korunmasında belirleyici oldu.

13 Temmuz 1107, Anadolu tarihi açısından önemli bir gündür. I. Kılıç Arslan, İznik’i kaybetmiş ama Anadolu’yu bırakmamış; Haçlı ordularına karşı direnişiyle Türkiye Selçuklularının yaşama gücünü göstermiş bir sultan olarak hatırlanır.

1793 – Fransız Devrimi kana bulandı; Jean-Paul Marat banyosunda öldürüldü

13 Temmuz 1793’te, Fransız Devrimi’nin en sert isimlerinden Jean-Paul Marat, Paris’teki evinde Charlotte Corday tarafından öldürüldü. Marat, cilt hastalığı nedeniyle sık sık banyoda çalışıyor; yazılarını ve notlarını küvetin üzerine yerleştirdiği bir tahta üzerinde hazırlıyordu. Corday, görüşme bahanesiyle eve girdi ve Marat’yı banyosunda bıçakladı.

Marat, devrimin radikal kanadının en etkili kalemlerinden biriydi. L’Ami du peuple yani Halkın Dostu adlı gazetesiyle krala, aristokratlara, devrim düşmanlarına ve ılımlı siyasetçilere karşı çok sert yazılar yazıyordu. Onun dili, Fransız Devrimi’nin giderek daha kanlı ve keskin hâle gelen atmosferini yansıtıyordu. Birçok kişi için halkın sesi, birçok kişi içinse şiddeti körükleyen tehlikeli bir figürdü.

Onu öldüren Charlotte Corday ise devrimin ılımlı cumhuriyetçi kanadı sayılan Jirondenlere yakın bir genç kadındı. Paris’teki radikalleşmenin ve özellikle Marat’nın etkisinin Fransa’yı felakete sürüklediğine inanıyordu. Daha sonra yargılanırken “bir kişiyi öldürerek yüz bin kişiyi kurtarmak istediğini” söyleyecekti. Ancak bu eylem, beklediği gibi şiddeti durdurmadı; aksine Marat’yı devrim şehidine dönüştürdü.

Marat’nın ölümü, Jacques-Louis David’in ünlü Marat’nın Ölümü tablosuyla sanat tarihinin de en çarpıcı imgelerinden biri hâline geldi. Banyoda cansız yatan Marat, devrimci hafızada neredeyse azizleştirilmiş bir figür gibi resmedildi. Corday ise birkaç gün sonra giyotinle idam edildi.

13 Temmuz 1793, Fransız Devrimi’nin romantik özgürlük hayalinden Terör Dönemi’nin karanlık gerçekliğine geçişini gösteren sembolik günlerden biridir. Marat’nın banyoda öldürülmesi, bir siyasi cinayetin hem devrim propagandasına hem de sanat tarihine nasıl kalıcı bir görüntü bıraktığının en ünlü örneklerinden biri oldu.

1847 – Osmanlı bürokrasisini hicivleriyle sarsan Şair Eşref doğdu

13 Temmuz 1847’de, Türk edebiyatının en sert hiciv ustalarından Şair Eşref’in Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe’de doğduğu kabul edilir. Asıl adı Mehmed Eşref’ti. Kaynaklarda doğum yılı konusunda 1846 ve 1847 gibi farklı tarihler geçse de Eşref, 19. yüzyıl Osmanlı edebiyatının en sivri dilli şairlerinden biri olarak anılır.

Şair Eşref, kültürlü bir aileden geliyordu. İlk eğitimini Gelenbe’de aldı; ardından Manisa’da Arapça, Farsça, hesap ve tarih dersleri gördü. Düzenli bir medrese ya da modern okul eğitimi almamış olsa da güçlü hafızası, keskin zekâsı ve nükte yeteneğiyle genç yaşta dikkat çekti. Memuriyet hayatına Manisa’da başladı; daha sonra kaymakamlık sınavını kazanarak Osmanlı taşra bürokrasisinde görev aldı.

Fatsa, Hizan, Ünye, Tirebolu, Buldan, Kula, Kırkağaç ve Gördes gibi farklı kazalarda kaymakamlık yaptı. Fakat Eşref için bürokrasi sakin bir devlet hizmeti alanı olmadı. Gördüğü adaletsizlikleri, rüşveti, iltiması, zulmü ve liyakatsizliği şiirlerinde açıkça hedef aldı. Bu yüzden memuriyet hayatı sık sık soruşturmalar, görev değişiklikleri ve huzursuzluklarla geçti.

Onu edebiyat tarihinde özel kılan şey, hicivdeki keskinliğiydi. Şair Eşref, eski şiirin gazel, kaside ve kıta gibi biçimlerini kullanıyor; fakat bu geleneksel kalıpların içine son derece güncel, siyasi ve yıkıcı bir eleştiri yerleştiriyordu. Sultan II. Abdülhamid dönemi idaresini, devlet adamlarını, bürokrasideki bozulmayı ve toplumdaki çürümeyi ağır bir dille eleştirdi. Bu dili zaman zaman kaba, hatta müstehcen bulunmuş; ama etkisi de tam buradan gelmiştir.

Hicivleri yüzünden 1902’de tutuklandı ve İstanbul’a gönderildi. Bir yıl hapse mahkûm edildi. Cezasını tamamladıktan sonra yeniden hapse atılma korkusuyla Mısır’a gitti. Meşrutiyet’in ilanına kadar burada yaşadı; bu dönem, onun edebî üretiminin en verimli yılları oldu. Mısır’da Sultan Abdülhamid ve istibdat yönetimi aleyhine yazdığı şiirler ve kitaplar yayımlandı.

1. Meşrutiyet’ten sonra yurda dönen Şair Eşref, yeniden devlet görevlerine getirildi; ancak eski düzenle de yeni düzenle de tam anlamıyla barışamadı. Onun asıl yeri, resmi makamların konforundan çok, sözünü sakınmayan muhalif şairlerin arasındaydı. 22 Mayıs 1912’de Kırkağaç’ta hayatını kaybetti.

13 Temmuz, Türk edebiyatında sivri sözün ve taşlamanın hatırlanacağı günlerden biridir. Şair Eşref, Osmanlı’nın son döneminde devletin işleyişine, yöneticilere ve toplumsal bozulmaya öfkeyle bakan, kalemini bir tür siyasi silah gibi kullanan güçlü bir edebiyat figürüydü.

1870 – Bir telgraf Avrupa’yı savaşa sürükledi

13 Temmuz 1870’te, Prusya Kralı I. Wilhelm’in Fransa elçisi Kont Benedetti ile görüşmesine dair Ems Telgrafı yayımlandı. İlk bakışta sıradan bir diplomatik yazışma gibi görünen bu metin, Prusya Şansölyesi Otto von Bismarck’ın elinde Avrupa’yı savaşa götüren bir araca dönüştü.

Olayın arkasında İspanya tahtı meselesi vardı. İspanya’da boşalan tahta Prusya hanedanıyla bağlantılı bir prensin aday gösterilmesi, Fransa’yı rahatsız etmişti. Fransa, Prusya’nın Avrupa’da fazla güçlenmesinden çekiniyordu. Fransız elçisi Benedetti, Bad Ems’te bulunan Kral Wilhelm’den bu adaylığın bir daha gündeme gelmeyeceğine dair güvence istedi.

Wilhelm görüşmeyi sakin biçimde sonlandırdı ve durumu Bismarck’a bildirdi. Ancak Bismarck, telgraf metnini kısaltarak ve sertleştirerek kamuoyuna sundu. Metin öyle bir hâl aldı ki, Fransa’da Prusya kralının Fransız elçisini küçük düşürdüğü; Prusya’da ise Fransa’nın kralı baskı altına almaya çalıştığı izlenimi doğdu.

Bismarck’ın amacı, Fransa’yı savaşı başlatan taraf gibi göstermekti. Nitekim Fransa kamuoyunda büyük öfke doğdu ve III. Napolyon yönetimi birkaç gün içinde Prusya’ya savaş ilan etti. Böylece Fransa-Prusya Savaşı başladı.

Savaşın sonucu Avrupa haritasını değiştirdi. Prusya önderliğindeki Alman devletleri birleşti; 1871’de Versailles Sarayı’nda Alman İmparatorluğu ilan edildi. Fransa ise ağır yenilgiye uğradı, III. Napolyon devrildi ve Paris Komünü’ne uzanan çalkantılı dönem başladı.

13 Temmuz 1870, diplomasi tarihinde küçük bir metnin büyük bir savaşı nasıl tetikleyebileceğini gösteren unutulmaz günlerden biridir. Ems Telgrafı, kelimelerin yalnız bilgi taşımadığını; doğru zamanda, doğru biçimde kullanıldığında devletleri savaşa sürükleyebileceğini gösterdi.

1878 – Balkanların haritası yeniden çizildi; Berlin Antlaşması imzalandı

13 Temmuz 1878’de, Osmanlı Devleti ile dönemin büyük Avrupa güçleri arasında Berlin Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya Osmanlı Devleti’nin yanı sıra Rusya, Büyük Britanya, Almanya, Avusturya-Macaristan, Fransa ve İtalya katıldı. Bu metin, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’yle beraber bütün Balkanların kaderini değiştiren önemli bir diplomatik dönemeç oldu.

Osmanlı Devleti, 93 Harbi olarak bilinen Osmanlı-Rus Savaşı’nda ağır bir yenilgi almıştı. Rus ordusu İstanbul önlerine kadar ilerlemiş, savaşın sonunda 3 Mart 1878’de Ayastefanos Antlaşması imzalanmıştı. Ayastefanos, Osmanlı açısından çok ağır hükümler taşıyordu. Özellikle Rusya’nın etkisi altında büyük bir Bulgaristan kurulması, İngiltere ve Avusturya-Macaristan başta olmak üzere Avrupa devletlerini rahatsız etti.

Bunun üzerine mesele Berlin’e taşındı. Alman Şansölyesi Otto von Bismarck’ın ev sahipliğinde toplanan Berlin Kongresi’nde, Osmanlı ile Rusya arasındaki savaşın sonuçları büyük devletler tarafından yeniden ele alındı. Aslında Berlin’de yapılan şey, Osmanlı’nın kayıplarını durdurmak değildi; bu kayıpların hangi büyük devletin çıkarına göre paylaşılacağını belirlemekti.

Berlin Antlaşması’yla Ayastefanos’ta öngörülen büyük Bulgaristan parçalandı. Tuna ile Balkan Dağları arasındaki bölgede Osmanlı’ya bağlı özerk Bulgaristan Prensliği kuruldu. Balkan Dağları’nın güneyinde Doğu Rumeli Vilayeti oluşturuldu. Makedonya ise yeniden Osmanlı yönetimine bırakıldı. Böylece Rusya’nın Balkanlar üzerinde kurmak istediği büyük nüfuz alanı sınırlandırılmış oldu.

Antlaşma, Balkanlardaki Osmanlı hâkimiyetini ağır biçimde sarstı. Romanya, Sırbistan ve Karadağ’ın bağımsızlığı tanındı. Bosna-Hersek, kâğıt üzerinde Osmanlı toprağı sayılmaya devam etse de Avusturya-Macaristan tarafından işgal ve idare edilecekti. Bu karar, ileride Balkan krizlerinin ve 1908 Bosna bunalımının zeminini hazırladı.

Doğu Anadolu ve Kafkasya hattında da önemli değişiklikler yaşandı. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı. Osmanlı Devleti bazı yerleri geri almış görünse de genel tablo, imparatorluğun hem Avrupa’da hem doğuda büyük güç kaybettiğini gösteriyordu. Berlin Antlaşması, Osmanlı’nın artık kendi toprakları üzerindeki kararları bile tek başına veremediği bir dönemin açık işaretiydi.

Kıbrıs meselesi de aynı diplomatik atmosferin parçasıydı. Kıbrıs, kısa süre önce Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan Kıbrıs Sözleşmesi’yle İngiliz yönetimine bırakılmıştı. Fakat bu gelişme de 1878’de Osmanlı Devleti’nin büyük devletler karşısındaki zayıf konumunu gösteren aynı tablonun parçasıydı.

13 Temmuz 1878, Osmanlı ve Balkan tarihi açısından büyük bir kırılma günüdür. Berlin Antlaşması, Ayastefanos’un ağır hükümlerini bazı yönleriyle hafifletmiş gibi görünse de Osmanlı Devleti’nin çözülüş sürecini durdurmadı. Aksine Balkan milliyetçiliklerini, büyük devlet rekabetini ve ileride Birinci Dünya Savaşı’na kadar uzanacak gerilimleri daha da derinleştirdi.

1882 – Modern Türk resmine adını veren kuşağın öncüsü İbrahim Çallı doğdu

13 Temmuz 1882’de, modern Türk resminin en önemli isimlerinden İbrahim Çallı, Denizli’nin Çal ilçesinde doğdu. Çallı, Türk resminde bir döneme adını veren, öğrenci yetiştiren ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan sanat değişiminin yüzlerinden biri oldu.

Genç yaşta İstanbul’a gelen İbrahim Çallı, önce farklı işlerde çalıştı; fakat asıl ilgisi resimdi. Sanayi-i Nefise Mektebi’ne girdi ve burada resim eğitimi aldı. Yeteneği kısa sürede fark edildi. 1910’da okulu başarıyla bitirdi ve Avrupa sınavını kazanarak Paris’e gönderildi. Paris yılları, onun sanat anlayışını derinden etkiledi.

Çallı’nın da içinde yer aldığı sanatçılar, Birinci Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde Avrupa’dan döndükleri için Türk sanat tarihinde “1914 Kuşağı” olarak anılır. Ancak bu kuşak, halk arasında ve sanat tarihinde çoğu zaman “Çallı Kuşağı” adıyla da bilinir. Bu bile İbrahim Çallı’nın dönemi içindeki ağırlığını göstermeye yeter.

Çallı ve kuşağı, Osmanlı resmindeki daha durağan, akademik ve ayrıntıcı anlayıştan uzaklaşarak daha canlı renkler, daha serbest fırça darbeleri ve ışığa dayalı bir resim dili geliştirdi. Peyzajlar, portreler, natürmortlar ve günlük hayat sahneleri onun tuvalinde daha hareketli, daha sıcak ve daha kişisel bir hâl aldı. Bu yönüyle Çallı, Türk resminde izlenimci etkilere kapı açan ressamlardan biri olarak kabul edilir.

İbrahim Çallı, savaş yıllarında kurulan Şişli Atölyesi’nde çalıştı; savaş ve kahramanlık temalı resimler yaptı. Cumhuriyet döneminde ise Mustafa Kemal Atatürk’ün portrelerini yapan ressamlardan biri oldu. Atatürk’ü yakından tanıması ve onu farklı dönemlerde resmetmesi, Çallı’nın Cumhuriyet sanat hafızasındaki yerini daha da güçlendirdi.

