Günün Tarihi / 20 Eylül
20 EYLÜL’DE NELER KUTLANIYOR?
DÜNYA TEMİZLİK GÜNÜ
Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen Dünya Temizlik Günü her yıl 20 Eylül’de kutlanıyor. Giderek büyüyen küresel atık sorununun kaynağında azaltılmasına dikkat çeken günün 2026 teması “Temiz Tabaklardan Temiz Şehirlere”. Bu yıl özellikle gıda israfı öne çıkarılıyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre yalnızca evlerde, restoranlarda ve perakende sektöründe yılda yaklaşık 1,05 milyar ton gıda çöpe gidiyor; bu miktar tüketiciye sunulan gıdanın yaklaşık yüzde 19’una karşılık geliyor. 2026’daki küresel ana etkinlik Çin’in Shaoxing kentinde gerçekleştiriliyor.
Kocaeli için günün ayrıca doğrudan bir karşılığı var. İzmit Körfezi’nin sanayi, liman faaliyetleri ve yoğun nüfus baskısı altında olması nedeniyle kentte kıyı ve deniz temizliği uzun süredir çevre gündeminin önemli başlıklarından biri. Geçen yıl, 20 Eylül 2025’te, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, Körfez Kaymakamlığı, Körfez Belediyesi ve Let’s Do It Türkiye’nin Tütünçiftlik Sahili’nde düzenlediği Dünya Temizlik Günü etkinliğinde gönüllüler 172 kilogram atığı kıyıdan ve denizden topladı; etkinliğe Kocaeli Üniversitesi’nin atölyeleri de katıldı.
- AHİLİK HAFTASI BUGÜN SONA ERİYOR
Türkiye’de 14 Eylül’de başlayan 39. Ahilik Haftası, 20 Eylül 2026 Pazar günü kapanış etkinlikleriyle sona eriyor. Bir hafta boyunca Kırşehir başta olmak üzere Türkiye’nin farklı kentlerinde esnaf ve sanatkâr kültürü, usta-çırak geleneği, dürüst ticaret, dayanışma ve meslek ahlakı üzerine etkinlikler düzenlendi. 19 Eylül’de “Yılın Ahisi, Kalfası ve Çırağı” ödülleri verilirken 20 Eylül programın son günü.
Kocaeli’de de 2026 Ahilik Haftası için hazırlıklar haziran ayında başladı; Valilik bünyesindeki komisyon ilin ahisi, kalfası ve çırağını belirledi ve kentteki etkinliklerin programını hazırladı. Sanayinin gölgesinde çoğu zaman görünmez kalan küçük esnaf ve zanaatkâr kültürü düşünüldüğünde Ahilik Haftası, Kocaeli açısından ayrıca anlam taşıyor.
AVRUPA HAREKETLİLİK HAFTASI DEVAM EDİYOR
16-22 Eylül tarihleri arasında düzenlenen Avrupa Hareketlilik Haftası, 20 Eylül’de beşinci gününde. Avrupa Komisyonu’nun 2026 teması “Herkes İçin Hareketlilik”, bu yılki özel vurgu ise “Nesiller Arası Adalet”. Amaç çocuklardan yaşlılara kadar bütün yaş gruplarının yürümeye, bisiklete ve toplu taşımaya güvenli ve ekonomik biçimde erişebilmesi. 2026 kampanyasına Avrupa genelinde 2 bin 500’den fazla kent ve kasabanın katılması bekleniyor.
Kocaeli de geçmiş yıllarda hafta kapsamında bisiklet turları, yürüyüşler ve “Arabasız Gün” etkinlikleri düzenledi. Yoğun otomobil trafiği, sanayi tesisleri ve hava kirliliği tartışmaları düşünüldüğünde sürdürülebilir ulaşım konusu kent açısından doğrudan günlük yaşamın meselesi.
ULUSLARARASI ÜNİVERSİTE SPORLARI GÜNÜ
UNESCO tarafından ilan edilen Uluslararası Üniversite Sporları Günü – International Day of University Sport, her yıl 20 Eylül’de kutlanıyor. Uluslararası Üniversite Sporları Federasyonu FISU ile UNESCO’nun girişimiyle 2016’da başlayan gün, üniversite öğrencilerini spora ve hareketli yaşama teşvik etmeyi amaçlıyor. 2026 aynı zamanda günün 10. yılı. Bu nedenle dünyanın farklı üniversitelerinde “10 yıl – 10 kilometre” sloganıyla koşu, yürüyüş, bisiklet ve başka fiziksel etkinlikler düzenleniyor.
DÜNYA JİNEKOLOJİK ONKOLOJİ GÜNÜ
20 Eylül, Dünya Jinekolojik Onkoloji Günü – World GO Day olarak da anılıyor. Avrupa Jinekolojik Onkoloji Derneği’nin hasta örgütleri ağı tarafından 2019’da başlatılan gün; yumurtalık, rahim, rahim ağzı, vulva ve vajina kanserleri konusunda erken teşhis, korunma ve belirtilerin bilinmesine dikkat çekiyor. 2026’da sekizincisi düzenlenen kampanyaya dünyanın onlarca ülkesinden kuruluş katılıyor. Türkiye de önceki yıllardaki uluslararası kampanyalarda yer alan ülkeler arasında bulunuyor.
20 EYLÜL’ÜN TUHAF GÜNLERİ
Bu bölümdeki günlerin çoğu devletler veya Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilmiş resmî günler değil; turizm kuruluşları, şirketler veya popüler kültür çevrelerinin oluşturduğu gayriresmî kutlamalar.
BUGÜN DÜNYA PAELLA GÜNÜ
İspanya’nın Valencia kentinin dünyaya armağan ettiği en ünlü yemeklerden paellanın da özel bir günü var: 20 Eylül Dünya Paella Günü. 2018’den beri düzenlenen etkinlikte dünyanın farklı ülkelerinden aşçılar Valencia’da yapılan World Paella Day Cup’ta yarışıyor. Organizasyonun amacı yalnızca yemeği tanıtmak değil; paellayı Valencia kültürünün dünya çapındaki simgelerinden biri haline getirmek. 2026 yarışmasının hazırlıkları da şimdiden başlamış durumda.
ABD’DE BUGÜN EŞE TEŞEKKÜR ETME GÜNÜ
2026’da eylülün üçüncü pazar günü 20 Eylül’e denk geliyor ve Amerikan gayriresmî özel gün takvimlerinde bugün “Wife Appreciation Day – Eşe Teşekkür Etme Günü” olarak yer alıyor. İsminin aksine resmî veya dinî bir gün değil; eşlerin gündelik hayattaki emeğini hatırlayıp teşekkür etmesi üzerine kurulmuş tamamen popüler bir kutlama. İlginç olan, benzer şekilde “Husband Appreciation Day”in de yılın başka bir tarihinde bulunması.
BUGÜN PEPPERONİLİ PİZZA GÜNÜ
ABD’de 20 Eylül aynı zamanda Pepperoni Pizza Day – Pepperonili Pizza Günü. Amerikan pizza kültürünün en klasik malzemelerinden pepperoniye ayrılmış bu gayriresmî günün ciddi bir tarihsel gerekçesi yok; restoranların kampanyaları ve sosyal medya paylaşımları sayesinde yaşayan yiyecek günlerinden biri.
KIZARMIŞ PİRİNCİN DE GÜNÜ VAR
20 Eylül’de kutlanan bir başka Amerikan yiyecek günü National Fried Rice Day – Kızarmış Pirinç Günü. Diğer tuhaf yemek günlerinin aksine bunun başlangıcı biliniyor: Japon-Amerikan restoran zinciri Benihana, kızarmış pirinci kutlamak amacıyla günü 2018’de başlattı. Kısacası binlerce yıllık Asya mutfağının bir yemeğinin “millî günü”, oldukça yeni bir Amerikan pazarlama fikri.
BİR DE PANÇ GÜNÜ VAR
Amerikan özel gün takvimleri 20 Eylül’ü National Punch Day – Panç Günü olarak da kaydediyor. Buradaki punch; meyve suyu, baharat ve bazen alkollü içeceklerin büyük bir kasede karıştırılmasıyla hazırlanan geleneksel içecek. Günün kim tarafından ve neden 20 Eylül’e yerleştirildiği ise bilinmiyor; özel gün takvimlerinin açıklaması bulunamayan klasiklerinden biri.
20 EYLÜL’DE NELER OLDU?
622 – HZ. MUHAMMED VE HZ. EBÛ BEKİR HİCRET YOLCULUĞUNDA KUBÂ’YA ULAŞTI
Hz. Muhammed ile Hz. Ebû Bekir, Mekke’den ayrılmalarının ardından yaklaşık bir hafta süren yolculuğun sonunda 20 Eylül 622’de Medine yakınlarındaki Kubâ’ya ulaştı. Medineli Müslümanlar günlerdir onları bekliyor, her sabah Mekke yolu üzerinde karşılamaya çıkıyordu. Hz. Muhammed Kubâ’da birkaç gün kaldı ve burada İslâm tarihinin ilk mescitlerinden kabul edilen Kubâ Mescidi’nin yapımına katıldı.
