Dünya tarihi, 24 Şubat tarihlerinde hem büyük dehaların doğuşuna hem de insanlık tarihine kara leke olarak geçen trajik olaylara tanıklık etti. Osman Hamdi Bey ve Hüseyin Hüsnü Işık gibi isimlerin mirasıyla harmanlanan bu özel gün, küresel ölçekte ise Ukrayna işgalinden Struma faciasına kadar pek çok stratejik gelişmeyi içinde barındırıyor.
1304 | Tanca (Fas) – İslam dünyasının saha muhabiri gezgini İbn Battuta doğdu.
24 Şubat 1304’te doğan İbn Battuta, sadece gezen bir seyyah değil; 14. yüzyılın İslam coğrafyasını (Kuzey Afrika’dan Anadolu’ya, Orta Asya’dan Hindistan’a) devlet düzeni, şehir hayatı, hukuk, ticaret ve gündelik kültür ayrıntılarıyla kayda geçiren bir tarihî göz sayılır. Seyahatnamesi, dönemin dünyasını haritadan değil, insanın içinden anlatmasıyla eşsizdir.
1885 | İstanbul – Çocuk Esirgeme fikrini kurumlaştıran isim Fuat Umay doğdu.
24 Şubat 1885’te doğan hekim ve siyasetçi Fuat Umay, Türkiye’de çocuk refahı ve korunması meselesini hayır işi olmaktan çıkarıp kurumsal bir yapıya taşıyan figürlerden biridir; Cumhuriyet’in erken döneminde çocukların korunması, bakımı ve toplumsal hayata katılımı için yürütülen politikaların en bilinen kurucu adlarından biri olarak anılır.
1910 | İstanbul – Osman Hamdi Bey öldü.
Bugün çoğu kişi onu “Kaplumbağa Terbiyecisi” gibi tablolarıyla tanısa da arkeoloji ve müzecilikte kurucu rolü kadar Eskihisar bağlantısı da somut ve güçlüdür. Osman Hamdi Bey, babası Ethem Paşa’nın Gebze’deki konağı sayesinde Eskihisar’ı genç yaşlardan itibaren bilen bir isimdi; burada gençlik yıllarında arazi satın aldı ve 1884’te planını kendi çizdiği iki katlı köşkü inşa ettirdi. Köşke sadece yazlık ev muamelesi yapılmadı. Yanına resimhane ve kayıkhane gibi eklentiler yaptırdı; kaynaklar, yaklaşık 26 yıl boyunca yaz aylarını bu evde geçirdi. Köşkün giriş katındaki ahşap kapı tablalarına 1901–1903 arasında yaptığı çiçek resimleri hâlâ yapının en kıymetli parçaları arasında sayılıyor; müze anlatımında ise “Çiçek Düzenleyen Kız” tablosunun bu evdeki çalışma anına dair bir canlandırma bulunuyor. Osman Hamdi Bey’in vasiyeti üzerine mezarının da Eskihisar’a taşınması, Osman Hamdi Bey’in Eskihisar’la kurduğu bağın ne kadar güçlü olduğunun bir işareti. Bugün köşk 1987’den beri Osman Hamdi Bey Evi Müzesi olarak ziyaret ediliyor; bu yüzden 24 Şubat, Kocaeli açısından yalnız bir vefat tarihi değil, şehir sınırları içinde yaşayan bir kültür mirasının da referans günü.
1918 | Trabzon – Rus ve Ermeni işgalinden kurtuluş.
24 Şubat 1918, Trabzon’un Rus işgalinden çıkıp şehirde yeniden denetimin kurulmaya başladığı tarih olarak anılır; bu, yalnız bir şehir haberi değil, Doğu Karadeniz’de savaşın seyri ve bölge halkının güvenliği açısından dönüm noktalarından biridir.
1920 | Münih – DAP sahneye çıktı, program açıklandı.
24 Şubat 1920’de Alman İşçi Partisi (DAP), 25 maddelik programını geniş bir toplantıda ilan etti; bu metin, kısa süre sonra Nazizmin ideolojik omurgası olacak aşırı milliyetçilik, antisemitizm ve otoriter devlet fikrini parti hedefi haline getirdi.
1935 | İstanbul – Erkan Yolaç doğdu.