Uzun yıllar İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nde hocalık yaptı. Onun atölyesinden geçen öğrenciler, Türk resminin sonraki kuşaklarını şekillendirdi. Böylece Çallı’nın etkisi yalnız kendi tablolarıyla sınırlı kalmadı; yetiştirdiği sanatçılar ve kurduğu resim anlayışıyla da sürdü.

13 Temmuz 1882, Türk sanat tarihi açısından önemli bir gündür. İbrahim Çallı, modern Türk resminin akademiden atölyeye, atölyeden Cumhuriyet’in görsel hafızasına uzanan yolunda; rengi, ışığı, portreyi ve hocalığıyla iz bırakan büyük ressamlardan biri olarak hatırlanır.

1902 – Türk karikatürüne gülen ama düşündüren yüzler kazandıran Cemal Nadir Güler doğdu

13 Temmuz 1902’de, Türk karikatürünün öncü isimlerinden Cemal Nadir Güler Bursa’da doğdu. Basın karikatürünü siyasi taşlamanın dar alanında bırakmayan, gündelik hayatın insanlarını çizgiyle yakalayan ve geniş okura sevdiren sanatçılardan biri oldu.

Cemal Nadir, küçük yaşta resme ve çizgiye ilgi duydu. Ekonomik imkânsızlıklar nedeniyle eğitimini sürdüremedi; tabelacılık, makinist çıraklığı, kasnakçılık ve resim öğretmenliği gibi farklı işlerde çalıştı. Bu pratik hayat deneyimi, onun karikatürlerine de yansıdı. Çizdiği tipler, sokakta, kahvede, memur dairesinde, evde ve gündelik hayatın içinde karşılaşılabilecek insanlardı.

Onun en büyük başarısı, Türk karikatüründe sade ve anlaşılır bir çizgi dili kurmasıydı. Daha önce karikatürlerde çoğu zaman uzun açıklamalar, ağır altyazılar ve daha resimsel anlatımlar öne çıkıyordu. Cemal Nadir ise daha yalın çizgilerle, kısa ama etkili sözlerle ve güçlü tiplerle okura ulaşmayı başardı. Bu yönüyle modern Türk karikatürünün kitleselleşmesinde önemli rol oynadı.

Cemal Nadir’in yarattığı tipler dönemin sosyal hayatını yansıtan küçük aynalar gibiydi. “Amcabey”, “Dalkavuk”, “Akla Kara”, “Yeni Zengin” ve “Salamon” gibi karakterler, Cumhuriyet’in erken döneminde değişen toplumun farklı yüzlerini mizahla görünür kıldı. Bu tipler aracılığıyla memur zihniyeti, çıkarcılık, görgüsüzlük, fırsatçılık, yeni zenginlik, gündelik kurnazlık ve küçük insan hâlleri eleştirildi.

Gazetelerde yayımlanan karikatürleriyle geniş bir okur kitlesine ulaştı. Özellikle Akşam ve Cumhuriyet gazetelerindeki çizimleri, onu döneminin en tanınan mizahçılarından biri hâline getirdi. İkinci Dünya Savaşı yıllarında çizdiği savaş ve siyaset karikatürleri de büyük ilgi gördü. Hitler, faşizm, savaş hırsı ve emperyalist politikalar onun keskin çizgisinden payını aldı.

Cemal Nadir Güler, 27 Şubat 1947’de genç sayılabilecek bir yaşta hayatını kaybetti. Fakat bıraktığı karakterler ve çizgi anlayışı, Türk karikatüründe uzun süre etkisini sürdürdü. Ondan sonra gelen birçok karikatürist için Cemal Nadir, gazete karikatürünün okurla nasıl bağ kurabileceğini gösteren önemli bir örnek oldu.

1919 – Atlantik’i gidip dönen ilk hava aracı olan R34 zeplini Britanya’ya döndü

13 Temmuz 1919’da, Britanya’ya ait R34 zeplini Atlantik’i aşan dönüş yolculuğunu tamamlayarak İskoçya’ya döndü. Böylece R34, Atlantik Okyanusu’nu havadan gidip dönen ilk hava aracı olarak havacılık tarihine geçti.

Birinci Dünya Savaşı henüz yeni bitmişti. Savaş boyunca geliştirilen uçaklar ve hava gemileri artık barış döneminde ulaşım, keşif ve teknoloji yarışının araçları olarak görülüyordu. R34 de bu dönemin en iddialı hava araçlarından biriydi. Dev bir zeplin olan R34, 2 Temmuz 1919’da İskoçya’daki East Fortune’dan havalanarak Amerika Birleşik Devletleri’ne doğru yola çıktı.

Yolculuk zorlu geçti. Mürettebat dar bir alanda günlerce görev yaptı; rüzgâr, yakıt hesapları ve hava koşulları sürekli sorun yarattı. Buna rağmen zeplin Long Island’a ulaşmayı başardı. Bu, Britanya’dan Amerika’ya yapılan ilk kesintisiz transatlantik hava yolculuğu olarak büyük ilgi gördü.

R34’ün asıl tarihî başarısı ise dönüşüyle tamamlandı. Zeplin, Amerika’dan yeniden havalanarak Atlantik’i bu kez ters yönde geçti ve 13 Temmuz’da Britanya’ya ulaştı. Böylece Atlantik artık yalnız gemilerin değil, hava araçlarının da aşabileceği bir mesafe olarak görülmeye başlandı.

Bugünün uçak yolculuklarıyla karşılaştırıldığında R34’ün seyahati yavaş, tehlikeli ve zahmetliydi. Ancak 1919 için bu, inanılmaz bir teknik başarıydı. İnsanlık, okyanusları havadan geçme fikrini ilk kez bu kadar somut biçimde deniyordu.

13 Temmuz 1919, havacılık tarihi açısından önemli bir gündür. R34 zeplininin Britanya’ya dönüşü, hava yolculuğunun kıtaları birbirine bağlayabileceğini gösteren erken ve cesur adımlardan biri oldu.

1920 – Gebze İngilizler tarafından işgal edildi; Kocaeli hattı Millî Mücadele’nin ön cephesine dönüştü

13 Temmuz 1920’de, İngiliz kuvvetleri Gebze’ye saldırdı ve kenti işgal etti. Topçu ateşinin ardından Diliskelesi’ne çıkarma yapan İngiliz birlikleri, Gebze’yi savunan Osmancık Taburu’nun direnişi karşısında üstün kuvvetleriyle ilerledi. Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı.

Bu işgal, yalnız Gebze’nin değil, bütün Kocaeli yarımadasının Millî Mücadele’deki önemini gösteren gelişmelerden biriydi. İstanbul işgal altındaydı; Anadolu’da ise Ankara merkezli yeni direniş örgütleniyordu. Kocaeli hattı, İstanbul’dan Anadolu’ya geçiş yolları, demiryolu, kıyı bağlantıları ve Kuvayı Milliye faaliyetleri nedeniyle son derece stratejik bir bölgeydi.

Gebze, Dilovası, Tavşancıl, Hereke, Derince ve İzmit hattı hem İngilizlerin güvenlik kaygıları hem de millî güçlerin Anadolu ile İstanbul arasındaki bağlantıları açısından kritik öneme sahipti. İngilizler, bu bölgede millî direnişi bastırmak ve İstanbul çevresini güvence altında tutmak istiyordu.

Gebze’nin işgali, bölgedeki halk için yeni bir baskı döneminin başlangıcı oldu. Kocaeli yarımadası, Millî Mücadele boyunca doğrudan mücadele alanı hâline geldi. Bölgedeki Kuvayı Milliye unsurları, işgal güçleri, padişah yanlısı kuvvetler ve çeteler arasında çok karmaşık bir mücadele yaşandı.

Bu dönemde Kocaeli’nin önemi, yalnız yerel bir direniş hikâyesiyle sınırlı değildi. İstanbul’dan Anadolu’ya silah, insan ve haber aktarımında bölgenin özel bir yeri vardı. Bu yüzden Gebze’nin işgali, Millî Mücadele’nin İstanbul kapısındaki en kritik gelişmelerden biri olarak okunmalıdır.

1921 – Büyük Taarruz’a giden yolun kilit şehri işgal edildi; Afyon Yunanların eline geçti

13 Temmuz 1921’de Afyonkarahisar, Yunan kuvvetleri tarafından ikinci kez işgal edildi. Millî Mücadele’nin en kritik şehirlerinden biri olan Afyon, bu tarihten sonra bir yılı aşkın süre Yunan işgali altında kaldı. Şehrin kurtuluşu ise 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz’un en önemli sonuçlarından biri olacaktı.

Afyonkarahisar, Millî Mücadele yıllarında Batı Cephesi’nin düğüm noktalarından biriydi. Demiryolu bağlantıları, yolları, yüksek mevzileri ve İç Anadolu ile Ege arasındaki geçiş konumu nedeniyle askerî bakımdan büyük önem taşıyordu. Afyon’u kontrol eden taraf hem cephe gerisini hem de ilerleme güzergâhlarını denetleme imkânı kazanıyordu.

Yunan ordusu, I. ve II. İnönü Muharebeleri’nde durdurulmuştu; ancak 1921 yazında daha büyük bir saldırı hazırlığına girişti. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sırasında Yunan kuvvetleri Afyon hattına yüklendi. Türk birlikleri ağır baskı altında kaldı ve cepheyi daha doğuya çekmek zorunda kaldı. Bu süreçte Afyon, 13 Temmuz 1921’de Yunan işgaline girdi.

Bu, şehrin ilk işgali değildi. Yunan kuvvetleri Afyon’u daha önce 28 Mart 1921’de de işgal etmiş, fakat 7 Nisan’da şehirden çekilmişti. 13 Temmuz’da başlayan ikinci işgal ise çok daha uzun ve ağır oldu. Afyonkarahisar, 27 Ağustos 1922’de kurtarılıncaya kadar işgal altında kaldı.

Afyon’un işgali, Ankara Hükümeti için çok ciddi bir askerî ve moral sınavdı. Türk ordusu, bu yenilgi ve geri çekilme sürecinden sonra Sakarya’nın doğusuna çekildi. Kısa süre sonra Sakarya Meydan Muharebesi yapılacak, Yunan ordusunun Ankara’ya doğru ilerleyişi burada durdurulacaktı. Ardından Türk ordusu yaklaşık bir yıl boyunca büyük bir hazırlık dönemine girecekti.

Bu hazırlığın sonucu, 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den başlayan Büyük Taarruz oldu. Türk ordusu, Afyon çevresindeki Yunan hatlarını yararak Kurtuluş Savaşı’nın kaderini değiştirdi. Afyonkarahisar 27 Ağustos’ta kurtarıldı; birkaç gün sonra Dumlupınar’da Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı ve Yunan ordusu Anadolu’dan çekilme sürecine girdi.

13 Temmuz 1921, Afyonkarahisar ve Millî Mücadele tarihi açısından acı ama önemli bir gündür. Afyon’un işgali, Türk ordusunun en zor dönemlerinden birini simgeler; fakat aynı şehir, bir yıl sonra Büyük Taarruz’un başladığı ve bağımsızlık yolunun yeniden açıldığı yer olarak tarihimizde bambaşka bir anlam kazanacaktır.

1923 – Bir emlak reklamı dünya sinemasının simgesine dönüştü; Hollywood yazısı, Los Angeles’ta tepelere yerleştirildi

13 Temmuz 1923’te, Los Angeles’taki Hollywood tepelerine büyük harflerden oluşan “Hollywoodland” yazısı yerleştirildi. Bugün bütün dünyanın “Hollywood” olarak bildiği bu ünlü tabela, aslında sinema endüstrisinin tamamen dışında bir nedenle, bölgede geliştirilen bir emlak projesini tanıtmak için yapılmıştı.

Yazı, Santa Monica Dağları’nın yamaçlarına yerleştirilen dev beyaz harflerden oluşuyordu. Her harf yaklaşık 14-15 metre yüksekliğindeydi ve gece görünmesi için binlerce ampulle aydınlatılıyordu. Başlangıçta geçici bir reklam panosu olarak düşünülmüştü; birkaç yıl sonra kaldırılması bekleniyordu. Fakat Hollywood’un Amerikan sinemasının merkezi hâline gelmesi, bu tabelaya bambaşka bir anlam kazandırdı.

1920’ler, Hollywood’un hızla büyüdüğü yıllardı. Sessiz sinema yıldızları, büyük stüdyolar, film setleri ve yeni şöhret hikâyeleri Los Angeles’ı dünyanın gözünde bir hayal fabrikasına dönüştürüyordu. Tepedeki “Hollywoodland” yazısı da zamanla bir konut projesinin reklamı olmaktan çıktı; başarı, şöhret, sinema, rüya ve bazen de hayal kırıklığının simgesi hâline geldi.

Yazı yıllar içinde yıprandı, bazı harfleri zarar gördü, hatta bir dönem tamamen kaldırılması bile düşünüldü. 1949’da yapılan yenileme sırasında son dört harf, yani “LAND” kısmı çıkarıldı. Böylece tabela artık Hollywood semtini ve giderek bütün Amerikan sinema endüstrisini temsil eden “HOLLYWOOD” yazısına dönüştü.

Hollywood yazısı, filmlerde, dizilerde, afişlerde, haber görüntülerinde ve popüler kültürde defalarca kullanıldı. Birçok insan için bu harfler, sinema dünyasına girme hayalini; bazıları içinse şöhretin parlak ama acımasız yüzünü temsil etti. Bu yüzden tabela, bir mimari yapıdan çok, modern popüler kültürün en tanınan imgelerinden biri oldu.

13 Temmuz 1923, sinema ve popüler kültür tarihi açısından dikkat çekici bir gündür. Hollywood yazısı, basit bir reklam tabelası olarak düşünülmüştü; fakat zamanla dünya sinemasının, yıldız sisteminin ve Los Angeles’ın küresel imajının en güçlü sembollerinden birine dönüştü.

1926 – İzmir Suikastı davasında karar çıktı; Cumhuriyet’in en sert hesaplaşmalarından biri yaşandı

13 Temmuz 1926’da, Mustafa Kemal Paşa’ya yönelik İzmir Suikastı girişimiyle ilgili yargılamanın İzmir bölümü karara bağlandı. Ankara İstiklâl Mahkemesi’nin İzmir’de yürüttüğü dava sonunda çok sayıda sanık hakkında idam, hapis, sürgün ve beraat kararı verildi.

