Günün Tarihi / 1 Haziran
1453 – Ayasofya’da ilk Cuma namazını kıldıran Akşemseddin, fethin manevi simgelerinden biri oldu
1 Haziran 1453’te, İstanbul’un fethinden üç gün sonra Ayasofya’da ilk Cuma namazı kılındı. Namazı, Fatih Sultan Mehmet’in hocası ve fethin manevi önderlerinden biri kabul edilen Akşemseddin kıldırdı. Bu olay, fethedilen şehrin yeni dönemini ilan eden sembolik anlardan biri olarak hafızaya geçti.
İstanbul, 29 Mayıs 1453 Salı günü Osmanlı ordusu tarafından fethedilmişti. Fatih Sultan Mehmet, şehre girdikten sonra doğrudan Ayasofya’ya yöneldi. Bizans’ın en büyük mabedi olan Ayasofya, Doğu Roma İmparatorluğu’nun dini ve siyasi ihtişamının da merkeziydi. Bu nedenle fetihten sonra Ayasofya’da kılınacak ilk Cuma namazı, sıradan bir ibadet değildi, şehrin artık Osmanlı payitahtı olduğunu gösteren güçlü bir işaretti.
İslam devlet geleneğinde hutbe, hükümdarın egemenliğinin en açık sembollerinden biri sayılırdı. Bir şehirde hutbenin kimin adına okunduğu, o şehirde hâkimiyetin kime ait olduğunu gösterirdi. Ayasofya’da hutbenin Fatih Sultan Mehmet adına okunması, Bizans döneminin kapandığını ve İstanbul’da Osmanlı egemenliğinin başladığını ilan eden bir tören niteliği taşıyordu.
Ayasofya’nın Cuma namazına hazırlanması için kısa sürede düzenlemeler yapıldı. Yapının cami olarak kullanılabilmesi için içeride namaz düzeni oluşturuldu; mihraba yön verecek hazırlıklar yapıldı, bazı tasvirler kapatıldı ve cemaatin ibadet edebilmesi için mekân uygun hale getirildi. Fetihten yalnız üç gün sonra böyle büyük bir mabedin Cuma namazına açılması, Osmanlı yönetiminin İstanbul’u hızla yeni başkent düzenine bağlama iradesini gösteriyordu.
Akşemseddin’in bu namazı kıldırması da ayrıca önemlidir. Asıl adı Şemseddin Mehmed olan Akşemseddin, din alimi olmasının yanı sıra tıp, tasavvuf ve eğitim alanlarında da etkili bir isimdi. Fatih’in gençlik yıllarından itibaren yanında olmuş, ona manevi rehberlik etmişti. Fetih sürecinde de padişahın kararlılığını güçlendiren isimlerden biri olarak anlatılır.
Akşemseddin’in fetih anlatısındaki en bilinen yeri, sahabe Ebu Eyyub el-Ensari’nin kabrinin bulunmasıyla ilgilidir. Rivayete göre, İstanbul kuşatması sırasında Akşemseddin, Ebu Eyyub el-Ensari’nin mezarının bulunduğu yeri tespit etmiş; bu olay Osmanlı ordusunda büyük bir manevi heyecan yaratmıştır. Bu yüzden Ayasofya’daki ilk Cuma namazında onun imamlık yapması, fetih sonrasındaki manevi atmosferi daha da güçlendirmiştir.
Fatih Sultan Mehmet açısından Ayasofya’nın dönüştürülmesi, İstanbul’u yalnız askerî olarak almakla sınırlı değildi. Şehir, Roma ve Bizans mirasının merkeziydi. Fatih, burayı Osmanlı başkenti yaparken eski imparatorluk sembollerini de yeni devlet düzeninin içine aldı. Ayasofya’nın camiye çevrilmesi, bu büyük dönüşümün en görünür adımıydı.
Ayasofya daha sonra Osmanlı İstanbul’unun başlıca camilerinden biri haline geldi. Fatih döneminden başlayarak yapıya minareler, medrese, imaret ve çeşitli ek yapılar eklendi. Sonraki padişahlar döneminde de Ayasofya çevresi geniş bir dini ve sosyal merkez kimliği kazandı. Böylece Bizans’ın büyük kilisesi, Osmanlı payitahtının merkez camilerinden biri oldu.
1 Haziran 1453 bu yüzden İstanbul tarihi açısından çok güçlü bir tarihtir. O gün Ayasofya’da kılınan ilk Cuma namazı, fethin tamamlandığını, hutbenin Fatih adına okunduğunu, İstanbul’un yeni siyasi ve dini düzeninin başladığını gösteren sembolik bir ilan oldu. Akşemseddin de bu anın merkezinde yer alarak fethin manevi hafızasında kalıcı bir yer edindi.