Erkan Yolaç, özellikle yarışma-eğlence formatlarında televizyonun sokağa yakın dilini kuran ekran yüzlerindendi; döneminin popüler kültüründe, ekranın resmiyetini kırıp izleyiciyle doğrudan bağ kuran isimlerden biri olarak hatırlanır.
1942 | Ankara – Von Papen’e suikast girişimi.
24 Şubat 1942’de Almanya’nın Ankara Büyükelçisi Franz von Papen’e yönelik suikast girişimi, Türkiye’nin savaş dışı kalmaya çalıştığı dönemde Ankara’nın nasıl bir istihbarat/operasyon sahasına dönüştüğünü gösteren en çarpıcı olaylardan biridir; saldırı girişimi başarısız olurken hadise, Türk-Alman-Sovyet hattında uzun süre tartışılan bir güvenlik başlığına dönüşmüştür.
1942 | Karadeniz – Struma faciası.
Struma, Romanya’dan kaçan yüzlerce Yahudi mülteciyi Filistin’e ulaştırma umuduyla yola çıktı; ancak motor arızası nedeniyle İstanbul’a geldi ve haftalarca Türk karasularında beklemek zorunda kaldı. Gemidekiler, salgın ve açlık riski büyürken kıyıya çıkarılıp çıkarılmama meselesi bir insani yardım başlığı olmaktan çıkıp savaşın diplomatik baskıları içinde kilitlendi. Türkiye bir yandan güvenlik ve salgın endişeleriyle, öte yandan özellikle Filistin’e göçü sınırlayan İngiliz politikaları ve savaş dengeleriyle sıkışmıştı. Sonunda Struma İstanbul’dan çıkarılıp Karadeniz’e sevk edildi; kısa süre sonra bir torpido saldırısıyla batırıldı ve neredeyse herkes hayatını kaybetti, yalnız bir kişi kurtulabildi. Türkiye açısından Struma, “yardım etmek isteyip edememe” duygusunu da barındıran, savaş yıllarında insani dramların nasıl büyük siyaset tarafından boğulduğunu gösteren en acı örneklerden biridir.
1951 | İstanbul – Garo Mafyan doğdu.
24 Şubat 1951 doğumlu Garo Mafyan, Türkiye’de popüler müziğin düzenleme/aranjman tarafında uzun yıllar etkili olmuş; şarkının “nasıl duyulduğu”nu belirleyen teknik-estetik kararlarıyla geniş bir repertuvara imza atmış bir isimdir.
1952 | Bafra/İstanbul hattı – Gaffar Okkan doğdu.
Gaffar Okkan’ı sıradan bir bürokrat olmaktan çıkaran şey, Diyarbakır’da Emniyet Müdürü olarak görev yaptığı dönemde “güvenlik” kavramını yalnız operasyonla değil, toplumla temas ve güven inşasıyla birlikte yürütmesiydi. Kentte esnafla, gençlerle, kanaat önderleriyle kurduğu doğrudan ilişki; sertleşmiş atmosferde polisin “ulaşılamaz” görüntüsünü yumuşatıp kamuoyunda sevilip sahiplenilen bir figüre dönüşmesini sağladı. Bu yüzden Diyarbakır’da Okkan, bir makamın adı gibi değil, bir dönem hissi gibi hatırlanır: “şehirde nefes alınabilen” zamanların simgesi. 24 Ocak 2001’de Diyarbakır’da uğradığı suikast ve beraberindeki polislerin hayatını kaybetmesi ise yalnız bir cinayet dosyası değil; Türkiye’de güvenlik-toplum ilişkisinin nereye evrilebileceğine dair travmatik bir kırılma olarak hafızaya kazındı; Diyarbakır’daki geniş toplumsal sahiplenme de bu etkinin en görünür göstergesi oldu.
1954 | İstanbul – Boğaz buzla kaplandı, Tuna’dan gelen buz kütleleri deniz trafiğini durdurdu.
1954 Şubat’ında Tuna’nın donmasıyla kopan buzlar Karadeniz’den İstanbul Boğazı’na sürüklendi; tabakalar halinde birikme nedeniyle deniz trafiğinin aksadığı, Boğaz’ın donmuş gibi göründüğü o kış, İstanbul iklim hafızasında efsaneleşen sert dönemlerden biri oldu.