Olay, Mustafa Kemal Paşa’nın 1926 Haziran’ında İzmir’e yapacağı gezi sırasında planlanan bir suikast girişiminin ortaya çıkarılmasıyla başlamıştı. Giritli Şevki’nin ihbarı üzerine plan açığa çıktı; Ziya Hurşit ve çevresindeki isimler yakalandı. Ancak dava kısa sürede Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki muhalefet, eski İttihatçılar ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası çevresini de içine alan büyük bir siyasi hesaplaşmaya dönüştü.

Mahkeme süreci çok sert geçti. Sanıklar arasında eski milletvekilleri, eski bakanlar, paşalar ve İttihatçı gelenekten gelen önemli isimler vardı. Bazıları suikast planıyla doğrudan ilişkilendirilirken, bazıları daha geniş bir siyasi muhalefet ağı içinde değerlendirildi. Bu nedenle İzmir Suikastı davası, Türkiye’de hukuk ve siyaset ilişkisi bakımından hâlâ tartışılan dosyalardan biridir.

13 Temmuz’da okunan kararların ardından idam hükümleri hızla infaz edildi. Ziya Hurşit, Laz İsmail, Gürcü Yusuf, Çopur Hilmi gibi suikastla doğrudan ilişkilendirilen isimlerin yanı sıra, bazı eski siyasetçiler de ölüm cezasına çarptırıldı. Kocaeli açısından dikkat çekici ayrıntılardan biri, dönemin İzmit milletvekili Şükrü Bey’in de idama mahkûm edilenler arasında yer almasıydı.

Dava, Cumhuriyet yönetiminin kendisine yönelik silahlı bir tehdit algısını nasıl karşıladığını gösterdi. Aynı zamanda muhalefetin sınırları, İstiklâl Mahkemeleri’nin rolü, eski İttihatçı kadroların tasfiyesi ve yeni rejimin güvenlik anlayışı üzerine uzun yıllar sürecek tartışmaların da merkezine yerleşti.

13 Temmuz 1926, Cumhuriyet siyasi tarihi açısından çok önemli bir gündür. İzmir Suikastı davasında verilen kararlar, genç Cumhuriyet’in muhalefetle, güvenlikle ve kendi iktidarını koruma refleksiyle kurduğu sert ilişkinin en çarpıcı örneklerinden biri olarak hatırlanır.

1927 – Şehirlerin yüzünü değiştiren büyük mimar öldü; Mimar Kemaleddin Bey hayatını kaybetti

13 Temmuz 1927’de, Türk mimarlık tarihinin en önemli isimlerinden Mimar Kemaleddin Bey Ankara’da hayatını kaybetti. 1870’te İstanbul Acıbadem’de doğan Kemaleddin Bey, Osmanlı’nın son yıllarından Cumhuriyet’in ilk dönemine uzanan mimarlık anlayışının kurucu figürlerinden biriydi.

Mimar Kemaleddin Bey, bir dönemin şehir görüntüsünü, devlet yapılarının dilini ve “millî mimarlık” fikrini şekillendiren isimlerden biriydi. Selçuklu ve Osmanlı mimarisinden gelen kemer, çini, kubbe, geniş saçak ve süsleme öğelerini modern yapı teknikleriyle birleştirmeye çalıştı. Böylece yeni yapılan binalarda hem çağdaş hem de yerli bir mimari kimlik aradı.

Eğitimini İstanbul’da tamamladıktan sonra Berlin’e gönderildi. Almanya’da aldığı mimarlık eğitimi, teknik bilgisini güçlendirdi. Yurda döndüğünde hem öğretmenlik yaptı hem de çok sayıda kamu yapısı, okul, vakıf binası ve konut projesinde görev aldı. Bu yönüyle yalnız eserleriyle değil, yetiştirdiği öğrenciler ve mimarlık düşüncesine yaptığı katkılarla da etkili oldu.

Onun adı özellikle “Birinci Ulusal Mimarlık Akımı” ile birlikte anılır. Bu akım, Osmanlı’nın son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında, Batı’dan alınan modern yapı tekniklerini Türk-İslam mimarisinin biçimleriyle birleştirmeye çalışan bir arayıştı. Mimar Kemaleddin Bey, Vedat Tek ile birlikte bu akımın en önemli temsilcilerinden kabul edilir.

Mimar Kemaleddin Bey’in eserleri arasında İstanbul’daki vakıf hanları, okullar, apartmanlar, türbe ve cami restorasyonları ile Ankara’daki erken Cumhuriyet yapıları öne çıkar. Bugün Ankara’da kullanılan Gazi Eğitim Enstitüsü binası, onun mimarlık anlayışını gösteren en bilinen yapılardan biridir. Kudüs’te Mescid-i Aksa’nın onarım çalışmalarında da görev alması, onun Osmanlı coğrafyasının farklı yerlerinde iz bırakan bir mimar olduğunu gösterir.

Kemaleddin Bey, Cumhuriyet’in başkenti Ankara’nın yeni kimliğinin oluşmaya başladığı yıllarda da önemli projeler üstlendi. Ancak yoğun çalışma temposu içinde 1927’de Ankara’da hayatını kaybetti. Ölümü, Türk mimarlık çevrelerinde büyük bir kayıp olarak karşılandı.

13 Temmuz 1927, Türk mimarlık tarihi açısından önemli bir gündür. Mimar Kemaleddin Bey, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte şehirlerin yalnız taş ve tuğlayla değil, kimlik ve hafızayla da kurulduğunu gösteren büyük mimarlardan biri olarak hatırlanır.

1930 – Futbolun dünya sahnesi açıldı; ilk Dünya Kupası Uruguay’da başladı

13 Temmuz 1930’da, futbol tarihinin en büyük organizasyonuna dönüşecek olan ilk Dünya Kupası Uruguay’da başladı. Bugün milyarlarca insanın takip ettiği Dünya Kupası, o gün henüz 13 takımın katıldığı yeni ve deneme sayılabilecek bir turnuvaydı.

FIFA, ulusal takımlar düzeyinde dünyanın en büyük futbol organizasyonunu kurmak istiyordu. Olimpiyat oyunlarında futbol oynanıyordu; ancak futbolun kendi başına, bağımsız ve düzenli bir dünya şampiyonasına ihtiyacı olduğu düşünülüyordu. Uruguay’ın ev sahibi seçilmesi tesadüf değildi. Ülke, 1924 ve 1928 Olimpiyatları’nda futbolda altın madalya kazanmıştı. Ayrıca 1930, Uruguay’ın bağımsızlığının 100. yılıydı.

İlk Dünya Kupası’na Avrupa’dan katılım sınırlı kaldı. Uzaklık, yol masrafları ve uzun deniz yolculuğu nedeniyle birçok Avrupa ülkesi turnuvaya gitmek istemedi. Buna rağmen Fransa, Belçika, Romanya ve Yugoslavya gibi takımlar Uruguay’a gitti. Güney Amerika’dan Uruguay, Arjantin, Brezilya, Şili, Paraguay, Peru ve Bolivya; Kuzey Amerika’dan ise ABD ve Meksika turnuvada yer aldı.

13 Temmuz’da iki maç aynı anda oynandı. Fransa, Meksika’yı 4-1 yenerken; ABD, Belçika’yı 3-0 mağlup etti. Dünya Kupası tarihinin ilk golünü Fransız futbolcu Lucien Laurent attı. O an, belki sahadakiler için yalnız bir maç golüydü; ama yıllar sonra futbol tarihinin başlangıç cümlelerinden biri hâline gelecekti.

Turnuvanın finali 30 Temmuz 1930’da Uruguay ile Arjantin arasında oynandı. İki komşu ülke arasındaki büyük rekabette Uruguay, Arjantin’i 4-2 yenerek ilk Dünya Kupası şampiyonu oldu. Montevideo’daki Estadio Centenario’da kazanılan bu zafer, Uruguay için hem sportif hem de ulusal bir gurur anıydı.

1930 Dünya Kupası, bugünkü dev organizasyonla karşılaştırıldığında çok daha sade, daha küçük ve daha romantik görünür. Ne televizyon yayınları vardı ne küresel sponsor düzeni ne de milyonlarca dolarlık yıldız pazarı. Fakat futbolun ulusal kimliklerle, taraftar tutkularıyla ve dünya çapında rekabet fikriyle birleşeceği büyük hikâye o turnuvayla başladı.

1936 – Türk edebiyatının ilk kadın romancısı Fatma Aliye Hanım hayatını kaybetti

13 Temmuz 1936’da, Türk edebiyatının ilk kadın romancısı kabul edilen Fatma Aliye Hanım İstanbul’da hayatını kaybetti. 1862’de İstanbul’da doğan Fatma Aliye, Osmanlı’nın son döneminde bir kadının yalnız ev ve aile çevresinde değil; edebiyat, düşünce, çeviri ve sosyal yardım alanlarında da güçlü biçimde var olabileceğini gösteren öncü isimlerden biri oldu.

Fatma Aliye Hanım, ünlü devlet adamı, hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa’nın kızıydı. Döneminin birçok kadınına göre çok daha iyi bir eğitim aldı; Fransızca öğrendi, tarih, felsefe ve edebiyatla ilgilendi. Yazı hayatına önce çeviriyle başladı. George Ohnet’in Volonté adlı romanını Merâm adıyla Türkçeye çevirdi ve bu çeviriyi “Bir Kadın” imzasıyla yayımladı. Bir kadının edebiyat alanında görünür olması, o dönem için başlı başına dikkat çekici bir olaydı.

Fatma Aliye’nin romancılıktaki ilk büyük adımı, Ahmed Midhat Efendi ile birlikte yazdığı Hayal ve Hakikat oldu. Ardından 1892’de kendi adıyla yayımladığı Muhadarat, onun Türk edebiyatında ilk kadın romancı olarak anılmasını sağlayan eser hâline geldi. Romanlarında kadınların eğitimi, evlilik, aile içindeki baskılar, çalışma hayatı, ahlaki sorumluluk ve kadınların kendi hayatları üzerinde söz sahibi olma meselesi öne çıktı.

Fatma Aliye Hanım, aynı zamanda kadın meselesi üzerine düşünen, makaleler yazan, İslam toplumunda kadının yeri üzerine tartışmalara katılan bir aydındı. Nisvân-ı İslâm adlı eserinde Osmanlı ve Müslüman kadınların hayatına dair Batılı okurlarda oluşan yanlış algılara cevap vermeye çalıştı. Tarih, felsefe ve biyografi alanlarında da eserler verdi.

Fatma Aliye, sosyal yardım faaliyetleriyle de döneminin öne çıkan kadınlarından biri oldu. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı sırasında şehit ve gazi ailelerine yardım için kampanya yürüttü. Hilâliahmer Cemiyeti’nin, yani bugünkü Kızılay’ın ilk kadın üyeleri arasında yer aldı. Bu yönüyle toplum hayatının içinde de aktif bir figürdü.

Hayatının son yılları daha sessiz geçti. Sağlığının bozulması ve aile içinde yaşadığı sarsıcı olaylar nedeniyle yazıdan uzaklaştı. 13 Temmuz 1936’da İstanbul’da vefat etti ve Feriköy Mezarlığı’na defnedildi. Yıllar sonra 50 liralık banknotların arka yüzünde portresine yer verilmesi, onun Türkiye kültür tarihindeki öncü konumunun geç de olsa geniş kitlelerce hatırlanmasını sağladı.

13 Temmuz 1936, Türk edebiyatı ve kadın tarihi açısından önemli bir gündür. Fatma Aliye Hanım, yalnız ilk kadın romancımız olarak değil; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan yolda kadınların edebiyat, fikir ve kamusal hayat içindeki varlığını görünür kılan güçlü bir öncü olarak hatırlanır.

1936 – İspanya iç savaşa sürüklendi; muhalif lider Calvo Sotelo öldürüldü

13 Temmuz 1936’da, İspanya’da sağcı monarşist muhalefetin önde gelen isimlerinden José Calvo Sotelo Madrid’de öldürüldü. Bu suikast, zaten derin bir siyasi kriz içindeki İspanya’yı birkaç gün sonra başlayacak iç savaşa daha da yaklaştıran olaylardan biri oldu.

1930’ların İspanya’sı büyük bir kutuplaşma içindeydi. Bir yanda cumhuriyetçiler, sosyalistler, anarşistler ve sol hareketler; diğer yanda monarşistler, muhafazakârlar, Katolik çevreler, sağcı partiler ve ordu içindeki darbeci kadrolar vardı. Sokak şiddeti, grevler, siyasi cinayetler ve karşılıklı intikam eylemleri ülkeyi adım adım patlama noktasına taşıyordu.

Calvo Sotelo, parlamentoda sert konuşmalarıyla tanınan bir muhalefet lideriydi. 12 Temmuz’da sol eğilimli bir güvenlik görevlisi olan José Castillo’nun öldürülmesinden sonra, intikam duygusuyla hareket eden bir grup Calvo Sotelo’nun evine gitti. Muhalif lider evinden alındı ve kısa süre sonra vurularak öldürüldü.

Bu cinayet, sağ muhalefet ve ordu içindeki darbeci çevreler tarafından büyük bir kırılma noktası olarak görüldü. Askerî darbe hazırlıkları zaten sürüyordu; fakat Calvo Sotelo’nun öldürülmesi, kararsız bazı kesimleri de harekete geçiren bir bahane ve sembol hâline geldi. Dört gün sonra, 17 Temmuz 1936’da askerî ayaklanma başladı.

Bu ayaklanma kısa sürede İspanya İç Savaşı’na dönüştü. Üç yıl süren savaş, yüz binlerce insanın ölümüne, ülkenin ikiye bölünmesine ve Franco diktatörlüğünün kurulmasına yol açtı. Calvo Sotelo suikastı da bu büyük felaketin hemen öncesindeki son büyük siyasi cinayetlerden biri olarak tarihe geçti.

13 Temmuz 1936, Avrupa siyasi tarihi açısından karanlık bir gündür. Calvo Sotelo’nun öldürülmesi, bir ülkenin kutuplaşma, sokak şiddeti ve devlet otoritesinin çöküşü içinde nasıl iç savaşa sürüklenebileceğini gösteren çarpıcı örneklerden biridir.

1937 – Hatay’ın Türkiye’ye uzanan yolu açıldı; Sancak’a ayrı statü tanındı

13 Temmuz 1937’de, Hatay meselesinde Türkiye’nin uzun süredir yürüttüğü diplomatik mücadelenin önemli sonuçlarından biri görünür hâle geldi. O dönemde İskenderun Sancağı olarak anılan Hatay, Suriye’den ayrı bir varlık olarak kabul edilmiş; kendine özgü bir statü ve anayasa düzenine kavuşma yoluna girmişti. Bu gelişme, Hatay’ın 1939’da Türkiye’ye katılmasına uzanacak sürecin en kritik aşamalarından biriydi.