Dört gün sonra, 24 Eylül’de Medine’ye girdi. Hicret yalnızca Mekke’den Medine’ye yapılan bir göç değildi; Müslüman toplumun siyasî ve toplumsal olarak örgütlenmesinin önünü açan, İslâm tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Daha sonra Hz. Ömer döneminde oluşturulan Hicrî takvim de başlangıç yılı olarak hicretin gerçekleştiği 622 yılını esas aldı; ancak takvimin ilk günü hicretin gerçekleştiği 20 Eylül değil, o hicrî yılın başlangıcı kabul edilen 1 Muharrem’dir.
1187 – SELAHADDİN EYYUBİ KUDÜS’Ü KUŞATTI
Hıttin Muharebesi’nde Haçlı ordusunu ağır yenilgiye uğratan Selahaddin Eyyubi, 20 Eylül 1187’de ordusuyla Kudüs önlerine geldi ve şehri kuşatmaya başladı. Kudüs, Birinci Haçlı Seferi sırasında 1099’da Haçlıların eline geçmiş ve yaklaşık 88 yıldır Kudüs Krallığı’nın merkezi olmuştu. Selahaddin’in ordusu surları ok ve mancınık ateşine tutarken, şehrin savunmasını İbelinli Balian üstlendi.
Yaklaşık iki hafta süren kuşatmanın ardından Kudüs 2 Ekim 1187’de teslim oldu. Şehrin yeniden Müslümanların eline geçmesi, Haçlı Seferleri tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri oldu ve Avrupa’da büyük yankı yaratarak birkaç yıl sonra başlayacak Üçüncü Haçlı Seferi’nin başlıca nedenlerinden birini oluşturdu.
1378 – KATOLİK DÜNYASINI 39 YIL BÖLEN BÜYÜK BATI BÖLÜNMESİ BAŞLADI
Papa VI. Urban’ın seçimini geçersiz sayan bir grup kardinal, 20 Eylül 1378’de İtalya’nın Fondi kentinde Cenevreli Robert’i papa seçti. VII. Clemens adını alan Robert daha sonra Avignon’a yerleşirken VI. Urban Roma’da kaldı. Böylece Avrupa’nın bazı devletleri Roma’daki, bazıları Avignon’daki papayı tanımaya başladı ve Katolik Kilisesi yaklaşık 40 yıl boyunca iki, bir dönem üç rakip papa arasında bölündü. “Büyük Batı Bölünmesi” olarak bilinen kriz ancak 1417’de sona erdi.
1519 – MACELLAN’IN DÜNYANIN ÇEVRESİNİ DOLAŞACAK TARİHÎ SEFERİ BAŞLADI
Portekizli denizci Ferdinand Macellan, İspanya adına Baharat Adaları’na batıdan ulaşacak yeni bir deniz yolu bulmak amacıyla beş gemilik filosuyla 20 Eylül 1519’da Sanlúcar de Barrameda’dan Atlas Okyanusu’na açıldı. Yolculuk sırasında Güney Amerika’nın ucundaki, bugün kendi adını taşıyan Macellan Boğazı’nı geçen filo, Avrupalıların “Pasifik” adını vereceği büyük okyanusu aşarak Filipinler’e ulaştı.
Macellan 1521’de Filipinler’de öldürüldüğü için dünya çevresindeki yolculuğu kendisi tamamlayamadı. Seferin kalan bölümünün komutasını alan Juan Sebastián Elcano, Victoria adlı tek gemi ve yalnızca 18 kişilik mürettebatla 1522’de İspanya’ya döndü. Böylece üç yıl süren yolculuk, insanlık tarihinin bilinen ilk dünya çevresi seyrini tamamladı ve Dünya’nın boyutları ile Pasifik Okyanusu’nun büyüklüğü hakkındaki bilgileri kökten değiştirdi.
1792 – VALMY MUHAREBESİ FRANSIZ DEVRİMİ’NİN KADERİNİ DEĞİŞTİRDİ
Fransız Devrimi’ni sona erdirmek amacıyla Fransa’ya giren Prusya ve müttefik kuvvetleri, 20 Eylül 1792’de Valmy’de Fransız ordusuyla karşılaştı. Askerî bakımdan devasa bir meydan savaşı olmamasına rağmen Fransızların Prusya ilerleyişini durdurması, devrimin ayakta kalması açısından belirleyici oldu. Ertesi gün Paris’te monarşi kaldırıldı ve kısa süre sonra Birinci Fransız Cumhuriyeti ilan edildi. Valmy bu nedenle Fransız Devrimi’nin Avrupa’yı değiştirecek yeni bir aşamaya geçişinin sembollerinden biri kabul ediliyor.
1853 – MODERN ASANSÖRÜ MÜMKÜN KILAN GÜVENLİK SİSTEMİNİN İLK SATIŞI YAPILDI
Amerikalı mucit Elisha Graves Otis, halatın kopması halinde platformun düşmesini önleyen otomatik güvenlik frenine sahip ilk yük asansörünü 20 Eylül 1853’te sattı. Otis’in sistemi, asansörün yalnızca yük taşımak için kullanılan riskli bir düzenek olmaktan çıkıp insanların güvenle kullanabileceği bir ulaşım aracına dönüşmesinin yolunu açtı. Birkaç yıl sonra yolcu asansörleri yaygınlaşacak; yüksek katlara çıkmak kolaylaştıkça modern gökdelenlerin önündeki en önemli teknik engellerden biri ortadan kalkacaktı.
1854 – KIRIM SAVAŞI’NIN İLK BÜYÜK MUHAREBESİ ALMA’DA YAPILDI
Kırım Savaşı sırasında İngiliz, Fransız ve Osmanlı kuvvetlerinden oluşan müttefik ordu, 20 Eylül 1854’te Alma Nehri yakınlarında Rus ordusuyla karşılaştı. Kırım’a birkaç gün önce yaklaşık 30 bin Fransız, 26 bin İngiliz ve 4 bin 500 Osmanlı askeri çıkarılmıştı. Müttefiklerin kazandığı Alma Muharebesi, Kırım harekâtının ilk büyük savaşı oldu ve Sivastopol’a ilerleyişin önünü açtı.
1870 – ROMA İTALYA KRALLIĞI’NA KATILDI, PAPALARIN BİN YILI AŞAN SİYASÎ EGEMENLİĞİ SONA ERDİ
İtalyan birlikleri, 20 Eylül 1870’te Porta Pia yakınlarında Roma surlarında açılan gedikten şehre girdi. Böylece Papalık Devleti’nin siyasî egemenliği sona ererken İtalya’nın birleşme süreci büyük ölçüde tamamlandı. Roma ertesi yıl birleşik İtalya’nın başkenti oldu. Papalık ile İtalya arasındaki statü sorunu ise ancak 1929’daki Laterano Antlaşması ve Vatikan Şehir Devleti’nin kurulmasıyla çözülecekti.
1920 – TBMM DOĞU CEPHESİ’NDE HAREKÂTA İZİN VERDİ
Ermeni kuvvetleriyle sınırdaki çatışmaların artmasının ardından TBMM Hükûmeti, Kâzım Karabekir Paşa’nın komutasındaki Doğu Cephesi’ne 20 Eylül 1920’de askerî harekât için izin verdi. Türk ordusunun geniş çaplı taarruzu 28 Eylül’de başladı; Sarıkamış ve Kars’ın alınmasının ardından Ermenistan’la 3 Aralık’ta Gümrü Antlaşması imzalandı.
1922 – FRANSIZ VE İTALYAN BİRLİKLERİ ÇANAKKALE’DEN ÇEKİLDİ, İNGİLİZLER YALNIZ KALDI
Büyük Taarruz’un ardından Türk ordusu Marmara ve Boğazlar yönüne ilerlerken, 20 Eylül 1922’de Fransız ve İtalyan birlikleri Çanakkale’den çekildi. Fransa ve İtalya, Ankara hükûmetiyle yeni bir savaşa girmek istemiyor; Boğazlar çevresindeki sorunun diplomasiyle çözülmesini savunuyordu. Böylece bölgede Türk ordusunun karşısında esas olarak İngiliz kuvvetleri kaldı ve Türkiye ile İngiltere arasındaki Çanak Krizi daha da belirginleşti.