1796 – Termodinamiğin temellerini atan Fransız fizikçi Sadi Carnot doğdu
1 Haziran 1796’da Fransız fizikçi ve mühendis Nicolas Léonard Sadi Carnot doğdu. Bilim tarihinde genellikle kısaca Sadi Carnot adıyla anılır. Çok genç yaşta ölmesine rağmen, ısı makineleri üzerine yaptığı çalışmalarla modern fiziğin en önemli alanlarından biri olan termodinamiğin kurucu isimleri arasında yer aldı.
Sadi Carnot, ünlü bir ailenin çocuğuydu. Babası Lazare Carnot, Fransız Devrimi ve Napolyon dönemi Fransası’nın önemli devlet adamlarından, matematikçilerinden ve askerî mühendislerinden biriydi. Hatta devrim ordularının örgütlenmesindeki rolü nedeniyle “Zaferin Örgütleyicisi” olarak anılmıştı. Sadi Carnot’un bilimsel merakı ve matematiksel düşünce yapısı, böyle güçlü bir mühendislik ve düşünce ortamında gelişti.
Carnot’un yaşadığı dönem, sanayi devriminin hızlandığı yıllardı. Buhar makineleri fabrikalarda, madenlerde, ulaşımda ve üretimde giderek daha fazla kullanılıyordu. Ancak bu makinelerin nasıl daha verimli çalışacağı, ısının işe nasıl dönüştüğü ve bir makineden alınabilecek en yüksek verimin ne olduğu tam olarak bilinmiyordu. Carnot’un asıl önemi, bu soruları teorik bir çerçeveye oturtmasından gelir.
1824’te yayımladığı “Ateşin Hareket Ettirici Gücü Üzerine Düşünceler” adlı küçük kitabı, bilim tarihinde büyük bir dönüm noktası oldu. Carnot bu eserinde, ısı makinelerinin çalışma ilkesini anlamaya çalıştı. Buhar makinesi gibi sistemlerde ısının sıcak bir kaynaktan soğuk bir kaynağa geçerken işe dönüştüğünü anlattı. Bu yaklaşım, daha sonra termodinamiğin temel yasalarının kurulmasına zemin hazırladı.
Burada “termodinamik” kavramını sadeleştirmek gerekir. Termodinamik, ısı, enerji, iş ve maddenin birbirleriyle ilişkisini inceleyen fizik dalıdır. Bir motorun nasıl çalıştığından buzdolabına, elektrik santrallerinden insan bedenindeki enerji dönüşümlerine kadar çok geniş bir alanı ilgilendirir. Carnot’un çalışması, özellikle “ısıdan ne kadar iş elde edilebilir?” sorusuna bilimsel bir cevap aradığı için önemlidir.
Carnot’un adıyla anılan Carnot çevrimi, ideal bir ısı makinesinin teorik çalışma modelidir. Gerçek makineler bu ideale tam olarak ulaşamaz; ancak Carnot çevrimi, bir makinenin ulaşabileceği en yüksek verim sınırını anlamamızı sağlar. Bu nedenle mühendislikte ve fizikte hâlâ temel kavramlardan biridir.
İlginç olan, Carnot’un çalışmasının kendi döneminde hemen büyük yankı uyandırmamasıdır. Kitabı sınırlı sayıda basıldı ve uzun süre gerektiği kadar fark edilmedi. Ancak daha sonra Rudolf Clausius, Lord Kelvin ve başka fizikçiler onun fikirlerini yeniden ele aldı. Böylece Carnot’un çalışması, termodinamiğin ikinci yasasına giden yolun en önemli basamaklarından biri haline geldi.
Sadi Carnot yalnız 36 yaşındayken, 1832’de Paris’te kolera salgını sırasında hayatını kaybetti. Kısa ömrüne rağmen bilim tarihinde kalıcı bir iz bıraktı. Bugün enerji verimliliği, motor teknolojisi, sanayi makineleri ve modern fizik konuşulurken Carnot’un adı hâlâ temel referanslardan biri olarak anılır.
1831 – Pusulaların yöneldiği Manyetik Kuzey Kutbu’na ulaşan James Clark Ross tarihe geçti
1 Haziran 1831’de İngiliz deniz subayı ve kutup kâşifi James Clark Ross, bugünkü Kanada’nın kuzeyindeki Boothia Yarımadası’nda Manyetik Kuzey Kutbu’na ulaştı. Burada küçük ama önemli bir düzeltme yapmak gerekir: Ross’un ulaştığı yer, haritalarda dünyanın en kuzey noktası olan coğrafi Kuzey Kutbu değildi; pusula iğnesinin yöneldiği manyetik kuzey kutbuydu.
Bu iki kavram birbirine karıştırılır. Coğrafi Kuzey Kutbu, Dünya’nın dönme ekseninin kuzeyde yüzeye ulaştığı sabit noktadır. Manyetik Kuzey Kutbu ise Dünya’nın manyetik alanıyla ilgilidir; pusula iğnesinin kuzeyi gösterdiği nokta buraya bağlıdır. Üstelik manyetik kutup sabit değildir, zaman içinde yer değiştirir. Bu yüzden Ross’un keşfi, denizcilik ve haritacılık açısından çok önemli bir bilimsel ölçümdü.