Hatay meselesi, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı topraklarının paylaşılmasıyla ortaya çıktı. Mondros’tan sonra Fransızların denetimine giren İskenderun-Antakya bölgesi, 1921 Ankara Antlaşması’yla Suriye mandası içinde bırakılmış; ancak bölgedeki Türk varlığı ve Türkiye’nin ilgisi antlaşmayla tamamen ortadan kalkmamıştı. Sancak bölgesinde Türk kültürünün korunması, Türkçenin kullanılması ve yerel özerklik gibi konular Türkiye açısından önemini korudu.

1930’ların ortasında Fransa, Suriye’ye bağımsızlık verme hazırlığına girişince Hatay meselesi yeniden alevlendi. Türkiye, Suriye bağımsız olurken Türk nüfusun yoğun bulunduğu İskenderun Sancağı’nın doğrudan Suriye’ye bırakılmasına karşı çıktı. Mustafa Kemal Atatürk, bu konuyu “şahsi meselem” diyecek kadar önemsedi. Türkiye, Hatay’ın ayrı bir statüye kavuşturulması için meseleyi Milletler Cemiyeti’ne taşıdı.

1937’de Milletler Cemiyeti çerçevesinde yürütülen görüşmeler sonucunda Hatay’ın özel durumu kabul edildi. Sancak, iç işlerinde serbest; dış işlerinde ise belirli ölçülerde Suriye’ye bağlı, ayrı anayasal statüye sahip bir bölge olarak düzenlendi. Türkiye ve Fransa, Hatay’ın toprak bütünlüğü ve güvenliği konusunda belirleyici iki ülke hâline geldi.

Bu gelişme, Hatay’ın hemen bağımsız bir devlet olduğu anlamına gelmiyordu. Hatay Devleti’nin kuruluşu 2 Eylül 1938’de, Hatay Meclisi’nin toplanmasıyla gerçekleşecekti. Ancak 1937’de tanınan ayrı statü, bu sonuca giden yolun hukukî ve diplomatik temelini hazırladı. Seçimler, Türk-Fransız görüşmeleri, güvenlik düzenlemeleri ve Hatay Meclisi’nin oluşması bu sürecin sonraki adımları oldu.

Hatay Devleti kısa ömürlüydü. 1938’de kuruldu; 29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı. 23 Temmuz 1939’da Hatay, resmen Türkiye’nin bir ili oldu. Böylece Türkiye, Misak-ı Millî sınırları içinde gördüğü Hatay meselesini savaşsız, diplomasiyle ve uluslararası dengeleri iyi kullanarak çözmüş oldu.

13 Temmuz 1937, Hatay tarihi açısından önemli bir gündür. Bu tarih, Hatay’ın doğrudan Türkiye’ye katıldığı gün değildir; fakat Sancak’ın Suriye içinde erimesini önleyen ve Hatay Devleti’ne giden yolu açan kritik statü değişikliğinin simge günlerinden biridir.

1938 – Yerli uçak hayali ağır darbe aldı; Selahattin Reşit Alan, Nu.D.36 kazasında öldü

13 Temmuz 1938’de, Türk havacılık tarihinin öncü mühendislerinden Selahattin Reşit Alan, tasarımında kendisinin de büyük emeği bulunan Nu.D.36 uçağıyla yaptığı uçuş sırasında hayatını kaybetti. Nuri Demirağ’ın yerli uçak üretme girişiminin en önemli isimlerinden biri olan Alan’ın ölümü, Türkiye’nin erken dönem havacılık sanayii hayalleri açısından da acı bir kırılma oldu.

1930’lu yıllarda Türkiye’de havacılık, Cumhuriyet’in en iddialı modernleşme alanlarından biriydi. Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir” sözü, yeni devletin teknik ve askerî bağımsızlık hedefini de anlatıyordu. Bu ortamda iş insanı Nuri Demirağ, İstanbul’da uçak üretimine girişti; Beşiktaş’ta atölye, Yeşilköy’de uçuş sahası ve Gök Okulu kurdu.

Bu girişimin teknik aklının merkezinde Selahattin Reşit Alan vardı. Alan, Türkiye’nin ilk kuşak uçak mühendislerinden biriydi. Daha önce Eskişehir Tayyare Tamirhanesi’nde çalışmış, yerli uçak tasarımı üzerine deneyim kazanmıştı. Nuri Demirağ’la birlikte Nu.D.36 eğitim uçağı ve daha sonra Nu.D.38 yolcu uçağı projelerinde görev aldı.

Nu.D.36, Türk Hava Kurumu’nun sipariş verdiği eğitim uçakları arasında yer alıyordu. Uçağın kabul testleri için Eskişehir İnönü’de gösterilmesi gerekiyordu. Selahattin Reşit Alan, 13 Temmuz 1938’de Nu.D.36 ile bu uçuşa çıktı. Ancak İnönü Havaalanı’na iniş sırasında uçak, pist çevresinde hayvanların girmesini önlemek için açıldığı belirtilen hendeğe takıldı ve kaza yaptı. Alan bu kazada hayatını kaybetti.

Kazanın ardından süreç Nuri Demirağ’ın uçak üretim girişimi için çok ağır sonuçlar doğurdu. Türk Hava Kurumu, Nu.D.36 siparişlerini iptal etti. Demirağ bu karara itiraz etti, hukuki yollara başvurdu; ancak yerli uçak üretimi için kurulan büyük hayal eski gücünü toparlayamadı. Türkiye’nin sivil havacılık sanayii tarihinde erken başlamış bu özel girişim, zamanla yarım kalmış bir fırsat hikâyesine dönüştü.

Bu olay, yıllar boyunca “Türkiye’nin yerli uçak hayali nasıl kesintiye uğradı?” sorusuyla birlikte anıldı. Elbette bütün bir sanayi hamlesinin durmasını yalnız tek bir kazaya bağlamak eksik olur. Dönemin ekonomik koşulları, kurumlar arası güvensizlik, teknik değerlendirmeler, devlet politikaları ve yaklaşan dünya savaşı gibi birçok etken vardı. Fakat Selahattin Reşit Alan’ın ölümü, bu sürecin en sarsıcı ve simgesel anlarından biri oldu.

13 Temmuz 1938, Türk havacılık tarihi açısından hüzünlü bir gündür. Nu.D.36 kazası, hem Türkiye’nin yetiştirdiği önemli bir mühendis ve pilotun kaybı hem de yerli uçak üretimi idealinin erken döneminde aldığı en ağır darbe olarak hatırlanır.

1938 – Buğdayı ve çiftçiyi koruyacak Toprak Mahsulleri Ofisi kuruldu

13 Temmuz 1938’de, Toprak Mahsulleri Ofisi’nin kuruluş kanunu Resmî Gazete’de yayımlandı ve Cumhuriyet’in tarım piyasasını düzenleyecek önemli kurumlarından biri görev hayatına başladı. TMO, özellikle hububat üreticisini korumak, piyasadaki fiyat dalgalanmalarını önlemek ve ülkenin temel gıda güvenliğini sağlamak amacıyla kuruldu.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye büyük ölçüde tarım ülkesiydi. Nüfusun önemli bölümü köylerde yaşıyor, ekonomi büyük ölçüde buğday, arpa, mısır ve benzeri ürünlere dayanıyordu. Ancak çiftçi, ürününü her zaman adil bir fiyata satamıyordu. Hasat döneminde ürün bol olduğunda fiyatlar düşüyor; kuraklık, kıtlık ya da savaş ihtimali belirdiğinde ise fiyatlar hızla yükseliyordu. Bu durum hem üreticiyi hem de ekmek fiyatı üzerinden şehirdeki tüketiciyi doğrudan etkiliyordu.

Devlet, 1930’lu yıllarda tarım piyasasına daha düzenli biçimde müdahale etmeye başladı. Önce Ziraat Bankası eliyle buğday alımları yapıldı. Ama zamanla sadece alım yapmak yetmedi; depolama, stok yönetimi, ihracat, ithalat, fiyat istikrarı ve gerektiğinde piyasaya ürün sürme gibi daha kapsamlı bir yapıya ihtiyaç duyuldu. Toprak Mahsulleri Ofisi bu ihtiyacın sonucu olarak ortaya çıktı.

TMO’nun kuruluşu, aynı zamanda yaklaşan İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesinde daha da önemli hâle geldi. 1938’de Avrupa’da savaş tehlikesi büyürken, gıda ve hububat stoku stratejik bir mesele olarak görülüyordu. Bir ülkenin ekmeğini ve temel ürünlerini güvence altına alabilmesi de millî güvenliğin parçasıydı.

Toprak Mahsulleri Ofisi, zamanla Türkiye’de buğday, arpa, mısır, pirinç, bakliyat ve fındık gibi ürünlerde piyasa düzenleyici rolü üstlendi. Çiftçinin ürününü taban fiyatla alarak üreticiyi korumaya, stok yaparak kıtlık ve aşırı fiyat artışlarını önlemeye çalıştı. Bu yönüyle TMO, tarım politikası ile sosyal devlet anlayışının kesiştiği bir yapı oldu.

Elbette kurumun tarihi boyunca alım fiyatları, stok politikası, ithalat kararları ve piyasa müdahaleleri tartışma konusu oldu. Ancak TMO’nun kuruluş amacı, Cumhuriyet’in tarımı kaderine bırakmak istemediğini; üretici, tüketici ve devlet arasında daha dengeli bir gıda düzeni kurmaya çalıştığını gösterir.

1942 – Modern macera sinemasının unutulmaz yüzü Harrison Ford doğdu

13 Temmuz 1942’de, Amerikan sinemasının en tanınmış oyuncularından Harrison Ford, Chicago’da doğdu. Ford, özellikle Han Solo ve Indiana Jones rolleriyle yalnız Hollywood’un değil, dünya popüler kültürünün de unutulmaz yüzlerinden biri hâline geldi.

Harrison Ford’un şöhrete giden yolu hızlı başlamadı. Gençlik yıllarında oyunculukta hemen parlayan bir yıldız değildi; hatta Hollywood’da küçük rollerle tutunmaya çalışırken marangozluk yaparak geçimini sağladı. Bu ayrıntı, onun kariyer hikâyesini daha ilginç kılar: Ford, büyük stüdyo sisteminin hazır yıldızlarından biri değil, sinemaya sabırla ve biraz da tesadüflerle giren oyunculardan biriydi.

Asıl çıkışını 1977’de George Lucas’ın Star Wars (Yıldız Savaşları) filminde canlandırdığı Han Solo karakteriyle yaptı. Kendine güvenen, alaycı, biraz bencil ama sonunda doğru tarafta duran bu uzay kaçakçısı, kısa sürede sinema tarihinin en sevilen karakterlerinden biri oldu. Ford’un doğal, sert ama esprili oyunculuğu, Han Solo’yu bir bilim kurgu kahramanı olmaktan çıkarıp geniş kitlelerin bağ kurduğu bir figüre dönüştürdü.

1981’de bu kez Steven Spielberg’ün yönettiği Raiders of the Lost Ark (Kutsal Hazine Avcıları) ile Indiana Jones olarak seyircinin karşısına çıktı. Şapkası, kamçısı, sakarlığa yakın cesareti ve akademisyen kimliğiyle Indiana Jones, macera sinemasının en kalıcı karakterlerinden biri oldu. Harrison Ford, bu rolle 20. yüzyılın klasik serüven kahramanı imgesini yeniden canlandırdı.

Ford’un kariyeri yalnız bu iki seriyle sınırlı kalmadı. Ridley Scott’ın Blade Runner (Bıçak Sırtı) filmindeki Rick Deckard rolü, bilim kurgu sinemasının daha karanlık ve felsefi tarafında da iz bıraktı. Witness (Tanık), The Fugitive (Kaçak), Patriot Games (Vatansever Oyunları) ve Air Force One (Başkanın Uçağı) gibi filmlerle aksiyon, gerilim ve dram türlerinde de güçlü bir kariyer kurdu.

Harrison Ford’un oyunculuğunun ayırt edici yanı, kahramanlarını kusursuz göstermemesidir. Onun karakterleri çoğu zaman yorgun, isteksiz, alaycı, hata yapan ama kritik anda sorumluluk alan insanlardır. Bu yüzden Ford, klasik Hollywood kahramanlığı ile sıradan insan kırılganlığı arasında özel bir denge kurdu.

1954 – Türkiye pop müziğinin dilini değiştiren Minik Serçe doğdu; Sezen Aksu dünyaya geldi

13 Temmuz 1954’te, Türk pop müziğinin en etkili isimlerinden Sezen Aksu dünyaya geldi. Asıl adı Fatma Sezen Yıldırım’dı. Denizli’de doğdu, çocukluk ve gençlik yıllarını İzmir’de geçirdi. Türkiye onu zamanla “Minik Serçe” adıyla tanıdı; ama Sezen Aksu’nun etkisi, güçlü bir yorumcu olmasından çok daha büyüktü.

Sezen Aksu, 1970’lerin ortasında müzik dünyasına adım attı. 1975’te “Haydi Şansım” adlı ilk plağını çıkardı. Ardından “Kaybolan Yıllar”, “Gölge Etme”, “Kaç Yıl Geçti Aradan”, “Sen Ağlama”, “Firuze”, “Git”, “Gülümse” ve “Tükeneceğiz” gibi şarkılarla geniş kitlelerin hafızasına yerleşti. Onun şarkıları, aşkı, ayrılığı, kırgınlığı, yalnızlığı ve iç hesaplaşmayı gündelik Türkçenin içinden anlattı.

Sezen Aksu’yu özel kılan şeylerden biri, söz ve beste gücüydü. Türk pop müziğinde kadın duyarlılığını, şehirli aşk acısını, kişisel isyanı ve duygusal kırılganlığı yeni bir dille ifade etti. Şarkılarında hem sade bir konuşma dili hem de şiire yaklaşan güçlü imgeler vardı. Bu yüzden birçok şarkısı ezberlenen, kuşaktan kuşağa aktarılan metinlere dönüştü.

1980’ler ve 1990’lar boyunca Sezen Aksu, Türkiye’de pop müziğin ana damarlarından biri hâline geldi. Albümleri milyonlara ulaştı; konserleri, televizyon programları ve şarkıları geniş bir kültürel etki yarattı. “Minik Serçe” lakabı, onun kırılgan ama dirençli sanatçı kimliğini de anlatan bir simgeye dönüştü.

Sezen Aksu’nun etkisi kendi şarkılarıyla sınırlı kalmadı. Aşkın Nur Yengi, Sertab Erener, Levent Yüksel, Harun Kolçak, Yıldız Tilbe, Işın Karaca ve Hande Yener gibi birçok ismin kariyerinde doğrudan ya da dolaylı etkisi oldu. Şarkı verdiği, desteklediği, sahneye ve müzik dünyasına kazandırdığı isimlerle 1990’lar Türk popunun şekillenmesinde belirleyici rol oynadı.

