Akaryakıt fiyatlarında jeopolitik gelişmelerin etkisini sınırlamak için geçici olarak eşel mobil sistemi devreye alındı. Düzenleme, Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe girdi.
Kararda şu çerçeve çizildi: 2 Mart tarihi baz alınarak, bu tarihten sonra benzin, motorin ve LPG’de rafineri çıkış fiyatı artarsa, artışın %75’ine kadar olan kısmının ÖTV indirimiyle karşılanması mümkün hale geldi. Fiyat düşüşlerinde ise düşüşün %75’ine kadar ÖTV’nin artırılabileceği belirtildi. Ancak bu artışın, baz tarihteki ÖTV tutarını aşmaması esas alındı.
Kısacası devlet, pompaya yansıyacak artışın bir bölümünü vergiden karşılayacağını söyledi ve uygulamanın geçici olduğunu vurguladı.
Eşel Mobil nedir?
Eşel mobil basitçe; akaryakıt zamlanacağı zaman, zammın bir kısmı pompa fiyatına değil, vergi kalemine yazılmasıdır. Yani fiyat artışı geldiğinde ÖTV düşürülür, böylece pompaya yansıyan artış daha sınırlı kalır. Fiyat düşüşü olduğunda ise ÖTV geri yükseltilebilir. Bu yüzden eşel mobil, akaryakıta gelen fiyat artışını ortadan kaldırmaz; fiyat şokunu yumuşatan bir mekanizma işlevi görür.
Kavramın kökeni Fransızca “échelle mobile” ifadesine dayanır; anlamı “kayan/hareketli ölçek”tir. Bu mantık ilk kez 19. yüzyılın başlarında Avrupa’da, özellikle tahıl ticaretinde, vergilerin iç piyasa fiyatlarına göre değişmesi fikriyle tartışıldı. Zamanla “kayan ölçek” yaklaşımı başka alanlara da taşındı; bazı ülkelerde ücretlerin fiyatlara göre ayarlanması gibi örnekler görüldü ve daha sonra birçok yerde terk edildi.
Türkiye’de eşel mobil denince akla gelen uygulama alanı akaryakıttır. Türkiye’de bu yaklaşım 2018 Mayıs döneminde akaryakıtta devreye alındı; kur ve petrol fiyatındaki artışların pompaya etkisini sınırlamak için ÖTV ayarlaması yapıldı. 2021’de akaryakıtta bu mekanizmaya dayanan uygulamaya kademeli son verildi. 2026’da ise Resmî Gazete’de yayımlanan kararla sistem bu kez geçici olarak yeniden devreye alındı.
Kocaeli’yi nasıl etkiler?
Kocaeli’de akaryakıt fiyatı sadece araba kullananları etkilemez. Bu şehirde akaryakıt, sanayi üretiminin, liman ve lojistik trafiğinin, servis taşımacılığının ve tedarik zincirinin doğrudan maliyet kalemidir. Bu yüzden eşel mobilin etkisi, Kocaeli’de daha hızlı ve daha geniş alanda hissedilir.
Karar devreye alındıktan sonra Kocaeli’de ilk yansıma şu şekilde görüldü: Piyasada beklenen sert artışların önemli bir kısmı pompaya aynı hızla yansımadı. Yerel akaryakıt fiyat akışında benzin ve motorin tarafında daha sınırlı bir hareket izlenirken, LPG’de daha görünür artış konuşuldu. Bu tablo, sistemin temel hedefiyle uyumluydu; zam şokunu pompada yumuşatmak.
Kocaeli’de yaşayanlar için bunun anlamı şudur; pompa fiyatındaki ani sıçrama yavaşladığında, şehir içi ulaşım, servis, nakliye ve dağıtım maliyetleri aynı gün içinde fahiş bir biçimde zamlanmaz, artış daha yayılmış ve daha yönetilebilir bir hızla ilerler. Nakliye maliyeti daha yavaş arttığında, bu maliyetin market rafına yansıması da çoğu zaman gecikmeli olur; fiyat etiketi bir anda değil, dalga dalga değişir. Ancak maliyet ortadan kalkmaz; artışın bir bölümü pompa yerine ÖTV tarafında karşılandığı için sistem, şoku anlık olarak yumuşatan bir dengeleyici gibi çalışır.
Kararın ardından piyasada iki başlık öne çıktı: Bir kesim, pompadaki ani artış baskısı azaldığını söylerken bir başka kesim ise bu farkın kaybolmadığını, artışın bir bölümünün pompa yerine vergi (ÖTV) tarafında karşılandığını vurguladı. Kocaeli’de ise sanayi odası, ticaret odası ya da OSB yönetimleri düzeyinde bu kararı tek başına ele alan, doğrudan bir açıklama yapılmadı. İlk tepkiler daha çok pompa fiyatları ve taşımacılık maliyeti üzerinden okundu.
Sonuç olarak eşel mobil, Kocaeli’de akaryakıt kaynaklı maliyet artışının hızını düşürür. Bu yavaşlama, sanayi ve lojistik tarafında maliyet baskısının daha kontrollü ilerlemesine, hane bütçesinde de artışların aynı gün içinde sert bir sarsıntıya dönüşmemesine yol açar.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