1955 | San Francisco – Steve Jobs doğdu.
Steve Jobs, ürün tasarımı, kullanıcı deneyimi ve teknoloji pazarlaması üzerinden “kişisel bilgisayar–akıllı cihaz” çağının sembol isimlerinden biri oldu; etkisi teknik icattan çok, teknolojiyi kitleye anlatma ve gündelik hayata sokma becerisinde yoğunlaşır.
1961 | Gebze – Gebze Müftüsü, TBMM I. Dönem milletvekili Hüseyin Hüsnü Işık vefat etti.
24 Şubat 1961’de vefat eden Hüseyin Hüsnü Işık, Gebze doğumludur ve ilçenin yakın tarihinde “din görevlisi kimliğiyle sınırlı kalmayan” isimlerden biri olarak anılır. Gebze Müftülüğü yapmış; Millî Mücadele döneminde bölgede kurulan Müdafaa-i Hukuk çizgisinde yerel örgütlenmeye katkı verdiği kaydedilmiştir. Daha sonra TBMM’nin I. Döneminde Meclis’te bulunması, onun yerel düzeydeki etkisinin Ankara’ya uzanan bir siyasal temsil boyutu kazandığını gösterir.
1977 | (ABD) – Feza Gürsey Oppenheimer Ödülü aldı.
1977’de Türk teorik fizikçi Prof. Dr. Feza Gürsey, ABD’de teorik fizikte verilen saygın ödüllerden J. Robert Oppenheimer Memorial Prize’a layık görüldü (ödülü Sheldon Glashow ile paylaştı.) Bu, Türkiye’de doğup yetişen bir ismin, dünyanın en sert rekabet alanlarından biri olan kuramsal fizikte -özellikle parçacık fiziği ve birleşik kuram arayışlarında- ürettiği fikirlerin uluslararası bilim çevrelerince en üst düzeyde tescillenmesiydi. Gürsey’in çalışmaları; simetri kavramı, grup kuramı ve parçacıkların sınıflandırılması gibi modern fiziğin omurgasını kuran alanlarda kalıcı iz bıraktı.
1992 | İstanbul – Hıfzı Veldet Velidedeoğlu öldü.
Velidedeoğlu, sadece akademisyen değil; hukuk dilini gazeteye, kamu tartışmasına taşıyan ve geniş kitlelere anlatabilen isimlerden biriydi. Türkiye’de hukuk kültürünün “derslikten çıkıp toplumla konuştuğu” çizgide hatırlanır.
2008 | Havana – Fidel Castro devlet başkanlığı görevinden çekildi.
Fidel Castro’nun devlet başkanlığı görevini bırakması ve yerini Raúl Castro’nun alması, 20. yüzyılın en uzun süreli siyasi figürlerinden birinin resmi olarak siyaset sahnesinden çekilmesi, Latin Amerika siyasetinde yeni bir sayfa açtı.
2022 | Kiev–Moskova hattı – Rusya’nın Ukrayna’yı tam kapsamlı işgali başladı.
24 Şubat 2022’de başlayan işgal, Avrupa güvenlik mimarisini ve dünya siyasetinin enerji-gıda-göç dengelerini etkileyen, 21. yüzyılın en büyük kırılma başlıklarından biri oldu.
2022 | İstanbul – Ayten Erman öldü: Yeşilçam’ın karakter yüzlerinden biri.
Ayten Erman, sinemada çoğu zaman başrolde değil ama sahneye girer girmez filmi “yerine oturtan” karakter oyuncularındandı; Yeşilçam döneminde Tosun Paşa ve Aile Şerefi (1976), Şekerpare (1983), En Büyük Şaban (1983), Şendul Şaban ve Gurbetçi Şaban (1985) gibi geniş kitlelerin hâlâ bildiği komedilerde iz bıraktı. Televizyon tarafında ise onu yeni kuşaklara taşıyan iş, Cennet Mahallesi’ndeki “Kısmet Ana” rolü oldu; ayrıca Kaygısızlar ve Sihirli Annem gibi dizilerde de yer aldı. Kısacası Türkiye’nin popüler ekran hafızasında “ismi hatırlanmasa da yüzü hemen tanınan” emekçi oyunculardan biri olarak kaldı.