Onun müziği, Türkiye’nin toplumsal değişimlerine de eşlik etti. Kadınların duygularını daha açık ifade ettiği, şehirli hayatın yalnızlıklarının müziğe taşındığı, pop şarkının bir iç dökme biçimi hâline geldiği bir dönemin sesi oldu. Bu yüzden Sezen Aksu, Türkiye’de popüler müziğin duygu sözlüğünü değiştiren bir isimdir.

13 Temmuz 1954, Türkiye müzik tarihi açısından önemli bir doğum günüdür. Sezen Aksu, sesiyle, şarkı sözleriyle, besteleriyle ve yetiştirdiği sanatçılarla Türk pop müziğinin merkezinde duran; birkaç kuşağın aşk, ayrılık ve hayatla kurduğu bağı şarkılarla anlatan önemli sanatçılardan biri olarak hafızadaki yerini korur.

1954 – Acısını sanata dönüştüren ressam Frida Kahlo hayata veda etti

13 Temmuz 1954’te, 20. yüzyılın en tanınmış ressamlarından Frida Kahlo, Meksika’nın Coyoacán semtindeki Casa Azul’da hayatını kaybetti. 1907’de aynı evde doğan Kahlo, kısa ama sarsıcı hayatını resme, kimliğe, aşka, bedene ve acıya dönüştüren sanatçılardan biri oldu.

Frida Kahlo’nun hayatı çocuk yaşta geçirdiği çocuk felciyle, gençliğinde ise ağır bir trafik kazasıyla değişti. 1925’te bir otobüs kazasında ağır yaralandı; omurgası, leğen kemiği ve bacakları ciddi zarar gördü. Uzun süre yatağa bağlı kaldı, defalarca ameliyat geçirdi. Resme de bu iyileşme sürecinde başladı. Yatağının üzerine yerleştirilen aynaya bakarak kendi yüzünü, bedenini ve acısını tuvale taşıdı.

Kahlo’nun resimleri bu yüzden yalnız “otoportre” değildir. Onun yüzü, yaşadığı ağrının, kırık bedeninin, kadın oluşunun, Meksikalı kimliğinin ve iç dünyasının sahnesine dönüşür. Geleneksel Meksika kıyafetleri, yerli kültür imgeleri, hayvanlar, bitkiler, kan, kalp, omurga ve kökler onun resimlerinde güçlü semboller hâline gelir.

Frida Kahlo, büyük Meksikalı ressam Diego Rivera ile fırtınalı bir evlilik yaşadı. Bu ilişki, aşk, ihanet, bağlılık ve kırılma duygularıyla onun sanatına da yansıdı. Zaman içinde Kahlo, kendi başına güçlü bir sanatçı kimliği kazandı; özellikle kadın sanatçıların, beden politikalarının ve kimlik tartışmalarının merkezinde yer aldı.

Hayattayken bugünkü kadar büyük bir küresel şöhrete sahip değildi. Asıl büyük ilgiyi ölümünden sonra gördü. 1970’lerden itibaren sanat tarihçileri, feminist hareketler, Latin Amerika ve Chicano kültürüyle ilgilenen çevreler Frida Kahlo’yu yeniden keşfetti. Bugün onun yüzü, yalnız müzelerde değil; afişlerde, kitap kapaklarında, duvar resimlerinde ve popüler kültürde de yaşayan bir simgeye dönüşmüş durumdadır.

Ölümünden kısa süre önce yaptığı son işlerden biri Viva la vida yani “Yaşasın Hayat” yazılı karpuz tablosuydu. Bedeninin yıllarca çektiği acıya rağmen hayata böyle bir cümleyle veda etmesi, Frida Kahlo efsanesinin en çarpıcı ayrıntılarından biri olarak hatırlanır.

13 Temmuz 1954, dünya sanat tarihi açısından önemli bir gündür. Frida Kahlo, acıyı saklamayan, bedeni ve kimliği resmin merkezine yerleştiren, kendi yüzünü bütün bir çağın aynasına dönüştüren büyük bir sanatçı olarak hafızaya kazındı.

1959 – Soğuk Savaş Karadeniz’e yerleşti; Trabzon Boztepe’de NATO üssü kuruldu

13 Temmuz 1959’da, Trabzon Boztepe’de NATO bağlantılı bir Amerikan üssü kuruldu. Halk arasında “Amerikan Hava Üssü” olarak anılan bu tesis, Soğuk Savaş yıllarında Türkiye’nin Sovyetler Birliği’ne karşı Batı savunma hattındaki konumunu gösteren dikkat çekici yapılardan biriydi.

Türkiye, 1952’de NATO’ya katılmıştı. Bu tarihten sonra ülkenin çeşitli bölgelerinde ABD ve NATO bağlantılı askerî tesisler kuruldu. İncirlik, Karamürsel, Sinop, Samsun, Diyarbakır ve Trabzon gibi yerler, Türkiye’nin kendi savunması kadar Sovyetler Birliği’ni izleyen Batı güvenlik sistemi açısından da önem kazandı. Karadeniz kıyısındaki Trabzon, özellikle Sovyet coğrafyasına yakınlığı nedeniyle stratejik bir noktadaydı.

Boztepe’deki tesis, klasik anlamda uçakların kalkıp indiği büyük bir hava üssünden çok, radar, haberleşme ve izleme işlevi taşıyan bir Soğuk Savaş üssü olarak düşünülmelidir. Trabzon’un tepelerine yerleşen bu yapı, şehir hayatına da doğrudan dokundu. Boztepe’ye çıkan yolun bu dönemde hızla yapılması, üssün kentle ilişkisini gösteren ayrıntılardan biriydi.

Üste Amerikan personelin yanı sıra NATO bağlantılı başka yabancı görevlilerin de bulunduğu, alt hizmetlerde ise Türk personelin çalıştığı anlatılır. Yabancı askerlerin ve görevlilerin şehirde ev kiralaması, servislerle gidip gelmesi, esnafla ilişki kurması ve Trabzonluların gündelik hayatında görünür hâle gelmesi, kentin sosyal hafızasında iz bıraktı. O yıllarda bazı gençlerin yabancılarla konuşabilmek için İngilizce öğrenmeye çalışması bile bu temasın ilginç ayrıntılarından biri olarak aktarılır.

Fakat bu tür üsler Türkiye’de her zaman tartışmalı oldu. Soğuk Savaş’ın sert atmosferinde ABD üsleri, bir yandan “Sovyet tehdidine karşı güvence” olarak görülüyor, diğer yandan Türkiye’nin egemenliği ve dış politikadaki bağımlılığı açısından eleştiriliyordu. Özellikle 1960’ların ikinci yarısında Amerikan üsleri, sol hareketlerin, öğrencilerin ve anti-emperyalist çevrelerin gündeminde daha fazla yer almaya başladı.

Trabzon’daki üs de bu siyasi atmosferden etkilendi. 1969’dan itibaren NATO ve ABD karşıtı tepkilerin arttığı, üste çalışan personel ve şehirdeki yabancı askerî varlık üzerinden tartışmalar yaşandığı bilinir. Sonunda tesis 1970’te kapatıldı; teknik malzemelerin önemli bölümü söküldü, bazı araç ve gereçler kamu kurumlarına devredildi, son NATO personelinin ayrılmasıyla üs Türk makamlarına teslim edildi.

13 Temmuz 1959, Trabzon’un yakın tarihi açısından ilginç bir gündür. Boztepe’de kurulan NATO üssü, Karadeniz’in Soğuk Savaş haritasındaki yerini, Türkiye’nin ABD ile askerî ilişkilerini ve yabancı askerî varlığın bir şehirde nasıl sosyal izler bıraktığını gösteren dikkat çekici olaylardan biri olarak hatırlanır.

1959 – Lüküs Hayat’ın yazarı hayatını kaybetti; Ekrem Reşit Rey öldü

13 Temmuz 1959’da, Türk tiyatrosu ve operet tarihinin önemli kalemlerinden Ekrem Reşit Rey İstanbul’da hayatını kaybetti. 1900’de İstanbul’da doğan Rey, Cumhuriyet’in erken döneminde şehir hayatını, yeni zenginliği, Batılılaşma hevesini ve gündelik mizahı sahneye taşıyan isimlerden biri oldu.

Ekrem Reşit Rey, ünlü besteci Cemal Reşit Rey’in ağabeyiydi. Galatasaray Lisesi’nde başladığı eğitimini ailesiyle birlikte gittiği Avrupa’da sürdürdü. Paris ve Cenevre’de sanat çevreleriyle temas kurdu. Türkiye’ye döndükten sonra hem eğitim alanında çalıştı hem de tiyatro, radyo ve edebiyatla ilgilendi.

Onun adını geniş kitlelere taşıyan eser, hiç kuşkusuz Lüküs Hayat oldu. 1933’te sahnelenen bu operetin metnini Ekrem Reşit Rey yazdı, müziğini ise kardeşi Cemal Reşit Rey besteledi. “Şişli’de bir apartıman” diye başlayan şarkısıyla hafızalara kazınan Lüküs Hayat, Cumhuriyet’in ilk yıllarında değişen İstanbul hayatını, zenginleşme arzusunu, gösteriş merakını ve sınıf atlama hayalini neşeli ama eleştirel bir dille anlattı.

Lüküs Hayat, yıllar içinde defalarca kez sahnelendi, şarkıları kuşaktan kuşağa aktarıldı ve Türk tiyatrosunun en uzun ömürlü müzikli oyunlarından biri hâline geldi. Bu yönüyle Ekrem Reşit Rey’in kalemi, Türkiye’nin eğlence ve sahne hafızasına da iz bıraktı.

Rey, Üç Saat, Deli Dolu, Saz Caz, Hava Civa, Alabanda ve Aldırma gibi başka oyun ve operetlere de imza attı. Fransız tiyatrosunu ve müzikli sahne geleneğini iyi biliyor; bu birikimi İstanbul’un dili, mizahı ve gündelik hayatıyla birleştirmeye çalışıyordu. Bu yüzden eserlerinde hem Avrupa opereti etkisi hem de yerli bir şehir komedisi tadı görülür.

Ekrem Reşit Rey’in önemli bir yönü de radyoculuğuydu. Ankara ve İstanbul radyolarında görev yaptı; birçok tiyatro eserini ve klasik romanı radyoya uyarladı. Televizyonun henüz hayatımıza girmediği yıllarda radyo tiyatrosu, geniş kitlelerin edebiyat ve sahne sanatıyla buluştuğu en önemli araçtı. Rey, bu alanda da üretken bir isim oldu.

13 Temmuz 1959, Türk tiyatro ve müzikli sahne tarihi açısından hatırlanması gereken bir gündür. Ekrem Reşit Rey, özellikle Lüküs Hayat ile İstanbul’un değişen yüzünü, lüks hevesini ve yeni hayat arayışını sahneye taşıyan; mizahı, müziği ve toplumsal gözlemi bir araya getiren önemli bir yazar olarak hafızalarda yaşamaya devam ediyor.

1960 – Darbe yönetimi Said Nursi’nin mezarını açtırdı; naaşı bilinmeyen bir yere götürüldü

12 Temmuz’u 13 Temmuz’a bağlayan gece, 27 Mayıs Darbesi sonrasında Türkiye’nin en tartışmalı olaylarından biri yaşandı. 23 Mart 1960’ta Şanlıurfa’da vefat eden Said Nursi’nin Halilürrahman Dergâhı yakınındaki mezarı açıldı; naaşı buradan çıkarılarak askerî gözetim altında bilinmeyen bir yere götürüldü.

Said Nursi, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan çalkantılı yıllarda etkili olmuş dinî düşünürlerden biriydi. Risale-i Nur Külliyatı’nın yazarıydı ve etrafında zamanla Nurculuk adıyla anılan geniş bir dinî hareket oluştu. Hayatı boyunca sürgünler, mahkemeler, gözetimler ve yasaklarla karşı karşıya kaldı. Cumhuriyet döneminde devletin laiklik anlayışı ile dinî cemaatler arasındaki gerilim, onun hayat hikâyesinde açık biçimde görülebilir.

Nursi, 1960 yılının Mart ayında Urfa’da hayatını kaybetti ve büyük bir kalabalığın katılımıyla defnedildi. Fakat kısa süre sonra Türkiye’de 27 Mayıs Darbesi yaşandı. Darbe yönetimi, Said Nursi’nin mezarının bir ziyaret ve sembol merkezine dönüşmesinden rahatsız oldu. Bu nedenle mezarın yerinin bilinmemesi ve kitlesel ziyaretlerin önlenmesi istendi.

Gece yarısı yapılan işlem, dönemin siyasal zihniyetini gösteren çok sert bir müdahaleydi. Nursi’nin naaşı mezarından çıkarıldı, Urfa’dan götürüldü ve daha sonra Isparta civarında bilinmeyen bir yere defnedildiği ileri sürüldü. Yıllar boyunca mezarın tam olarak nerede olduğu sık sık tartışıldı; farklı iddialar ortaya atıldı, bazı belgeler ve tanıklıklar gündeme geldi. Fakat olayın kendisi, 27 Mayıs döneminin hafızasında derin bir iz bıraktı.

Bu hadise, Türkiye’de devletin dinî hareketlere, cemaatlere ve toplumsal sembollere bakışındaki güvenlikçi tavrın en çarpıcı örneklerinden biri olarak hatırlanır. Bir düşünürün mezarının bile siyasi anlam taşıyabileceği korkusu, dönemin gergin atmosferini açıkça gösterir. Said Nursi’ye bağlı çevreler için bu olay, büyük bir saygısızlık ve baskı sembolü olarak hafızaya kazındı.

12 Temmuz’u 13 Temmuz’a bağlayan gece yaşanan bu olay, Türkiye yakın tarihi açısından anlatmaya değer bir kırılmadır. Said Nursi’nin mezarının açılması, 27 Mayıs sonrasındaki olağanüstü yönetim anlayışını, devletin toplumsal hafızayı kontrol etme arzusunu ve dinî liderlerin ölümden sonra bile siyasi sembole dönüşebildiğini gösteren sarsıcı bir örnek olarak tarihte yerini aldı.

1960 – Deniz ortasında hayatını kaybeden yüzücü; “Kasımpaşalı Tatlıcı Kasım” öldü

13 Temmuz 1960’ta, Türk uzun mesafe yüzücülerinden Kasım Kurt, Bostancı’dan Kınalıada’ya yüzerken denizde geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. 1896’da Rusçuk’ta doğan Kurt, spor hayatına Kasımpaşa’da başladı, daha sonra Galatasaray’da yüzdü.