İngiliz hükûmeti Çanakkale’deki mevzilerini korumakta ısrar ederken Fransa ve İtalya’nın geri çekilmesi Londra’nın uluslararası desteğini ciddi biçimde zayıflattı. Kriz birkaç hafta boyunca iki ülkeyi doğrudan çatışmanın eşiğinde tuttu; ancak sonunda savaş yerine müzakere yolu ağır bastı ve süreç 11 Ekim’de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması’na uzandı.
1928 – ATATÜRK KAYSERİ’DE KARATAHTA BAŞINDA YENİ HARFLERİ ANLATTI
Yeni Türk harflerinin halka tanıtılması için çıktığı yurt gezisini sürdüren Mustafa Kemal Atatürk, 20 Eylül 1928’de Kayseri’ye geldi. Belediye bahçesinde kurulan karatahtanın başına geçen Atatürk, vatandaşlara yeni alfabeyle kelimeler yazdırdı, yanlışları düzeltti ve yeni harflerin öğrenilmesini bizzat denetledi. Harf Devrimi’nin simgeleşmiş “Başöğretmen Atatürk ve karatahta” görüntülerinin Anadolu’daki önemli duraklarından biri de 20 Eylül günü Kayseri oldu.
1937 – TÜRKİYE’NİN İLK RESİM VE HEYKEL MÜZESİ AÇILDI
Türkiye’nin ilk resim ve heykel müzesi, 20 Eylül 1937’de Atatürk’ün isteğiyle Dolmabahçe Sarayı’nın Veliaht Dairesi’nde açıldı. Güzel Sanatlar Akademisi’ne tahsis edilen binada kurulan İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nin ilk sergisinde 320 eser yer alıyordu. Osman Hamdi Bey döneminden beri oluşturulan koleksiyonların yanı sıra Dolmabahçe ve Topkapı saraylarından, devlet dairelerinden ve dönemin önemli sergilerinden alınan eserler burada bir araya getirildi. Türkiye’de modern resim ve heykelin kurumsal bir müzede korunup sergilenmesinin başlangıcı olan koleksiyon, bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’ne bağlı İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde yaşamaya devam ediyor.
1946 – TÜRKİYE’DE BASIN KANUNUNDA ÖNEMLİ DEĞİŞİKLİKLER YAPILDI
Türkiye’nin çok partili hayata geçiş döneminde TBMM, 20 Eylül 1946’da 1931 tarihli Matbuat Kanunu’nun 11 maddesini değiştiren 4955 sayılı kanunu kabul etti. Yeni düzenlemeyle gazete veya dergi çıkarmak için yerel yöneticiye beyanname verilmesi yeterli hale gelirken, yayın sahipleri ve sorumlu yöneticilerle ilgili koşullar ile basın suçlarına ilişkin hükümler de yeniden düzenlendi. Kanun 24 Eylül’de Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi; Meclis görüşmeleri sırasında iktidar ve muhalefet arasında basın özgürlüğünün sınırları konusunda sert tartışmalar yaşandı.
1946 – İLK CANNES FİLM FESTİVALİ BAŞLADI
Bugün dünyanın en prestijli sinema etkinliklerinden biri olan Cannes Film Festivali, 20 Eylül 1946’da Fransa’nın Cannes kentinde ilk kez başladı. Aslında festivalin 1939’da düzenlenmesi planlanmış, ancak II. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine proje ertelenmişti. Savaşın ardından gerçekleştirilebilen ilk festivale 19 ülke katıldı; Roberto Rossellini, Billy Wilder, David Lean, Jean Renoir ve Walt Disney gibi sinema tarihinin büyük isimlerinin yapımları gösterildi. İlk yılların Cannes’ı yalnız filmlerden ibaret değildi; hava gösterileri, havai fişekler, moda defileleri, çiçek savaşları ve “Festival Güzeli” seçimiyle tam anlamıyla bir savaş sonrası şenliğine dönüşmüştü.
1950 – TÜRK TUGAYI KORE YOLCULUĞUNA ÇIKTI
Kore Savaşı’na gönderilmek üzere Ankara Etimesgut’ta oluşturulan yaklaşık 5 bin kişilik Birinci Türk Tugayı’nın İskenderun’a sevki 19-20 Eylül 1950’de dört tren kafilesi halinde başladı. Birlikler buradan gemilerle Kore’ye hareket etti ve birkaç ay sonra özellikle Kunuri Muharebeleri’nde ağır çatışmalara girdi. Türkiye’nin Kore Savaşı’na fiilen katılmasının ilk büyük lojistik adımlarından biri böylece 20 Eylül’de atılmış oldu.
1951 – TÜRKİYE’NİN NATO ÜYELİĞİNİN ÖNÜ AÇILDI
Kuzey Atlantik Konseyi, 20 Eylül 1951’de Kanada’nın Ottawa kentindeki toplantısında Türkiye ve Yunanistan’ın NATO’ya katılmasını öngören kararı kabul etti. Türkiye, Soğuk Savaş’ın başlaması ve Sovyetler Birliği’yle yaşanan güvenlik kaygıları nedeniyle bir süredir Batı ittifakına katılmak istiyordu; Kore Savaşı’na asker göndermesi de üyelik sürecinde önemli bir gelişme olmuştu. Katılım protokolü 22 Ekim 1951’de imzalandı ve gerekli onayların tamamlanmasının ardından Türkiye ile Yunanistan 18 Şubat 1952’de NATO’ya resmen üye oldu.
1954 – BİLGİSAYAR PROGRAMLAMASINDA FORTRAN DEVRİMİNİN İLK BAŞARILI PROGRAMI ÇALIŞTI
John Backus’un öncülüğündeki IBM ekibi, 20 Eylül 1954’te daha sonra FORTRAN adını alacak programlama sistemiyle ilk başarılı programı çalıştırdı. “Formula Translation” sözcüklerinden türetilen FORTRAN, makine koduyla program yazmanın güçlüğünü büyük ölçüde azaltarak bilim insanları ve mühendislerin bilgisayarları çok daha kolay kullanabilmesinin yolunu açtı. 1957’de ticari olarak kullanıma giren dilin türevleri, aradan yetmiş yıldan fazla zaman geçmesine rağmen bilimsel hesaplamalarda hâlâ kullanılıyor.
1969 – JOHN LENNON, THE BEATLES’TAN AYRILACAĞINI AÇIKLADI
John Lennon, 20 Eylül 1969’da Londra’daki Apple merkezinde Paul McCartney ve Ringo Starr’a The Beatles’tan ayrılmaya karar verdiğini söyledi. McCartney’nin grubu yeniden küçük konserlere çıkarma önerisine karşılık Lennon, artık grupta devam etmek istemediğini açıkladı. Ancak menajer Allen Klein, Beatles’ın EMI/Capitol ile yürüttüğü yeni sözleşme görüşmelerini tehlikeye atmamak için kararın kamuoyundan gizli tutulmasını istedi. Bu nedenle dünyanın en büyük müzik grubunun fiilen dağılmaya başladığı o gün kamuoyu hiçbir şey öğrenmedi; ayrılık ancak Paul McCartney’nin Nisan 1970’te yaptığı açıklamalarla resmen ortaya çıktı.
1970 – LUNA 16 AY’A İNDİ: DÜNYA DIŞINDAN ÖRNEK GETİREN İLK ROBOTİK GÖREV
Sovyetler Birliği’nin insansız uzay aracı Luna 16, 20 Eylül 1970’te Ay’ın Mare Fecunditatis – Bereket Denizi bölgesine yumuşak iniş yaptı. Otomatik matkapla Ay toprağından yaklaşık 101 gram örnek alan araç, ertesi gün yüzeyden yeniden havalandı ve kapsülü 24 Eylül’de Dünya’ya ulaştı. Böylece Luna 16, başka bir gökcisminin yüzeyinden örnek alıp Dünya’ya getiren ilk insansız uzay görevi oldu.
1973 – TENİSTE “CİNSİYETLER SAVAŞI”NI BILLIE JEAN KING KAZANDI
Dünyanın en iyi kadın tenisçilerinden Billie Jean King ile eski erkekler dünya şampiyonu Bobby Riggs, 20 Eylül 1973’te Houston Astrodome’da “Battle of the Sexes – Cinsiyetler Savaşı” adıyla tarihe geçen gösteri maçında karşılaştı. 29 yaşındaki King, 55 yaşındaki Riggs’i 6-4, 6-3 ve 6-3’lük setlerle mağlup etti. Stadyumdaki 30 binden fazla seyircinin yanı sıra karşılaşmayı dünya çapında yaklaşık 90 milyon kişinin izlediği tahmin ediliyor. Maç, kadın sporcuların eşit ücret ve eşit saygınlık mücadelesinin popüler kültürdeki sembollerinden birine dönüştü.