“Kasımpaşalı Tatlıcı Kasım” adıyla da tanınan Kasım Kurt, Türkiye’de açık deniz ve uzun mesafe yüzücülüğünün erken dönem isimlerinden biriydi. Anadoluhisarı’ndan Kınalıada’ya, Anadolukavağı’ndan Kınalıada’ya uzanan zorlu parkurlarda yüzdü. 1931’de Türkiye uzun mesafe yüzme şampiyonu oldu.

Onun hikâyesi, bugünkü Boğaz ve açık deniz yüzme yarışlarının çok öncesinde, İstanbul sularında bireysel cesaret ve dayanıklılıkla yapılan uzun mesafe denemelerini hatırlatır. Kasım Kurt’un ölümü de hayatı gibi denizde geldi; 64 yaşında, yüzmeye devam ederken geçirdiği kalp kriziyle yaşamını yitirdi.

13 Temmuz 1960, Türk spor tarihinin kıyıda kalmış ama ilginç notlarından biridir. Kasım Kurt, Türkiye’de uzun mesafe yüzücülüğünün eski kuşak temsilcilerinden biri olarak hatırlanır.

1965 – Türkiye’de siyasi partiler için ilk kapsamlı kanun kabul edildi

13 Temmuz 1965’te, Türkiye’de siyasi partilerin kuruluşunu, işleyişini ve denetimini ayrıntılı biçimde düzenleyen 648 sayılı Siyasi Partiler Kanunu kabul edildi. Kanun, 1961 Anayasası sonrasında Türkiye’de parti hayatını hukukî bir çerçeveye oturtan önemli düzenlemelerden biri oldu.

Türkiye’de çok partili hayat 1946’dan beri sürüyordu. Ancak siyasi partilerin iç işleyişi, üyelik yapıları, örgütlenme biçimleri, mali kaynakları ve devletle ilişkileri konusunda daha kapsamlı bir yasal düzenlemeye ihtiyaç vardı. 27 Mayıs 1960 sonrasında hazırlanan 1961 Anayasası, siyasi partileri demokratik hayatın vazgeçilmez unsurları arasında saymıştı. Bu anlayışın uygulamadaki karşılığı ise Siyasi Partiler Kanunu oldu.

Kanun, partilerin nasıl kurulacağını, hangi organlara sahip olacağını, genel kongre ve merkez teşkilatının nasıl işleyeceğini, üyelik şartlarını ve parti faaliyetlerinin sınırlarını düzenledi. Böylece siyasi partiler, sürekli denetlenen ve hukukî statüye sahip kurumlar olarak ele alındı.

Bu düzenleme, Türkiye’de demokrasinin kurumsallaşması açısından önemliydi. Çünkü siyasi partiler, seçmenle devlet arasındaki en temel bağlantı araçlarıdır. Partilerin iç yapısı, aday belirleme yöntemleri, üyelik düzeni ve mali kaynakları ne kadar şeffaf ve demokratik olursa, siyasi hayat da o kadar sağlıklı işler.

Elbette Siyasi Partiler Kanunu’nun tarihi yalnız özgürlükler tarihi değildir. Türkiye’de parti kapatma davaları, siyasi yasaklar, devlet denetimi ve demokratik temsil tartışmaları uzun yıllar boyunca bu alanın en tartışmalı başlıkları arasında yer aldı. Bu yüzden 1965 düzenlemesi hem demokratikleşme arayışının hem de siyaseti kontrol altında tutma anlayışının birlikte görülebildiği bir metin olarak okunabilir.

1973 – Watergate’in gizli kayıtları ortaya çıktı; Nixon’ın sonunu hazırlayan kapı açıldı

13 Temmuz 1973’te, eski Beyaz Saray görevlisi Alexander Butterfield, ABD Senatosu Watergate Komitesi görevlileriyle yaptığı görüşmede Başkan Richard Nixon’ın gizli kayıt sisteminin varlığını açıkladı. Bu bilgi, birkaç gün sonra kamuoyuna yansıyacak ve Watergate skandalının seyrini tamamen değiştirecekti.

Watergate skandalı, 1972’de Demokrat Parti merkezinin bulunduğu Watergate binasına yapılan baskınla başlamıştı. İlk başta basit bir siyasi casusluk olayı gibi görünen baskın, zamanla Nixon yönetiminin seçim kampanyası, yasa dışı dinlemeler, örtbas girişimleri ve kamu gücünün kötüye kullanılmasıyla bağlantılı büyük bir krize dönüştü.

Butterfield’ın açıklaması bu sürecin dönüm noktasıydı. Çünkü o güne kadar soruşturma büyük ölçüde tanıklıklara, belgelerle desteklenen iddialara ve gazetecilik araştırmalarına dayanıyordu. Beyaz Saray’da gizli bir kayıt sistemi bulunduğunun ortaya çıkması, artık başkanın kendi sözlerinin de kanıt olarak istenebileceği anlamına geliyordu.

Nixon, kayıtları vermemek için uzun süre direndi. Ancak mahkemeler, Kongre ve kamuoyu baskısı giderek arttı. Sonunda bazı kayıtların açıklanması, başkanın Watergate örtbas süreci hakkında ne bildiğini ve ne zaman bildiğini ortaya koydu. “Smoking gun” diye anılan kayıt, Nixon’ın siyasi sonunu hazırlayan en güçlü delillerden biri oldu.

Watergate, Amerikan demokrasisinde başkanlık gücünün sınırları üzerine büyük bir tartışma başlattı. Basının, Kongre’nin, mahkemelerin ve kamuoyunun yürütme üzerindeki denetimi yeniden önem kazandı. Richard Nixon, 1974’te istifa ederek görevinden ayrılan ilk ABD başkanı oldu.

13 Temmuz 1973, siyasi tarih açısından kritik bir gündür. Watergate’in gizli kayıtlarının varlığının ortaya çıkması, bazen bir skandalın kaderini tek bir tanıklığın değiştirebileceğini ve en güçlü siyasetçinin bile kayıt altındaki gerçeklerden kaçamayacağını gösterdi.

1976 – Yumurtalık Hâkimi Sefa Mutlu cinayeti davasında karar çıktı; Yılmaz Güney 19 yıl hapse mahkûm edildi

13 Temmuz 1976’da, oyuncu, yönetmen ve senarist Yılmaz Güney, Yumurtalık Hâkimi Sefa Mutlu’nun öldürülmesi davasında 19 yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı. Karar, 1970’ler Türkiye’sinin en çok konuşulan adli olaylarından biri olarak kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.

Olay, 13 Eylül 1974’te Adana’nın Yumurtalık ilçesinde yaşanmıştı. Yılmaz Güney, o sırada bölgede Endişe filminin çekimleri için bulunuyordu. Bir gazinoda çıkan tartışma sırasında Yumurtalık Hâkimi Sefa Mutlu silahla vurularak öldürüldü. Güney tutuklandı ve cinayetle suçlandı.

Dava, bir adli dosya olarak kalmadı; çünkü sanık Türkiye’nin en ünlü sinema figürlerinden biriydi. “Çirkin Kral” lakabıyla geniş kitlelerin sevgisini kazanmış olan Yılmaz Güney, 1960’lardan itibaren halkçı, sert ve toplumsal gerçekçi filmleriyle Türk sinemasında büyük etki yaratmıştı. Ancak bu şöhret, Sefa Mutlu’nun öldürülmesiyle başlayan yargı sürecinin ağırlığını ortadan kaldırmadı.

13 Temmuz 1976’da mahkeme, Yılmaz Güney’i suçlu bularak 19 yıl ağır hapse mahkûm etti. Karar sonrasında Güney cezaevine girdi; fakat içerideyken de sinemayla bağını koparmadı. Senaryolar yazdı, filmlerine dışarıdan yön verdi. Daha sonra Sürü, Düşman ve Yol gibi yapımlar, onun cezaevi dönemindeki üretiminin en bilinen sonuçları arasında yer aldı.

Güney’in cezaevi dönemi de başlı başına tartışmalı ve sıra dışı bir hikâyeye dönüştü. 1981’de Isparta Yarı Açık Cezaevi’nden izinli olarak çıktı; ancak cezaevine geri dönmedi ve yurt dışına firar etti. Daha sonra Avrupa’ya geçti, Yol filminin son çalışmalarına dışarıdan katıldı. Şerif Gören’in yönettiği, senaryosu Yılmaz Güney’e ait olan Yol, 1982’de Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazandı. Böylece Güney’in adı, bir yandan mahkûmiyet ve firar tartışmalarıyla; diğer yandan Türk sinemasının uluslararası alandaki en büyük başarılarından biriyle birlikte anılmaya devam etti.

Yılmaz Güney’in mirası bu nedenle Türkiye’de her zaman tartışmalı kaldı. Bir yanda Türk sinemasının en güçlü yaratıcılarından biri, yoksulluğu ve ezilenleri perdeye taşıyan büyük bir sanatçı vardır. Diğer yanda ise Yumurtalık Hâkimi Sefa Mutlu’nun ölümü, mahkûmiyet kararı ve yıllarca süren adalet tartışması durur. Bu yüzden olayı yalnız sinema tarihi içinde değil, adalet, şöhret, siyaset ve toplumsal hafıza ekseninde değerlendirmek gerekir.

1977 – New York karanlığa gömüldü; büyük elektrik kesintisi yağma ve yangınlara yol açtı

13 Temmuz 1977 gecesi, New York büyük bir elektrik kesintisiyle karanlığa gömüldü. Kenti etkileyen bu kesinti, yalnız teknik bir arıza olarak kalmadı; yağma, kundaklama, yangınlar ve kitlesel gözaltılarla 1970’lerin New York krizinin sembollerinden birine dönüştü.

O yıllarda New York zaten ağır sorunlarla boğuşuyordu. Ekonomik kriz, yüksek işsizlik, suç oranlarındaki artış, belediye hizmetlerindeki aksaklıklar ve toplumsal eşitsizlikler kentin gündelik hayatını sarsıyordu. Elektrik kesintisi, bu birikmiş gerilimin karanlıkta patlamasına yol açtı.

Kesinti başladığında metro seferleri durdu, asansörlerde insanlar mahsur kaldı, trafik ışıkları söndü, sokaklar hızla kontrolden çıktı. Bazı bölgelerde insanlar birbirine yardım ederken, özellikle yoksul ve gerilimli mahallelerde mağazalar yağmalandı, dükkânların kepenkleri kırıldı, araçlar ateşe verildi.

Bushwick, Crown Heights ve Bronx gibi bölgelerde büyük zarar oluştu. Yüzlerce yangın çıktı, binlerce kişi gözaltına alındı. New York’un zaten yıpranmış olan imajı, televizyon ve gazete görüntüleriyle daha da karardı. Kent, modern dünyanın merkezlerinden biri olmasına rağmen bir gecede kontrolünü kaybetmiş görünüyordu.

1977 kesintisi, 1965’teki daha sakin elektrik kesintisinden çok farklıydı. Çünkü bu kez karanlık, altyapı sorunuyla beraber kentin sosyal yaralarını da görünür kılmıştı. New York’un ekonomik eşitsizlikleri, ırksal gerilimleri ve belediye yönetiminin zayıflığı bu olayla birlikte daha çok tartışıldı.

1979 – Ankara’da Mısır Büyükelçiliği basıldı; 45 saat süren rehine krizi yaşandı

13 Temmuz 1979’da, Ankara’daki Mısır Büyükelçiliği dört Filistinli silahlı kişi tarafından basıldı. Baskın sırasında bir polis memuru ile bir bekçi öldürüldü; Mısır Büyükelçisi Ahmet Cemal Ulema’nın da aralarında bulunduğu elçilik personeli rehin alındı. Türkiye, 45 saate yakın sürecek büyük bir diplomatik ve güvenlik kriziyle karşı karşıya kaldı.

1970’lerin sonunda Ortadoğu çok sert bir kırılmanın içindeydi. Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat, İsrail’le barış sürecine girmiş; 1978 Camp David Anlaşmaları ve 1979 Mısır-İsrail Barış Antlaşması Arap dünyasında büyük tepki yaratmıştı. Birçok Filistinli grup ve Arap ülkesi, Mısır’ı Filistin davasını yalnız bırakmakla suçluyordu. Ankara’daki baskın da bu öfkenin Türkiye’deki Mısır temsilciliğini hedef almasıydı.

Silahlı grup, Mısır’ın İsrail’le yürüttüğü barış sürecinden vazgeçmesini ve Filistin devletini tanımasını isteyen talepler öne sürdü. Elçilik binasında rehin tutulanlar arasında Mısırlı diplomatlar ve Türk çalışanlar da vardı. Kriz sırasında elçilikten kaçmaya çalışan bir Mısırlı görevli de hayatını kaybetti. Böylece baskında ölenlerin sayısı üçe çıktı.

Dönemin İçişleri Bakanı Hasan Fehmi Güneş, kriz boyunca görüşmeleri bizzat yöneten isimlerden biri oldu. Türkiye açısından mesele çok hassastı: Bir yandan diplomatik bir temsilcilik basılmış, insanlar öldürülmüş ve rehin alınmıştı; diğer yandan olay Filistin meselesi gibi Türkiye kamuoyunda geniş karşılık bulan bir başlığın içinde yaşanıyordu. Kanlı bir operasyon yapılması hem rehinelerin hayatını hem de Türkiye’nin dış ilişkilerini daha büyük bir krize sürükleyebilirdi.

Uzun pazarlıklar sonunda saldırganlar bazı rehineleri serbest bıraktı. Filistin Kurtuluş Örgütü yetkilileriyle temas kurulması ve İçişleri Bakanı Güneş’in yürüttüğü ikna süreci, krizin daha fazla can kaybı yaşanmadan sona ermesini sağladı. Yaklaşık 45 saat sonra silahlı kişiler rehineleri bırakarak teslim oldu.

Baskının yargı süreci de uzun süre gündemde kaldı. Dört Filistinli sanık, 23 Aralık 1980’de idama mahkûm edildi. Ancak olay mahkeme kararıyla kapanmadı; Türkiye’nin Filistin meselesine bakışı, Mısır-İsrail barışına yönelik tepkiler, diplomatik temsilciliklerin güvenliği ve 1970’lerin siyasal şiddet atmosferi içinde tartışılmaya devam etti.

13 Temmuz 1979, Türkiye yakın tarihinde dikkat çekici bir gündür. Mısır Büyükelçiliği baskını, Ankara’nın Ortadoğu’daki büyük kırılmalardan nasıl doğrudan etkilenebildiğini; diplomasi, terör, rehine krizi ve kamuoyu hassasiyetlerinin aynı olayda nasıl iç içe geçtiğini gösteren sarsıcı örneklerden biri olarak hatırlanır.