1974 – FİFİ KASIRGASI HONDURAS’TA BİNLERCE KİŞİNİN ÖLÜMÜNE YOL AÇTI
Orta Amerika’yı etkileyen Fifi Kasırgası, 20 Eylül 1974’ün ilk saatlerinde Honduras’ta tarihinin en büyük doğal afetlerinden birine dönüştü. Kasırganın getirdiği aşırı yağışlar nehirleri taşırdı, heyelanlara ve dev sel dalgalarına yol açtı; özellikle Choloma çevresinde oluşan doğal bir setin çökmesiyle sular gece yarısı yerleşimlerin üzerine aktı. Yalnız Choloma’da binlerce insanın öldüğü tahmin ediliyor. Ülke genelindeki toplam can kaybı kesin olarak belirlenemedi; farklı kaynaklar 8 bin ile 10 bin arasında insanın hayatını kaybettiğini bildiriyor. Fifi, yalnızca Kategori 2 şiddetinde olmasına rağmen yağış ve seller nedeniyle Atlantik tarihinin en ölümcül kasırgalarından biri haline geldi.
1977 – VİETNAM BİRLEŞMİŞ MİLLETLER’E KABUL EDİLDİ
Vietnam Savaşı’nın sona ermesinden iki yıl sonra, Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti 20 Eylül 1977’de Birleşmiş Milletler’e kabul edildi. Kuzey ve Güney Vietnam 1976’da resmen birleşmişti; böylece yaklaşık otuz yıl süren savaşların ardından kurulan birleşik Vietnam, BM’nin yeni üyelerinden biri oldu. Üyelik, ülkenin uzun savaş döneminden sonra uluslararası sisteme yeniden katılmasının önemli adımlarından biriydi.
1980 – BÜLEND ULUSU BAŞBAKANLIĞA GETİRİLDİ
12 Eylül askerî darbesinden sekiz gün sonra, Millî Güvenlik Konseyi Başkanı Kenan Evren, kısa süre önce emekliye ayrılan eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülend Ulusu’yu 20 Eylül 1980’de başbakan olarak hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Ulusu ertesi gün kabine listesini sundu; hükûmette ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcılığı görevine, 24 Ocak ekonomik kararlarının hazırlanmasında önemli rol oynayan Turgut Özal getirildi. Ulusu Hükûmeti, 1983 genel seçimlerinin ardından Turgut Özal hükûmeti kurulana kadar görev yaptı.
1984 – BEYRUT’TA ABD BÜYÜKELÇİLİĞİ EK BİNASINA BOMBALI SALDIRI: 23 KİŞİ ÖLDÜ
Lübnan İç Savaşı sırasında, 20 Eylül 1984’te Beyrut yakınlarındaki ABD Büyükelçiliği ek binasına patlayıcı yüklü bir araçla intihar saldırısı düzenlendi. Binanın önünde infilak eden araç 23 kişinin ölümüne, onlarca kişinin yaralanmasına yol açtı; ABD ve İngiltere büyükelçileri de yaralandı. Saldırıyı “İslami Cihad Örgütü” adıyla bir grup üstlendi; ABD kaynakları daha sonra örgütü Hizbullah’la ve İran desteğiyle ilişkilendirdi. Olay, ABD’nin Beyrut’taki büyükelçilik ve askerî tesislerine 1983-84 döneminde düzenlenen bir dizi ağır saldırının son halkasıydı.
1988 – NAİM SÜLEYMANOĞLU SEUL’DE 6 DÜNYA REKORU KIRARAK OLİMPİYAT ŞAMPİYONU OLDU
Naim Süleymanoğlu, 20 Eylül 1988’de Seul Olimpiyatları’nın 60 kilo halter müsabakasında olağanüstü bir performans sergileyerek 6 dünya ve 9 Olimpiyat rekoru kırdı, altın madalya kazandı. Koparmada 152,5, silkmede 190 ve toplamda 342,5 kiloya ulaşan Süleymanoğlu, en yakın rakibine toplamda 30 kilo fark attı. Böylece Türkiye’ye güreş dışındaki ilk Olimpiyat altın madalyalarından birini kazandırırken, “Cep Herkülü” lakabıyla dünya çapında tanındı.
1990 – GÜNEY OSETYA EGEMENLİĞİNİ İLAN ETTİ
Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içindeki özerk Güney Osetya’nın yerel meclisi, 20 Eylül 1990’da bölgenin statüsünü yükselterek SSCB içinde “Güney Osetya Sovyet Demokratik Cumhuriyeti” kurulduğunu ilan etti. Tiflis yönetiminin kabul etmediği karar, Gürcistan’ın Aralık ayında Güney Osetya’nın özerk statüsünü kaldırmasına ve kısa süre sonra silahlı çatışmaların başlamasına uzanan krizin önemli dönüm noktalarından biri oldu. Güney Osetya meselesi sonraki yıllarda da çözülemedi ve 2008’de Gürcistan ile Rusya arasındaki savaşın merkezindeki sorunlardan birine dönüştü.
1994 – AZERBAYCAN “YÜZYILIN ANLAŞMASI”NI İMZALADI, TPAO DA ORTAKLAR ARASINDAYDI
Azerbaycan, 20 Eylül 1994’te Bakü’de Hazar Denizi’ndeki Azeri, Çırak ve Güneşli petrol sahalarının geliştirilmesi için daha sonra “Yüzyılın Anlaşması” olarak adlandırılacak dev petrol anlaşmasını imzaladı. BP, Amoco, Lukoil, Statoil ve Pennzoil gibi uluslararası şirketlerin yanında Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı da projeye ortak oldu. Anlaşma, yeni bağımsızlığını kazanmış Azerbaycan’a büyük ölçekli yabancı yatırımın önünü açarken ülkenin sonraki yıllardaki petrol ekonomisinin temelini oluşturdu. Türkiye Petrolleri daha sonra Azeri-Çırak-Güneşli projesinin yanı sıra Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattında da ortaklık payı aldı; böylece 20 Eylül 1994’te atılan adım Türkiye-Azerbaycan enerji ilişkilerinin de önemli kilometre taşlarından birine dönüştü.
1995 – DYP-CHP KOALİSYONU SONA ERDİ, ÇİLLER HÜKÛMETİN İSTİFASINI SUNDU
Başbakan Tansu Çiller ile kısa süre önce CHP Genel Başkanlığına seçilen Deniz Baykal, koalisyonun devamı konusunda anlaşamayınca DYP-CHP hükûmeti 20 Eylül 1995’te sona erdi ve Çiller istifasını Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’e sundu. Krizin merkezindeki başlıklardan biri, İstanbul Emniyet Müdürü Necdet Menzir’in görevden alınması tartışmasıydı: Çiller, Baykal’ın Menzir’in görevden alınmasını koalisyonun devamı için şart koştuğunu söylerken Baykal anlaşmazlığın yalnızca Menzir meselesinden ibaret olmadığını savundu. Ardından başlayan hükûmet bunalımı haftalarca sürdü; Çiller’in kurduğu azınlık hükûmeti güvenoyu alamadı ve DYP ile CHP bir ay sonra erken seçim kararı almak üzere yeniden koalisyon kurdu.
2002 – TOR’UN İLK ÇALIŞAN KAMUYA AÇIK SÜRÜMÜ DUYURULDU
İnternette kullanıcıların bağlantılarını farklı düğümler üzerinden geçirerek kimlik ve konum bilgilerinin izlenmesini zorlaştıran Tor ağının ilk çalışan “pre-alpha” sürümü, geliştirici Roger Dingledine tarafından 20 Eylül 2002’de kamuya açık biçimde duyuruldu. Sonraki yıllarda gazetecilerden muhaliflere ve sıradan kullanıcılara kadar mahremiyet isteyen milyonlarca insan tarafından kullanılan Tor, aynı zamanda “dark web” kavramıyla birlikte anılan internet altyapılarından biri haline geldi.
2006 – 3,3 MİLYON YILLIK “LUCY’NİN BEBEĞİ” BİLİM DÜNYASINA DUYURULDU
Etiyopya’da bulunan, yaklaşık üç yaşındaki bir Australopithecus afarensis çocuğuna ait olağanüstü derecede eksiksiz fosil iskelet, 20 Eylül 2006’da bilim dünyasına ayrıntılarıyla duyuruldu. “Selam” ve “Dikika Çocuğu” olarak bilinen 3,3 milyon yıllık fosil, Lucy ile aynı türe aitti ve erken insan atalarının çocukluk gelişimi, yürüme ve ağaçlara tırmanma yetenekleri konusunda eşsiz bilgiler sağladı. Fosil aslında yıllar önce bulunmuştu; 20 Eylül keşif değil, bilimsel duyuru/yayın tarihi.
2007 – ELVEDA RUMELİ İLK KEZ EKRANA GELDİ
Türk televizyonunun dönem dizileri arasında özel bir yere sahip olan Elveda Rumeli, 20 Eylül 2007’de ATV’de yayımlanmaya başladı. Büyük bölümü Kuzey Makedonya’da çekilen ve Erdal Özyağcılar’ın başrolünde olduğu dizi, Osmanlı’nın son yıllarında Balkanlar’daki bir Türk ailesinin hayatını anlatıyordu. Üç sezon ve 83 bölüm süren yapım, Balkan türkülerinden oyuncularına kadar döneminin popüler kültüründe güçlü bir iz bıraktı.
2018 – 8 BİN 750 YILLIK KEMİK ORAK DENİZLİ’DE ORTAYA ÇIKARILDI
Denizli’nin Çal ilçesindeki Ekşi Höyük kazılarında bulunan yaklaşık 8 bin 750 yıllık kemik orak ve erken tarıma ilişkin bulgular 20 Eylül 2018’de kamuoyuna duyuruldu. Kazı ekibi, yerleşimde tarımın yanı sıra dokumacılık ve hayvancılığa ilişkin izlerin de bulunduğunu açıkladı.
2019 – MİLYONLARCA KİŞİ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İÇİN SOKAĞA ÇIKTI
Dünyanın yaklaşık 150 ülkesinde öğrenciler ve yetişkinler, 20 Eylül 2019’da iklim değişikliğine karşı daha hızlı önlem alınması talebiyle sokağa çıktı. İsveçli 16 yaşındaki Greta Thunberg’in başlattığı okul grevlerinden büyüyen Küresel İklim Grevi’ne yaklaşık 4 milyon kişinin katıldığı tahmin ediliyor; böylece eylem o tarihe kadarki en büyük iklim protestolarından biri oldu. Thunberg de yaklaşık 250 bin kişinin katıldığı New York yürüyüşünde yer aldı. Gösteriler, üç gün sonra New York’ta yapılacak Birleşmiş Milletler İklim Eylemi Zirvesi öncesinde dünya çapında büyük yankı uyandırdı.
2019 – İNTERNET ŞAKASI BİNLERCE KİŞİYİ AREA 51’İN KAPISINA GÖTÜRDÜ
Facebook’ta şaka amacıyla açılan “Storm Area 51, They Can’t Stop All of Us – Area 51’i Basalım, Hepimizi Durduramazlar” etkinliği için verilen tarih 20 Eylül 2019’du. Milyonlarca kişi internette etkinliğe ilgi gösterdi; ABD ordusunun gizli Nevada tesisine gerçekten saldıran milyonlar olmadı ama meraklılar ve kostümlü ziyaretçiler bölgeye akın etti, çevrede festivaller düzenlendi ve birkaç düzine kişi tesisin girişine kadar gitti. İnternet mizahının gerçek dünyada kitlesel bir olaya dönüşmesinin en tuhaf örneklerinden biri olarak kaldı.
2020 – KEL HASAN EFENDİ’NİN KAVUĞU ŞEVKET ÇORUH’A DEVREDİLDİ
Geleneksel Türk tiyatrosunun simgesel “kavuğu”, 20 Eylül 2020’de Harbiye Cemil Topuzlu Açıkhava Tiyatrosu’nda düzenlenen törenle Rasim Öztekin’den Şevket Çoruh’a geçti. Kel Hasan Efendi’den İsmail Dümbüllü’ye, oradan Münir Özkul, Ferhan Şensoy ve Rasim Öztekin’e uzanan sembolik miras böylece Şevket Çoruh’a devredilmiş oldu. Kavuk herhangi bir resmî unvan değil; Türk tiyatrosunda ustadan çırağa aktarılan geleneğin sembollerinden biri.
2023 – KARABAĞ’DA ATEŞKES SAĞLANDI
Azerbaycan’ın 19 Eylül’de başlattığı askerî harekâtın ardından Karabağ’daki etnik Ermeni güçleri, 20 Eylül 2023’te Rus barış gücü aracılığıyla iletilen ateşkes şartlarını kabul etti. Saat 13.00’te yürürlüğe giren anlaşma silahlı birliklerin dağıtılması ve silahsızlandırılmasını, ertesi gün de bölgedeki Ermeni nüfusun geleceği konusunda görüşmeler başlamasını öngörüyordu. Gelişme, onlarca yıldır süren Karabağ ihtilafının seyrini kökten değiştiren dönüm noktalarından biri oldu.
KOCAELİ TARİHİNDE 20 EYLÜL
20 EYLÜL’DE GAZETELERDE KOCAELİ: SOVYET HEYETİ HEREKE’DE, KOCAELİ’DE ASKERÎ TATBİKAT, YEŞİL-SİYAHLILARIN GALİBİYETİ, İPRAŞ VE DEPREM MOLOZLARI
20 Eylül 1935 gazeteleri, Kocaeli’yi genç Cumhuriyet’in sanayileşme vitrini olarak gösteriyordu. Kayseri Bez Fabrikası’nın açılışı için Türkiye’ye gelen Sovyet Ağır Sanayi heyeti, Ekonomi Bakanı Celal Bayar ile birlikte İzmit’e geçmiş ve Hereke Fabrikası’nı gezmişti. Cumhuriyet haberi daha birinci sayfasından “Misafirlerimiz Hereke fabrikasını da gezdiler” diye duyuruyor; Son Posta ise heyetin Hereke’den vapurla İstanbul’a döndüğünü yazıyordu. Akademik çalışmalar da Sovyet heyetinin Ankara ve Eskişehir’in ardından İzmit ve Hereke’deki sanayi tesislerini incelemesini, 1930’ların Türk-Sovyet sanayi iş birliğinin bir parçası olarak kaydediyor. Kocaeli henüz bugünkü dev sanayi bölgesi değildi; ama Türkiye dışarıdan gelen sanayi heyetlerine göstereceği fabrikaları artık İzmit ve Hereke’de bulabiliyordu.
20 Eylül 1951 tarihli Son Posta’nın birinci sayfasında Kocaeli haberi, Türkiye’nin NATO’ya kabul süreciyle neredeyse yan yana duruyordu. Gazete bir yandan “Dün Ottawa’da Pakta Alınmamız Tasvip Edildi” diye Türkiye’nin NATO yolundaki tarihî kararını duyururken, hemen aşağıda “Kocaeli’de tatbikat başlıyor” başlığını kullanıyordu. İzmit muhabirinin verdiği bilgiye göre askerî tatbikata katılacak birlikler 20 Eylül’de sahaya hareket edecek, asıl taarruz safhası 25 Eylül’de başlayacak ve tatbikat 28 Eylül’de bitecekti. Türkiye’nin Batı savunma ittifakına girmesinin konuşulduğu gün Kocaeli’nin de büyük bir askerî tatbikata hazırlanması, dönemin güvenlik atmosferini tek gazete sayfasında çok iyi anlatıyor.
20 Eylül 1971 tarihli Milliyet’in spor sayfasında Kocaelispor vardı. Bir gün önce oynanan İkinci Lig karşılaşmasında yeşil-siyahlılar Feriköy’ü 2-1 mağlup etmişti. Kocaelispor 10. dakikada Engin’le öne geçti, Feriköy beş dakika sonra Ateş’le beraberliği sağladı; ikinci yarıda kazanılan penaltıyı Mustafa gole çevirdi ve Kocaelispor sahadan galibiyetle ayrıldı. Henüz profesyonel liglerdeki beşinci sezonunu yaşayan kulüp, yavaş yavaş bütün kentin ortak kimliğine dönüşüyordu.
20 Eylül 1976 tarihli Milliyet ise bir gün önce kendi verdiği haberi adeta düzeltiyordu. Devlet Güvenlik Mahkemeleri yasa tasarısına karşı DİSK’in başlattığı eylemlerde İPRAŞ önemli merkezlerden biriydi. 19 Eylül sayısında rafinerideki eylemin bittiğini yazan gazete, ertesi gün DİSK’e bağlı Petkim Sendikası işçilerinin açık biçimde “Direniş bitmedi” dediğini duyurdu. Güvenlik güçleri tarafından rafineri dışına çıkarılan işçiler içeri yeniden girmek istiyor; Türk-İş’e bağlı Petrol-İş üyeleri ise üretimin sürdüğünü söylüyordu. Kocaeli’nin 1970’lerde yalnız sanayinin değil, Türkiye’nin en sert işçi mücadelelerinin de merkezlerinden biri oluşu gazetelerin sayfalarında gün gün izlenebiliyor.
Dört yıl sonra, 20 Eylül 1980 tarihli Milliyet’te İPRAŞ bu kez grevle değil enerji güvenliğiyle haberdi. 12 Eylül askerî darbesinin üzerinden yalnızca sekiz gün geçmişti. Gazete, İPRAŞ’ın kış ayları için ham petrol stokladığını; rafineri yetkililerinin Arap ülkelerinden gelen ham petrol miktarının arttığını ve bağlantıların aynı biçimde sürmesi halinde o kış akaryakıt sıkıntısı beklenmediğini söylediğini yazıyordu. Aynı rafineri birkaç yıl önce işçi direnişiyle gazeteye girerken, 1980’de artık Türkiye’nin kışı yakıtsız geçirip geçirmeyeceğinin merkezindeki tesis olarak görünüyordu.