1985 – Müzik dünyası açlık için birleşti; Live Aid konseri düzenlendi

13 Temmuz 1985’te, dünya müzik tarihinin en büyük yardım konserlerinden biri olan Live Aid düzenlendi. Londra’daki Wembley Stadyumu ve ABD’de Philadelphia’daki JFK Stadyumu merkezli yapılan konser, özellikle Etiyopya’daki büyük kıtlık felaketine yardım toplamak amacıyla organize edildi.

1980’lerin ortasında Etiyopya’da yaşanan kıtlık, televizyon haberleri aracılığıyla bütün dünyanın gündemine girdi. Açlık, hastalık ve yoksulluk görüntüleri Batı kamuoyunda büyük bir sarsıntı yarattı. İrlandalı müzisyen Bob Geldof ve İskoç müzisyen Midge Ure, bu felakete dikkat çekmek ve yardım toplamak için önce “Do They Know It’s Christmas?” adlı Band Aid şarkısını hazırladı. Ardından bu girişim, çok daha büyük bir organizasyon olan Live Aid’e dönüştü.

Live Aid, aynı gün iki kıtada yapılan dev bir konserdi. Wembley’de Queen, David Bowie, U2, Elton John, Paul McCartney, The Who, Dire Straits ve Sting gibi isimler sahneye çıktı. Philadelphia’da ise Madonna, Bob Dylan, Mick Jagger, Tina Turner, Eric Clapton, Led Zeppelin üyeleri ve birçok Amerikalı sanatçı yer aldı. Konserler uydu bağlantılarıyla dünyaya yayıldı ve milyonlarca insan aynı anda aynı yardım çağrısına tanıklık etti.

Etkinliğin unutulmaz anlarından biri Queen’in Wembley performansı oldu. Freddie Mercury’nin sahne hâkimiyeti, grubun kısa ama çok etkili konseri ve kalabalıkla kurduğu bağ, yıllar sonra bile rock tarihinin en büyük canlı performanslarından biri olarak anıldı. U2’nun “Bad” performansı da grubun dünya çapındaki yükselişinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Live Aid, yalnız müzik tarihine değil, televizyon ve yardım kampanyaları tarihine de geçti. Küresel canlı yayın, popüler kültür ve insani yardım fikri ilk kez bu ölçekte birleşti. Konserin topladığı para ve yarattığı kamuoyu baskısı, Afrika’daki açlık krizine yönelik yardımların artmasına katkı sağladı. Aynı zamanda ünlülerin sosyal sorumluluk kampanyalarındaki rolünü de kalıcı biçimde değiştirdi.

Bununla birlikte Live Aid’in mirası tamamen tartışmasız değildir. Sonraki yıllarda bazı eleştirmenler, konserin Afrika’yı yalnız açlık ve çaresizlik görüntüleri üzerinden anlattığını, kıtanın siyasi ve ekonomik gerçeklerini yeterince derinleştirmediğini söyledi. Yardımların nasıl dağıtıldığı, bazı bölgelerde yerel yönetimler ve silahlı güçler tarafından nasıl kullanıldığı da tartışma konusu oldu. Yine de Live Aid, popüler kültürün dünya gündemini değiştirebildiğini gösteren en büyük örneklerden biri olarak kaldı.

1990 – Sinemanın en unutulmaz aşk sahnelerinden biri doğdu; Ghost (Hayalet) vizyona girdi

13 Temmuz 1990’da, Patrick Swayze, Demi Moore ve Whoopi Goldberg’in başrollerini paylaştığı Ghost (Hayalet) vizyona girdi. İlk bakışta doğaüstü bir aşk filmi gibi görünen yapım, kısa sürede 1990’ların en çok konuşulan filmlerinden birine dönüştü.

Filmin hikâyesi, öldürülen Sam Wheat’in sevgilisi Molly’yi korumak için hayalet olarak dünyada kalmasını anlatıyordu. Aşk, ölüm, yas, tehlike ve komediyi aynı hikâyede buluşturan film, türler arasında kurduğu bu beklenmedik dengeyle seyircinin kalbine dokundu. Özellikle Patrick Swayze ile Demi Moore’un çömlek sahnesi, The Righteous Brothers’ın “Unchained Melody” şarkısıyla birleşerek sinema tarihinin en tanınmış romantik sahnelerinden biri hâline geldi.

Hayalet, gişede büyük bir sürpriz yaptı. Dönemin aksiyon ve macera filmleri arasında romantik-duygusal bir hikâyeyle öne çıktı ve dünya çapında 505 milyon doların üzerinde hasılat elde ederek 1990’ın en çok kazanan filmi oldu. Bu başarı, filmin yalnız romantik sinema seyircisine değil, çok daha geniş bir izleyici kitlesine ulaştığını gösterdi.

Whoopi Goldberg’in canlandırdığı medyum Oda Mae Brown karakteri de filmin unutulmaz unsurlarından biri oldu. Goldberg bu rolle En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Oscar’ını kazandı. Böylece Hayalet hem popüler sinema hem de ödül sezonu açısından güçlü bir başarı elde etti.

Film, yıllar içinde 1990’ların duygusal sinema hafızasının en güçlü örneklerinden biri haline geldi. Çömlek sahnesi, müziği, replikleri ve ölümden sonra bile süren aşk fikriyle defalarca parodisi yapıldı, taklit edildi ve popüler kültürde yaşamaya devam etti.

13 Temmuz 1990, sinema tarihi açısından unutulmaz bir gündür. Hayalet, aşk filmlerinin yalnız gözyaşı değil, gerilim, mizah ve fantastik bir duygu dünyasıyla da geniş kitlelere ulaşabileceğini gösteren modern bir klasik hâline geldi.

1993 – İnsanlığın en eski dokuma izlerinden biri Diyarbakır’da bulundu; 9 bin yıllık Çayönü kumaşı dünyaya duyuruldu

13 Temmuz 1993’te, Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarındaki Çayönü kazılarında bulunan yaklaşık 9 bin yıllık kumaş parçası dünya basınında haber oldu. Arkeologlar, MÖ 7000’lere tarihlenen bu küçük parçanın, o güne kadar bilinen en eski kumaş kalıntılarından biri olduğunu açıkladı.

Çayönü, Anadolu’nun ve Yakındoğu’nun en önemli Neolitik yerleşmelerinden biridir. Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında yer alan bu höyük, insanların avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik hayata, tarıma ve hayvan evcilleştirmeye geçiş sürecini anlamak için büyük önem taşır. Burada yapılan kazılar, yalnız bölge tarihi için değil, bütün insanlık tarihi için değerli bilgiler sunmuştur.

Kumaş parçası, geyik boynuzundan yapılmış bir aletin sapına tutunmuş hâlde korunmuştu. Yaklaşık 7,5 santimetreye 4 santimetre boyutlarında olan bu yarı fosilleşmiş dokuma parçasının ketenden yapılmış olabileceği belirtildi. Bu ayrıntı çok önemlidir; çünkü keten, insanların bitkileri yalnız yiyecek olarak değil, lif ve dokuma malzemesi olarak da kullanmaya başladığını gösterir.

Bu buluntu, Neolitik çağ insanının sadece barınak kuran, tarım yapan ya da hayvan evcilleştiren bir topluluk olmadığını; aynı zamanda aletlerini saran, lifleri işleyen, iplik ve dokuma bilgisine sahip üreticiler olduğunu da gösterir. Başka bir deyişle, Çayönü’ndeki küçük kumaş parçası, insanın gündelik hayatındaki en eski becerilerden birinin izini taşır: Dokunmak, örmek, sarmak ve korumak.

O yıllarda yapılan açıklamalarda, bu parçanın bilinen kumaş tarihini birkaç yüzyıl geriye çektiği vurgulandı. Daha önce kumaş izleri ya da dokuma baskıları bilinmekle birlikte, Çayönü’ndeki buluntu doğrudan korunmuş bir dokuma parçası olması bakımından çok dikkat çekiciydi. Bu da Anadolu’nun, dokumacılık tarihi bakımından da dünyanın erken merkezlerinden biri olduğunu gösterdi.

Çayönü’nün önemi bugün de sürmektedir. Yerleşme, ilk tarım, erken hayvancılık, mimari gelişim, madenciliğin ilk izleri ve toplumsal yaşam açısından hâlâ anahtar yerleşimlerden biri kabul edilir. Bu nedenle 1993’te duyurulan kumaş parçası, Anadolu’nun insanlık tarihindeki etkileyici yerini gösteren çarpıcı kanıtlardan biridir.

1993 – Dünyanın genç matematikçileri İstanbul’da buluştu; 34. Uluslararası Matematik Olimpiyatı başladı

13 Temmuz 1993’te, 34. Uluslararası Matematik Olimpiyatı İstanbul’da başladı. Dünyanın farklı ülkelerinden gelen lise çağındaki başarılı matematik öğrencileri, 24 Temmuz’a kadar sürecek bu büyük yarışmada hem ülkelerini temsil etti hem de zorlu problemler karşısında yeteneklerini gösterdi.

Uluslararası Matematik Olimpiyatı, lise öğrencileri için düzenlenen dünyanın en saygın bilim yarışmalarından biridir. Yarışma yalnız hızlı işlem yapmayı değil; derin düşünmeyi, yaratıcı çözüm kurmayı, ispat yazmayı ve soyut akıl yürütmeyi gerektirir. Bu yüzden olimpiyat soruları, çoğu zaman okul matematiğinin çok ötesinde bir düşünme gücü ister.

1993’te İstanbul’un bu organizasyona ev sahipliği yapması, Türkiye açısından önemliydi. Çünkü bilim olimpiyatları, gençlerin bilime yönelmesi, öğretmenlerin ve kurumların olimpiyat kültürü kazanması, ülkeler arası akademik ilişkilerin gelişmesi açısından da değer taşır. İstanbul, o yıl dünyanın genç matematik zekâlarını ağırlayan uluslararası bir bilim sahnesine dönüştü.

Yarışmaya 73 ülkeden 413 öğrenci katıldı. Öğrenciler iki ayrı günde, her biri yüksek zorlukta üçer problem çözmeye çalıştı. Cebir, geometri, sayılar teorisi ve kombinatorik gibi alanlardan gelen bu sorular, doğru sonuca ulaşmanın ötesinde, sonuca nasıl ulaşıldığını açık ve tutarlı biçimde göstermeyi de zorunlu kılıyordu.

Uluslararası Matematik Olimpiyatı’nın önemi, yarışmacıların sonraki hayatlarında daha da görünür olur. Bu yarışmalarda derece alan birçok genç, ilerleyen yıllarda matematik, bilgisayar bilimi, mühendislik, ekonomi ve yapay zekâ gibi alanlarda önemli çalışmalar yapar. Bu nedenle IMO, geleceğin bilim insanlarının erken yaşta göründüğü büyük bir vitrin olarak kabul edilir.

13 Temmuz 1993, Türkiye’nin bilim ve eğitim hafızası açısından dikkat çekici bir gündür. İstanbul’da başlayan 34. Uluslararası Matematik Olimpiyatı, Türkiye’nin yalnız spor, siyaset ya da kültür organizasyonlarına değil, dünyanın en seçkin bilimsel gençlik yarışmalarından birine de ev sahipliği yaptığını gösteren önemli bir olay olarak hatırlanır.

1994 – Yeşilçam’ın zarif yüzlerinden Ayfer Feray öldü

13 Temmuz 1994’te, Türk sinema ve tiyatrosunun zarif oyuncularından Ayfer Feray Bodrum’da hayatını kaybetti. 1928’de İzmir’in Bornova ilçesinde doğan Feray, 1950’lerden itibaren hem sahnede hem de beyazperdede iz bırakan sanatçılardan biri oldu.

Ayfer Feray, sinemaya 1950’li yıllarda adım attı. Kısa sürede Yeşilçam’ın tanınan yüzlerinden biri hâline geldi. Başrol oyuncularının çevresinde yer alan güçlü yardımcı karakterleri, zarif duruşu ve ölçülü oyunculuğuyla dikkat çekti. Onun sinemadaki varlığı, kimi zaman bir dost, kimi zaman bir rakip, kimi zaman hikâyenin duygusal dengesini kuran kadın figürü olarak öne çıktı.

En çok hatırlanan rollerinden biri, Ömer Lütfi Akad’ın 1968 tarihli klasiği Vesikalı Yarim filmindeki Müjgan karakteridir. Türkân Şoray ve İzzet Günay’ın başrollerinde olduğu bu film, Türk sinemasının en güçlü aşk hikâyelerinden biri kabul edilir. Ayfer Feray da bu unutulmaz filmin oyuncu kadrosunda yer alarak Yeşilçam hafızasındaki kalıcı yerini pekiştirdi.

Feray yalnız sinema oyuncusu değildi. Tiyatroda da uzun yıllar çalıştı; kendi adını taşıyan Ayfer Feray Tiyatrosu’nu kurdu. Sahne disiplini, oyunculuk anlayışı ve tiyatroya bağlılığı, onu sahne sanatlarına emek vermiş bir sanatçı olarak da önemli kıldı.

Kariyeri boyunca yetmişin üzerinde filmde rol aldı. Drakula İstanbul’da, Kırık Plak, Vesikalı Yarim, Sakar Şakir ve Tatlı Nigâr gibi farklı dönemlerden filmler, onun sinemadaki geniş yelpazesini gösterir. Büyük yıldızların çevresinde parlayan, ama sahneye çıktığında kendi ağırlığını hissettiren oyunculardandı.

Ayfer Feray’ın adı, memleketi İzmir’de de yaşatıldı. Bornova Büyükpark içindeki açık hava tiyatrosuna onun adı verildi. Bu da sanatçının yalnız Yeşilçam seyircisinin hafızasında değil, doğduğu kentin kültür belleğinde de yer edindiğini gösterir.

1995 – Çamur seli bir ilçeyi yuttu; Senirkent felaketinde 74 kişi öldü

13 Temmuz 1995’te, Isparta’nın Senirkent ilçesi Türkiye’nin en acı afetlerinden birini yaşadı. Akşam saatlerinde başlayan şiddetli yağışın ardından Kapı Dağı’ndan kopan çamur, taş ve kaya kütleleri ilçe merkezine doğru aktı. Kısa sürede büyüyen sel ve çamur akıntısı, evleri, sokakları ve insanların hayatını önüne kattı.