Ve 20 Eylül 1999 tarihli Cumhuriyet: Marmara Depremi’nin üzerinden 34 gün geçmişti. Gazetenin birinci sayfasındaki Kocaeli haberi artık enkaz altındaki insanlarla değil, enkazın kendisiyle ilgiliydi: “Molozlar hâlâ denize dökülüyor.” Habere göre yıkılan binalardan çıkarılan molozların bir bölümü, üstelik devlet iş makineleri kullanılarak İzmit Körfezi’ne boşaltılıyordu. Deprem felaketinin ardından barınma ve yeniden yapılanma sorunlarına bir de çevre sorunu eklenmişti. Bir ay önce insanları yutan binaların enkazı, bu kez zaten yıllarca sanayi kirliliğiyle mücadele etmiş Körfez’in içine dökülüyordu.
1801 – KÖRFEZ’DE KAYIKLARLA KAÇAN KANDIRALI MEHMET İÇİN İDAM EMRİ ÇIKTI
İzmit ve Sakarya çevresinde yaklaşık altı yıldır adamlarıyla eşkıyalık yapan Kandıralı Mehmet’in yakalanarak idam edilmesi için 20 Eylül 1801’de Karamürsel ve çevresindeki yerel yöneticilere emir gönderildi. Yaklaşık 60 adamıyla bölgede dolaşan Kandıralı Mehmet’in, Karamürsel ile İzmit Körfezi arasında “çektirme” denilen kayıklarla hareket ederek takibi atlattığı belirtiliyordu. Altı adamı yakalandı ancak kendisi kaçmayı başardı.
Hikâyenin asıl şaşırtıcı tarafı bundan sonra başladı. Kandıralı Mehmet 1808’de yakalanıp Rodos’ta hapse gönderildi; daha sonra affedilerek İstanbul’a geldi, Tersane-i Âmire’de görev aldı ve devlet hizmetinde yükseldi. Osmanlı-Rus Savaşı’ndaki faaliyetlerinin ardından paşalık rütbesine kadar çıktı. Yani 20 Eylül 1801’de başının kesilerek İstanbul’a gönderilmesi emredilen bir eşkıya, birkaç yıl sonra Osmanlı paşası oldu.
1922 – KOCAELİ GRUBU İZMİT’E DOĞRU HAREKETE GEÇTİ
Büyük Taarruz’un ardından Yunan kuvvetlerini Marmara kıyılarına kadar takip eden Deli Halit Paşa komutasındaki Kocaeli Grubu, 20 Eylül 1922’de İzmit’e doğru intikale başladı. Birlikler Bursa üzerinden İzmit’e geldi ve Batı Cephesi Komutanlığı tarafından İzmit ile çevresinin güvenliğinden sorumlu tutuldu. Türk ordusu artık Yunan kuvvetlerini takip etmekten çok, İstanbul ve Boğazlar çevresinde İngilizlerle yaşanabilecek yeni bir krize karşı mevzileniyordu.
1924 – ATATÜRK, GÜÇLÜ BİR TÜRK DONANMASI HEDEFİNİ HAMİDİYE’NİN DEFTERİNE YAZDI
Mustafa Kemal Atatürk, Karadeniz gezisini yaptığı Hamidiye Kruvazörü’nün hatıra defterine 20 Eylül 1924’te Türkiye’nin güçlü ve modern bir donanmaya sahip olması gerektiğini yazdı. Bu sözlerin Kocaeli açısından özel bir anlamı vardı: Lozan’ın ardından İstanbul’da korunabilir bir deniz üssü bulunmadığı için Cumhuriyet donanmasının yeni üssü olarak İzmit Körfezi seçilmiş, 1923’te İzmit’te “Marmara Üssü Bahri ve Kocaeli Müstahkem Mevki Kumandanlığı” kurulmuştu. Kısa süre sonra Gölcük’te tersane ve onarım tesisleri gelişecek, Gölcük Türk donanmasının ana merkezlerinden birine dönüşecekti.
1962 – İZMİT’TE BİR İLKOKULUN BAHÇESİNDE BEKLEYEN 80 TARİHÎ ESER MÜZEYE TAŞINDI
20 Eylül 1962 tarihli Türk Yolu gazetesinin haberine göre, İzmit ve çevresinde bulunan çeşitli dönemlere ait tarihî eserlerden 80 heykel, o yıllarda Sümer İlkokulu’nun bahçesinde bekletilirken Saraybahçe’de şehir müzesine dönüştürülen tarihî Av Köşkü’ne nakledildi. Bugün SEKA İlkokulu olarak hatırlanan okulun içerisinde zaten küçük bir müze bölümü bulunuyor; kentin farklı noktalarından çıkarılan eserler uzun süre okulda ve bahçesinde korunuyordu. Av Köşkü’nün müzeye dönüştürülmesiyle bu eserler sonunda gerçek bir müze yapısına kavuştu. Bir dönem İzmit’in arkeolojik mirasının bir ilkokul bahçesinde 80 heykelle birlikte beklemiş olması, kentin müzecilik tarihinin bugün hayli tuhaf görünen ayrıntılarından biri.
2012 – ESKİ İZMİT BELEDİYE BAŞKANI NECATİ GENÇOĞLU HAYATINI KAYBETTİ
1984-1989 yılları arasında İzmit Belediye Başkanlığı yapan inşaat mühendisi Necati Gençoğlu, 20 Eylül 2012’de Başiskele’deki evinde geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Gençoğlu, 1984 yerel seçimlerinde ANAP’tan İzmit Belediye Başkanı seçilmiş ve kentin hızla büyüdüğü 1980’lerin ikinci yarısında beş yıl görev yapmıştı.
20 EYLÜL’DE DOĞANLAR
1842 – James Dewar: İskoç fizikçi ve kimyacı James Dewar doğdu. Gazları çok düşük sıcaklıklarda sıvılaştırma çalışmaları sırasında geliştirdiği çift cidarlı vakum kabı, bugün sıcak veya soğuk içecekleri saatlerce aynı sıcaklıkta tutan termosların atası oldu ve bilim dünyasında hâlâ “Dewar kabı” adıyla kullanılıyor.
1878 – Upton Sinclair: Amerikalı yazar ve gazeteci Upton Sinclair doğdu. Chicago’daki et işleme fabrikalarının korkunç çalışma ve hijyen koşullarını anlattığı The Jungle – Şikago Mezbahaları, ABD’de büyük skandal yarattı; kitabın yarattığı kamuoyu baskısı 1906’daki Et Denetim Yasası ile gıda ve ilaç düzenlemelerinin çıkmasında etkili oldu.
1917 – Red Auerbach: NBA tarihinin en etkili koç ve yöneticilerinden Red Auerbach doğdu. Boston Celtics’i çalıştırdığı dönemde dokuz NBA şampiyonluğu kazandı; bunların sekizi 1959-1966 arasında arka arkaya geldi. Daha sonra kulübün yöneticiliğini de yapan Auerbach, Celtics hanedanının mimarlarından biri oldu.
1930 – Yılmaz Öztuna: Tarihçi, müzikolog, gazeteci ve yazar Yılmaz Öztuna İstanbul’da doğdu. Daha 13 yaşında ilk makalesini, 15 yaşında ilk kitabını yayımlayan Öztuna; özellikle Osmanlı ve Türk tarihi üzerine yazdığı kitaplarla geniş bir okur kitlesine ulaştı, Türk musikisi üzerine de çok sayıda çalışma yaptı.
1934 – Hamit Kaplan: Türk güreş tarihinin büyük şampiyonlarından Hamit Kaplan Amasya’nın Hamamözü ilçesinde doğdu. 1956 Melbourne Olimpiyatları’nda altın, 1960 Roma’da gümüş, 1964 Tokyo’da bronz madalya kazanarak üç olimpiyatta üst üste kürsüye çıktı; ayrıca dünya şampiyonu oldu.
1934 – Sophia Loren: Sinema tarihinin en büyük yıldızlarından Sophia Loren Roma’da doğdu. Vittorio De Sica’nın La Ciociara – Kızım ve Ben filmindeki performansıyla En İyi Kadın Oyuncu Oscar’ını kazandı ve İngilizce olmayan bir rolle oyunculuk Oscar’ı kazanan ilk isim olarak tarihe geçti.
1941 – Dale Chihuly: Çağdaş cam sanatının en tanınmış isimlerinden Amerikalı Dale Chihuly doğdu. Üflemeli camı küçük dekoratif objelerden çıkarıp dev heykellere ve mekânları bütünüyle dönüştüren rengârenk enstalasyonlara taşıdı; eserleri bugün dünyanın 200’den fazla müze koleksiyonunda bulunuyor.