Felaketin yaşandığı gün Senirkent’te sıradan bir yaz akşamıydı. Ancak bölgede bir süredir devam eden yağışlar toprağı doyurmuş, dağ yamaçlarını gevşetmişti. 13 Temmuz akşamı gelen sağanak, Kapı Dağı çevresindeki toprak ve taş kütlelerini harekete geçirdi. Su, çamur ve kaya parçaları dere yatağı boyunca hızla ilçe merkezine indi.

Afetin en yıkıcı etkisi, dere yatağına yakın bölgelerde ve kerpiç evlerde görüldü. Çamur akıntısı bazı evleri tamamen bastı, bazılarını yıktı, sokakları balçıkla doldurdu. İnsanların bir kısmı evlerinde, bir kısmı kaçmaya çalışırken yakalandı. Karanlık, çamur, elektrik kesintileri ve ulaşım güçlükleri kurtarma çalışmalarını daha da zorlaştırdı.

Resmî kayıtlara ve dönemin haberlerine göre Senirkent sel felaketinde 74 kişi hayatını kaybetti. Çok sayıda ev yıkıldı ya da ağır hasar gördü. İlçe, günlerce çamur ve enkaz altında kaldı. Türkiye, televizyonlardan ve gazetelerden çamura gömülen bir Anadolu ilçesinin acısını izledi.

Senirkent felaketi, yalnız doğal bir olay değildi; aynı zamanda yerleşim, dere yatakları, erozyon, yapı kalitesi ve afet hazırlığı konularında ağır bir uyarıydı. Dağdan inen suyun ve çamurun hangi yollardan geçeceği belliydi; fakat yerleşim düzeni, kerpiç yapıların zayıflığı ve erken uyarı eksikliği can kaybını büyüttü. Bu nedenle Senirkent, Türkiye’de “afet gelmeden önce hazırlık” meselesinin ne kadar hayati olduğunu gösteren örneklerden biri oldu.

Felaketin ardından yaralar sarılmaya çalışıldı. Evler yeniden yapıldı, dere yatakları ve taşkın riski üzerine çalışmalar gündeme geldi. Ancak 74 kişinin kaybı, Senirkent’in hafızasında silinmeyen bir acı olarak kaldı. Her yıl 13 Temmuz’da, ilçe bu kara günü ve kaybettiklerini anmaya devam etti.

2011 – Mumbai’de üç ayrı patlama yaşandı; Hindistan bir kez daha terörle sarsıldı

13 Temmuz 2011’de, Hindistan’ın en büyük kentlerinden Mumbai’de kısa aralıklarla üç ayrı patlama meydana geldi. Opera House, Zaveri Bazaar ve Dadar bölgelerini hedef alan saldırılar, kenti bir kez daha terörün acısıyla karşı karşıya bıraktı. Patlamalarda 26 kişi hayatını kaybetti, 130’dan fazla kişi yaralandı.

Mumbai, Hindistan’ın finans, ticaret ve sinema merkezlerinden biridir. Kalabalık çarşıları, iş merkezleri, tren hatları ve yoğun sokak hayatı nedeniyle ülkenin en hareketli kentlerinden biri olarak bilinir. Bu yüzden Mumbai’ye yönelik saldırılar, yalnız yerel bir güvenlik sorunu değil, bütün Hindistan’a verilmiş kanlı bir mesaj olarak görüldü.

Patlamalar akşam saatlerinde, kentin en yoğun zamanlarından birinde gerçekleşti. Hindistan İçişleri Bakanlığı’nın ilk açıklamalarına göre üç patlama 18.54 ile 19.06 arasında yaşandı. Hedef alınan noktalar, insanların işten çıktığı, alışveriş yaptığı ve gündelik hayatın en yoğun aktığı bölgelerdi. Bu da can kaybını, paniği ve saldırının psikolojik etkisini artırdı.

Saldırıların ardından gözler kısa sürede Hindistan’daki radikal yapılanmalara çevrildi. Hindistan güvenlik birimleri, saldırının arkasında Indian Mujahideen adlı örgütün bulunduğu değerlendirmesini yaptı. Örgütün kurucularından Yasin Bhatkal, soruşturmalarda saldırının ana planlayıcılarından biri olarak gösterildi. Daha sonraki yıllarda bazı şüpheliler yakalandı, bazıları hakkında dava açıldı; ancak yargılama süreci uzun ve karmaşık biçimde devam etti.

Mumbai için bu saldırının travması daha da büyüktü; çünkü kent, 2008’de günlerce süren büyük terör saldırılarının acısını henüz unutamamıştı. 2008 saldırıları otelleri, tren istasyonunu ve kentin simge noktalarını hedef almış; Hindistan’da derin bir güvenlik sarsıntısı yaratmıştı. 2011’deki üçlü patlama, Mumbai’nin terör örgütleri için hâlâ sembolik bir hedef olduğunu gösterdi.

Saldırıdan sonra hastaneler yaralılarla doldu, güvenlik güçleri kent genelinde alarma geçti. Patlamaların ardından Hindistan’da istihbarat zafiyeti, büyük şehirlerin korunması, kalabalık pazar ve iş bölgelerinde güvenlik önlemleri yeniden tartışıldı. Özellikle sıradan insanların her gün kullandığı alanların hedef alınması, terörün gündelik hayatı nasıl doğrudan vurduğunu bir kez daha gösterdi.

13 Temmuz 2011, Hindistan yakın tarihi açısından acı bir gündür. Mumbai’deki üçlü patlama, modern metropollerin terör saldırılarına karşı ne kadar kırılgan olabildiğini; sıradan bir akşamın birkaç dakika içinde ulusal travmaya dönüşebileceğini gösteren sarsıcı olaylardan biri olarak hafızaya kazındı.

2014 – Almanya Maracanã’da dünya şampiyonu oldu

13 Temmuz 2014’te, Almanya Millî Futbol Takımı Brezilya’nın Rio de Janeiro kentindeki Maracanã Stadı’nda Arjantin’i 1-0 yenerek Dünya Kupası’nı kazandı. Finalin tek golü uzatma dakikalarında Mario Götze’den geldi.

2014 Dünya Kupası, Almanya için uzun yıllara yayılan bir futbol projesinin zirvesi oldu. 2000’lerin başından itibaren altyapıya, genç oyuncu gelişimine, teknik kapasiteye ve takım oyununa büyük yatırım yapılmıştı. Joachim Löw yönetimindeki Almanya, bu planlı dönüşümün en parlak sonucunu Brezilya’da aldı.

Finalin rakibi Arjantin’di. Lionel Messi liderliğindeki Arjantin, turnuva boyunca savunma disiplini ve mücadele gücüyle finale kadar gelmişti. Almanya ise yarı finalde ev sahibi Brezilya’yı 7-1 yenerek futbol tarihinin en sarsıcı sonuçlarından birine imza atmıştı. Bu nedenle final hem taktik hem psikolojik açıdan büyük beklenti taşıyordu.

Maç uzun süre golsüz devam etti. Arjantin de Almanya da önemli fırsatlar yakaladı. Ancak dengeyi bozan an, uzatmalarda geldi. André Schürrle’nin sol kanattan yaptığı ortayı Mario Götze göğsüyle kontrol etti ve sol ayağıyla topu ağlara gönderdi. Bu gol, Almanya’ya dördüncü Dünya Kupası’nı getirdi.

Almanya’nın zaferi, Avrupa’dan bir takımın Amerika kıtasında kazandığı ilk Dünya Kupası olması bakımından da tarihe geçti. Maracanã’da gelen bu şampiyonluk, Almanya’nın disiplin, planlama, altyapı ve kolektif futbol anlayışının büyük ödülü oldu.

2016 – Brexit sonrası Britanya’da yeni dönem başladı; Theresa May başbakan oldu

13 Temmuz 2016’da, Theresa May Birleşik Krallık Başbakanı oldu. Muhafazakâr Parti liderliğine seçilen May, Brexit referandumundan sonra ülkeyi Avrupa Birliği’nden çıkarma sürecini yönetmek üzere göreve geldi.

Birleşik Krallık, 23 Haziran 2016’da yapılan referandumda Avrupa Birliği’nden ayrılma yönünde oy kullanmıştı. Bu sonuç, yalnız Britanya siyasetini değil, Avrupa’nın geleceğini de sarsan büyük bir kırılmaydı. Başbakan David Cameron, referandum sonucunun ardından istifa edeceğini açıkladı.

Theresa May, bu belirsizlik ortamında başbakanlık koltuğuna oturdu. Daha önce İçişleri Bakanı olarak görev yapmıştı ve kamuoyunda temkinli, disiplinli, sert müzakereci bir siyasetçi olarak biliniyordu. Başbakan olurken verdiği mesaj, ülkenin hem Brexit sürecini hem de içerideki sosyal adaletsizlikleri yönetmek zorunda olduğunu gösteriyordu.

May’in önündeki en büyük mesele, referandum sonucunu uygulamaktı. Ancak Brexit basit bir ayrılık işlemi değildi. Ticaret, sınırlar, göç, Kuzey İrlanda, hukuk düzeni, gümrük birliği, finans piyasaları ve Avrupa ile siyasi ilişkiler aynı anda masaya geliyordu. “Brexit Brexit’tir” sözüyle hatırlanan May, süreci net bir siyasi iradeyle yürütmek istedi; fakat parlamento dengeleri ve müzakere zorlukları bu hedefi giderek zorlaştırdı.

Theresa May dönemi, Britanya’nın Avrupa’yla ilişkilerinde uzun ve sancılı bir geçiş dönemi oldu. Hükümeti defalarca kriz yaşadı, Brexit anlaşması parlamentoda büyük direnişle karşılaştı. Sonunda May, süreci tamamlayamadan başbakanlıktan ayrıldı; ancak 13 Temmuz 2016’da başlayan dönemi, Brexit sonrası Britanya siyasetinin ana rotasını belirledi.

2019 – Sosyal medya müziği ana akıma meydan okudu; Reynmen “Ela” ile YouTube rekoru kırdı

13 Temmuz 2019’da, Reynmen adıyla tanınan Yusuf Aktaş’ın “Ela” şarkısı YouTube’da yayımlandı ve kısa sürede Türkiye’nin en çok konuşulan dijital müzik olaylarından birine dönüştü. Şarkı, ilk saatlerden itibaren milyonlarca kez izlendi; 24 saat dolmadan ulaştığı rakamlarla YouTube Türkiye rekoru kırdığı duyuruldu.

Reynmen, klasik müzik piyasasından değil, sosyal medya dünyasından gelen bir isimdi. YouTube, Instagram ve dijital platformlarda oluşan büyük takipçi kitlesi, onun şarkılarını daha yayımlandığı anda gündeme taşıyordu. Bu nedenle “Ela”nın başarısı, sosyal medya fenomenlerinin müzik endüstrisindeki gücünü göstermesi bakımından da dikkat çekiciydi.

Şarkının klibi kısa sürede milyonlara ulaşınca tartışmalar da başladı. Bir kesim bunu dijital çağın yeni başarı modeli olarak gördü; bir kesim ise izlenme sayılarının gerçekliği, algoritmalar, fan kitlelerinin organize hareketi ve müzikte kalıcılık üzerine sorular sordu. Demet Akalın, Işın Karaca ve Aleyna Tilki gibi popüler isimlerin de dahil olduğu tartışmalar, “Ela”yı bir şarkı olmaktan çıkarıp magazin gündeminin merkezine yerleştirdi.

“Ela”nın yarattığı etki, Türkiye’de müzik piyasasının değiştiğini gösteren işaretlerden biriydi. Artık bir şarkının hit olması için radyolara, televizyonlara ya da büyük plak şirketlerine ihtiyaç yoktu. Sosyal medya kitlesi, YouTube izlenmeleri ve dijital görünürlük, popüler müziğin en güçlü belirleyicilerinden biri hâline gelmişti.

Reynmen’in başarısı, geleneksel sanatçı-fenomen ayrımını da tartışmaya açtı. Bir yanda eğitimli, sahne deneyimi olan, albüm geleneğinden gelen müzisyenler; diğer yanda doğrudan internet kitlesiyle büyüyen yeni kuşak isimler vardı. “Ela”, bu iki dünyanın çarpıştığı en görünür örnek oldu.

2024 – ABD seçim kampanyası kana bulandı; Donald Trump’a suikast girişiminde bulunuldu

13 Temmuz 2024’te, ABD’nin eski başkanı Donald Trump’a Pennsylvania eyaletinin Butler kentindeki seçim mitingi sırasında suikast girişiminde bulunuldu. Cumhuriyetçi Parti’nin başkan adaylığına hazırlanan Trump, konuşma yaptığı sırada açılan ateş sonucu kulağından yaralandı. Saldırgan, kısa süre içinde ABD Gizli Servisi tarafından öldürüldü.

Saldırı, 2024 ABD başkanlık seçimlerine dört aydan az süre kala gerçekleşti. Trump, mitingde konuşurken silah sesleri duyuldu. Gizli Servis ajanları hızla sahneye çıkarak Trump’ın etrafında koruma çemberi oluşturdu. Trump, yüzünde kan izleriyle ayağa kalktıktan sonra yumruğunu kaldırarak kalabalığa seslendi. Bu görüntü, Amerikan siyasetinin en çok konuşulan karelerinden biri hâline geldi.

Saldırıda, mitinge katılanlardan Corey Comperatore hayatını kaybetti; iki kişi de ağır yaralandı. Böylece olay, sivillerin de hedef olduğu kanlı bir saldırı olarak kayda geçti.

FBI, saldırganın Pennsylvania’da yaşayan 20 yaşındaki Thomas Matthew Crooks olduğunu açıkladı. Crooks’un miting alanı dışındaki bir çatıdan ateş ettiği belirlendi. Olaydan sonra ABD güvenlik kurumları, saldırganın motivasyonunu, güvenlik açıklarını ve miting alanının nasıl korunamadığını araştırmaya başladı.

Suikast girişimi, ABD’de uzun süredir artan siyasi kutuplaşma ve şiddet korkusunu daha da büyüttü. Hem Cumhuriyetçi hem Demokrat siyasetçiler saldırıyı kınadı. Ancak olay, kısa sürede seçim kampanyasının ana başlıklarından birine dönüştü. Trump destekçileri için bu saldırı, liderlerinin hedef alındığına dair güçlü bir sembol hâline geldi; karşıtları içinse Amerika’da siyasi şiddetin ulaştığı tehlikeli noktayı gösterdi.

Olaydan sonra ABD Gizli Servisi ağır eleştirilerle karşılaştı. Saldırganın sahneyi görebileceği bir çatıya nasıl çıkabildiği, yerel güvenlik birimleriyle iletişim eksikleri ve miting alanının korunmasındaki zaaflar uzun süre tartışıldı. Gizli Servis’in iç raporları da güvenlik planlamasında ve iletişimde ciddi aksaklıklar yaşandığını ortaya koydu.

Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.