1948 – Sulhi Dölek: Türk edebiyatı ve televizyonunun önemli yazarlarından Sulhi Dölek doğdu. Kiracı ve Kirpi gibi kitaplarının yanı sıra Bizimkiler, Süper Baba ve İkinci Bahar gibi geniş kitlelere ulaşan televizyon dizilerinin senaryo çalışmalarında yer aldı.
1948 – George R. R. Martin: Amerikalı yazar ve senarist George R. R. Martin doğdu. A Song of Ice and Fire – Buz ve Ateşin Şarkısı roman dizisi, HBO’nun dünya çapında fenomene dönüşen Game of Thrones dizisine uyarlandı; aynı evren daha sonra House of the Dragon ile genişledi.
1951 – Javier Marías: İspanyol edebiyatının uluslararası ölçekte en çok okunan yazarlarından Javier Marías Madrid’de doğdu. Beyaz Kalp, Yarın Savaşta Beni Düşün ve üç ciltlik Yarınki Yüzün gibi romanlarıyla tanınan Marías aynı zamanda önemli bir çevirmen ve İspanyol Kraliyet Akademisi üyesiydi.
1959 – Meral Okay: Türk televizyonunun en önemli senaristlerinden, oyuncu ve söz yazarı Meral Okay Ankara’da doğdu. Asmalı Konak, Bir Bulut Olsam ve Muhteşem Yüzyıl gibi dizilerin senaryo çalışmalarına imza attı; oyuncu olarak da İkinci Bahar’ın unutulmaz Kasap Melahat karakteriyle geniş kitlelerin hafızasına yerleşti.
1962 – Fatih Altaylı: Gazeteci ve televizyon sunucusu Fatih Altaylı Van’da doğdu. Gazeteciliğe 1982’de Cumhuriyet’te spor muhabiri olarak başladı; daha sonra çeşitli gazete ve televizyonlarda görev yaptı ve uzun yıllar sunduğu Teke Tek programıyla televizyon haberciliğinin tanınan yüzlerinden biri oldu.
1964 – Maggie Cheung: Hong Kong sinemasının uluslararası yıldızlarından Maggie Cheung doğdu. Wong Kar-wai’nin In the Mood for Love – Aşk Zamanı, Zhang Yimou’nun Hero ve Olivier Assayas’nın Clean filmleriyle tanındı; Clean ile 2004 Cannes Film Festivali’nde En İyi Kadın Oyuncu ödülünü kazandı.
1966 – Nuno Bettencourt: Portekiz asıllı Amerikalı gitarist Nuno Bettencourt doğdu. Extreme grubunun gitaristi olarak özellikle “More Than Words” ile dünya çapında tanındı; virtüöz gitar tekniğiyle hard rock’ın önemli gitaristlerinden biri haline geldi.
1971 – Henrik Larsson: İsveç futbolunun efsane golcülerinden Henrik Larsson doğdu. Celtic’te yıllarca gol rekorları kırdı; Barcelona ile Şampiyonlar Ligi, Manchester United ile Premier Lig kazandı ve İsveç Millî Takımı formasını 106 kez giydi.
1973 – Cansel Elçin: Oyuncu, yönetmen ve senarist Cansel Elçin İzmir’in Tire ilçesinde doğdu. Çocukluğundan itibaren Fransa’da yetişen Elçin, Türkiye’de özellikle Kırık Kanatlar ve Hatırla Sevgili dizileriyle geniş kitlelerin tanıdığı oyunculardan biri oldu.
1975 – Juan Pablo Montoya: Kolombiyalı yarış pilotu Juan Pablo Montoya doğdu. Formula 1’de yedi yarış kazandı; Monaco Grand Prix’sinin yanı sıra Indianapolis 500’ü iki kez kazanarak hem Avrupa hem Amerikan motor sporlarında başarıya ulaşan ender pilotlardan biri oldu.
1976 – Jon Bernthal: Amerikalı oyuncu Jon Bernthal doğdu. The Walking Dead’de Shane Walsh, Marvel yapımlarında ise Frank Castle / Punisher karakteriyle dünya çapında tanındı; The Bear’daki konuk oyunculuğuyla Emmy kazandı.
1977 – Bülent Çolak: Türk tiyatro, sinema ve televizyon oyuncusu Bülent Çolak İstanbul’da doğdu. Çok sayıda yapımda rol aldı ancak geniş kitlelerin hafızasına özellikle Geniş Aile’nin Ulvi’si olarak yerleşti.
1977 – Nazlı Çelik: Haber spikeri ve gazeteci Nazlı Çelik İstanbul’da doğdu. NTV’de polis-adliye muhabiri olarak başladığı televizyon gazeteciliğini daha sonra Star TV’de sürdürdü ve uzun yıllar ana haber bülteninin ekran yüzü oldu.
1977 – The-Dream: Gerçek adı Terius Nash olan Amerikalı şarkıcı, yapımcı ve söz yazarı The-Dream doğdu. Kendi şarkılarının ötesinde Rihanna’nın “Umbrella”, Beyoncé’nin “Single Ladies” ve “Cuff It” gibi dev hitlerinin yazarları arasında yer aldı; sekiz Grammy kazandı.
1981 – Tolga Güleç: Türk oyuncu Tolga Güleç doğdu. Hatırla Sevgili, Öyle Bir Geçer Zaman Ki, Poyraz Karayel, Fazilet Hanım ve Kızları gibi çok izlenen dizilerde rol aldı.
1982 – Begüm Birgören: Türk oyuncu Begüm Birgören doğdu. Kırık Kanatlar, Ömre Bedel, Kaçak ve Türkan gibi televizyon yapımlarındaki rolleriyle tanındı; tiyatro çalışmalarını da sürdürdü.
1988 – Habib Nurmagomedov: Dağıstanlı karma dövüş sanatçısı Habib Nurmagomedov doğdu. UFC hafif sıklet şampiyonu olan Nurmagomedov profesyonel kariyerini 29 galibiyet, sıfır yenilgiyle tamamladı ve Conor McGregor’la yaptığı 2018 karşılaşmasıyla MMA tarihinin en çok konuşulan isimlerinden birine dönüştü.
1991 – Yağız Can Konyalı: Türk oyuncu Yağız Can Konyalı doğdu. Öyle Bir Geçer Zaman Ki, Adı Mutluluk ve özellikle Bizim Hikaye’deki Rahmet karakteriyle tanındı; Takım: Mahalle Aşkına! filmindeki performansıyla Antalya Film Festivali’nde Jüri Özel Ödülü kazandı.
20 EYLÜL’DE HAYATINI KAYBEDENLER
1863 – JACOB GRIMM: Alman dilbilimci, halkbilimci ve yazar Jacob Grimm, 20 Eylül 1863’te Berlin’de hayatını kaybetti. Kardeşi Wilhelm’le birlikte derlediği Grimm Masalları ile kuşaklar boyunca dünya çocuk edebiyatını etkilerken, yalnızca bir masal derleyicisi değildi: Germen dillerindeki ses değişimlerini açıklayan ve bugün “Grimm Yasası” adıyla bilinen çalışmasıyla modern tarihsel dilbilimin kurucu isimlerinden biri oldu.
1933 – ANNIE BESANT: İngiliz yazar, kadın hakları savunucusu, siyasal aktivist ve Teosofi Cemiyeti’nin en önemli isimlerinden Annie Besant, 20 Eylül 1933’te Hindistan’ın Adyar kentinde hayatını kaybetti. İngiltere’de kadın hakları ve sosyal reform hareketlerinde yer alan Besant, daha sonra yaşamının büyük bölümünü geçirdiği Hindistan’da eğitim ve bağımsızlık hareketleriyle ilgilendi.
1945 – WILLIAM SEABROOK: Amerikalı gazeteci, gezgin ve yazar William Seabrook, 20 Eylül 1945’te hayatını kaybetti. Bugün adının hatırlanmasının asıl nedeni, Haiti’deki Vodou kültürünü anlattığı 1929 tarihli The Magic Island adlı kitabıdır. Eser, “zombi” kavramını geniş Batılı okur kitlesine tanıtan ilk popüler İngilizce metinlerden biri kabul ediliyor; kısa süre sonra zombiler Amerikan sinemasının vazgeçilmez yaratıklarından birine dönüşecekti.
1955 – ROBERT RISKIN: Hollywood’un klasik döneminin önemli senaristlerinden Robert Riskin, 20 Eylül 1955’te hayatını kaybetti. Frank Capra ile uzun yıllar çalışan Riskin, Clark Gable ve Claudette Colbert’in başrollerini paylaştığı 1934 yapımı It Happened One Night filmiyle En İyi Uyarlama Senaryo Oscar’ını kazandı. Film, Oscar tarihinde film, yönetmen, erkek oyuncu, kadın oyuncu ve senaryo dallarındaki beş büyük ödülün tamamını kazanan ilk yapım oldu.
1957 – JEAN SIBELIUS: Finlandiya’nın en önemli bestecilerinden Jean Sibelius, 20 Eylül 1957’de 91 yaşında hayatını kaybetti. Yedi senfonisinin yanı sıra özellikle Finlandia, Karelia Süiti ve Keman Konçertosu’yla tanınan Sibelius’un müziği, Finlandiya’nın ulusal kimliğinin oluşumunda da güçlü bir kültürel simgeye dönüştü.
1960 – IDA RUBINSTEIN: Rus asıllı dansçı, oyuncu ve sanat hamisi Ida Rubinstein, 20 Eylül 1960’ta Fransa’da hayatını kaybetti. Rubinstein’ın adı bugün özellikle Maurice Ravel’in dünyanın en tanınmış klasik müzik eserlerinden biri olan Boléro’su ile birlikte anılıyor; Ravel eseri 1928’de Rubinstein’ın dans topluluğu için besteledi.
1971 – GİORGOS SEFERİS: İzmir’in Urla ilçesinde doğan Yunan şair ve diplomat Giorgos Seferis, 20 Eylül 1971’de Atina’da hayatını kaybetti. Modern Yunan şiirinin en önemli isimlerinden olan Seferis, 1963’te Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan ilk Yunan yazar oldu; Anadolu’da geçen çocukluk yılları ve 1922 sonrasında ailesinin memleketinden kopuşu şiirinde derin izler bıraktı.
1973 – JIM CROCE: Amerikalı şarkıcı ve söz yazarı Jim Croce, 20 Eylül 1973’te Louisiana’da verdiği konserden hemen sonra bindiği küçük uçağın kalkışın ardından düşmesi sonucu, henüz 30 yaşındayken hayatını kaybetti. “Time in a Bottle”, “Bad, Bad Leroy Brown” ve “Operator” gibi şarkılarıyla tanınan Croce’nin ünü, trajik ölümünün ardından daha da büyüdü.
1985 – RUHİ SU: Türk halk müziğinin en özgün yorumcularından Ruhi Su, 20 Eylül 1985’te İstanbul’da 73 yaşında hayatını kaybetti. Konservatuvarda opera eğitimi alan ve basbariton olarak çalışan Su, klasik Batı müziğinin ses tekniğini Anadolu türküleriyle buluşturan kendine özgü bir yorum geliştirdi; 1975’te kurduğu Dostlar Korosu da Türk halk müziğinde önemli bir gelenek oluşturdu.
1994 – JULE STYNE: Broadway tarihinin en önemli bestecilerinden Jule Styne, 20 Eylül 1994’te 88 yaşında hayatını kaybetti. Gypsy, Funny Girl ve Gentlemen Prefer Blondes gibi müzikallerin bestecisi olan Styne’ın şarkıları arasında Barbra Streisand’ın seslendirdiği “People” ve yıllar içinde Marilyn Monroe ile özdeşleşen “Diamonds Are a Girl’s Best Friend” de bulunuyordu.
1996 – PAUL ERDŐS: 20. yüzyılın en üretken matematikçilerinden Paul Erdős, 20 Eylül 1996’da Polonya’nın başkenti Varşova’da, katıldığı bir matematik toplantısı sırasında 83 yaşında hayatını kaybetti. Sayılar teorisinden kombinatoriğe kadar birçok alanda çalışan Erdős, yüzlerce matematikçiyle ortak makaleler yazdı; bu olağanüstü iş birliği ağı, bugün matematik dünyasında hâlâ kullanılan ünlü “Erdős sayısı” kavramının ortaya çıkmasına yol açtı.
2005 – SIMON WIESENTHAL: Holokost’tan sağ kurtulan ve yaşamının büyük bölümünü kaçak Nazi savaş suçlularının bulunmasına adayan Simon Wiesenthal, 20 Eylül 2005’te Viyana’da 96 yaşında hayatını kaybetti. Wiesenthal’ın topladığı bilgi ve belgeler; Adolf Eichmann, Franz Stangl ve Anne Frank ile ailesini tutuklayan Gestapo görevlisi Karl Silberbauer gibi isimlerin araştırılmasına ve bazı savaş suçlularının adalet önüne çıkarılmasına katkı sağladı.
2006 – NECDET YAKIN: Türk tiyatro ve sinemasının önemli karakter oyuncularından Necdet Yakın, 20 Eylül 2006’da İstanbul’da 74 yaşında hayatını kaybetti. İstanbul Şehir Tiyatroları sanatçısı olan Yakın; Sakar Şakir filmindeki Lüfer karakterinin yanı sıra Avanak Apti, Köşeyi Dönen Adam, Arabesk, Sıdıka ve İkinci Bahar gibi çok sayıda yapımda rol aldı.
2006 – SVEN NYKVIST: Sinema tarihinin en önemli görüntü yönetmenlerinden İsveçli Sven Nykvist, 20 Eylül 2006’da 83 yaşında hayatını kaybetti. Ingmar Bergman’la uzun yıllar çalışan Nykvist, Çığlıklar ve Fısıltılar (Cries and Whispers) ile Fanny ve Alexander (Fanny and Alexander) filmleriyle iki kez Oscar kazandı; ayrıca Andrey Tarkovski, Roman Polanski ve Woody Allen gibi yönetmenlerle çalışarak özellikle doğal ışık kullanımıyla sinema görüntüsünü derinden etkiledi.
2007 – OKTAR DURUKAN: Yeşilçam’ın yüzü hemen tanınan karakter oyuncularından Oktar Durukan, 20 Eylül 2007’de İstanbul’da hayatını kaybetti. 200’ü aşkın filmde oynayan Durukan, özellikle Tosun Paşa’da filmin sonunda ortaya çıkan “Hakiki Tosun Paşa” ve Salako’daki Hamido rolleriyle hafızalarda kaldı.
2010 – LEONARD SKINNER: Amerikalı beden eğitimi öğretmeni Leonard Skinner, 20 Eylül 2010’da 77 yaşında hayatını kaybetti. Skinner’ın rock tarihine geçmesi ise müzik yapması sayesinde değil, öğrencileri sayesinde oldu: Uzun saçları okul kurallarına uymadığı için aralarında Ronnie Van Zant’ın da bulunduğu öğrencilerle sık sık uğraşan öğretmenin adı, yıllar sonra öğrencilerinin kurduğu Lynyrd Skynyrd grubunun adına dönüştü.
2015 – JACK LARSON: Amerikalı oyuncu ve yazar Jack Larson, 20 Eylül 2015’te 87 yaşında hayatını kaybetti. Larson, 1950’lerin kült televizyon dizisi Adventures of Superman’de Daily Planet’in genç muhabiri ve Superman’in yakın dostu Jimmy Olsen karakterini canlandırarak popüler kültür tarihine geçti.
2019 – NESLİCAN TAY: Kansere karşı verdiği mücadeleyi sosyal medyada paylaşarak Türkiye’de geniş kitlelerin tanıdığı Neslican Tay, 20 Eylül 2019’da İstanbul’da henüz 21 yaşındayken hayatını kaybetti. Hastalığı nedeniyle bir bacağını kaybetmesine rağmen yaşam mücadelesini ve yaşadıklarını açık biçimde paylaşması, onu özellikle gençler arasında umut ve dirençle özdeşleşen isimlerden biri haline getirdi.
2020 – MICHAEL CHAPMAN: Amerikan sinemasının önemli görüntü yönetmenlerinden Michael Chapman, 20 Eylül 2020’de 84 yaşında hayatını kaybetti. Martin Scorsese’nin Taksi Şoförü (Taxi Driver) ve Kızgın Boğa (Raging Bull) filmlerinin görüntülerini yaratan Chapman; ayrıca Kaçak (The Fugitive), Ceset Yiyicilerin İstilası (Invasion of the Body Snatchers), Kayıp Çocuklar (The Lost Boys) ve Space Jam gibi çok farklı türlerdeki filmlerde çalıştı; iki kez Oscar’a aday gösterildi.
2022 – TUNÇ ORAL: Yeşilçam oyuncusu ve yapımcı Tunç Oral, 20 Eylül 2022’de Antalya’da 84 yaşında hayatını kaybetti. 1964’te Ses dergisinin sinema artist yarışmasını kazanarak sinemaya giren Oral; On Korkusuz Adam, İstanbul’un Kızları ve Ferhat ile Şirin gibi filmlerde oynadı, uzun bir aradan sonra Öyle Bir Geçer Zaman Ki dizisiyle yeniden kamera karşısına geçti.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