James Clark Ross, 1800’de Londra’da doğdu. Daha 12 yaşındayken Kraliyet Donanması’na girdi ve kutup keşifleriyle tanınan amcası Sir John Ross’un yanında denizcilik hayatına başladı. 1818’de Kuzeybatı Geçidi’ni arayan ilk Arktik seferlere katıldı. Daha sonra William Edward Parry yönetimindeki seferlerde de görev aldı. Bu yıllar, Ross’un hem buz denizlerinde hayatta kalmayı hem de manyetik gözlem yapmayı öğrendiği dönem oldu.
Ross’un Manyetik Kuzey Kutbu’na ulaşması, amcası John Ross’un 1829-1833 arasındaki ikinci Arktik seferi sırasında gerçekleşti. Seferin gemisi Victory, Kanada’nın kuzeyindeki buzlu sularda uzun süre mahsur kaldı. Bu zorlu şartlarda James Clark Ross, küçük bir ekiple karadan ve buz üzerinden ilerleyerek manyetik kutbun yerini belirlemeye çalıştı. Ekipte İskoç denizci ve kutup kâşifi Thomas Abernethy de vardı.
Manyetik kutbun yerini saptamak için kullanılan temel araçlardan biri eğim pusulasıydı. Basitçe söylemek gerekirse bu alet, pusula iğnesinin yatayda kuzeyi göstermesinin yanında, Dünya’nın manyetik alanı nedeniyle aşağı-yukarı eğilme açısını da ölçer. Manyetik kutba yaklaşıldığında bu eğim çok büyür; iğne neredeyse dik hale gelir. Ross ve ekibi, ölçümlerle bu noktaya ulaştıklarını belirledi.
Ross, Boothia Yarımadası’ndaki Cape Adelaide yakınlarında yaptığı ölçümlerden sonra Manyetik Kuzey Kutbu’na ulaştığını ilan etti ve İngiliz bayrağını dikti. Bu, dönemin denizcilik dünyası için büyük bir başarıydı. Çünkü 19. yüzyılda pusula, uzun deniz yolculuklarının vazgeçilmez aracıdır; pusulanın neden ve nasıl saptığını anlamak, özellikle kutup bölgelerinde güvenli seyir için hayati öneme sahipti.
James Clark Ross daha sonra Antarktika keşifleriyle de ün kazandı. 1839-1843 arasında HMS Erebus ve HMS Terror gemileriyle Güney Kutbu çevresine büyük bir sefer düzenledi. Bugün Antarktika’da Ross Denizi, Ross Buz Sahanlığı ve Ross Adası gibi adların onunla anılması, kutup araştırmalarındaki yerini gösterir.
1843 – Parmak izinin kimlik tespitinde kullanılabileceğini gösteren Henry Faulds doğdu
1 Haziran 1843’te İskoç doktor, misyoner ve bilim insanı Henry Faulds doğdu. Tıp eğitimi alan Faulds, hayatının önemli bir bölümünü Japonya’da geçirdi. Ancak onu bilim ve adli tıp tarihinde özel bir yere yerleştiren asıl çalışması, parmak izlerinin kimlik tespitinde kullanılabileceğini fark etmesi oldu.
Faulds, 1870’lerde Japonya’ya giderek Tokyo’daki Tsukiji Hastanesi’nde çalıştı. Burada hem hekimlik yaptı hem de eğitim faaliyetlerinde bulundu. Batı tıbbının Japonya’da yaygınlaşmaya başladığı bir dönemde görev yapan Faulds, yalnız hastalarla ilgilenen bir doktor değil, aynı zamanda gözlemci ve araştırmacı bir bilim insanıydı.
Parmak izlerine ilgisi de Japonya’da başladı. Eski çömlek parçaları üzerinde insan parmaklarının bıraktığı izleri fark etti. Bu izlerin kişiden kişiye değiştiğini ve kolay kolay değişmediğini düşündü. Daha sonra kendi çevresindeki insanların parmak izlerini incelemeye başladı. Parmak uçlarındaki çizgilerin benzersiz olabileceği fikri, onu adli tıp açısından çok önemli bir sonuca götürdü.
Faulds’un en dikkat çekici önerisi, suç mahallinde bırakılan parmak izlerinin şüphelilerin kimliğini belirlemek için kullanılabileceğiydi. Hatta bir olayda, kirli bir şişe üzerinde kalan parmak izinden yola çıkarak suçla ilişkilendirilen kişinin masum olabileceğini gösterdiği aktarılır. Bu örnek, parmak izinin yalnız suçluyu bulmak için değil, masum birini aklamak için de kullanılabileceğini göstermesi bakımından önemlidir.
1880’de bilim dergisi Nature’a yazdığı mektupta, parmak izlerinin kişisel kimlik tespitinde kullanılabileceğini anlattı. Parmak izlerinin mürekkeple alınabileceğini, suç yerindeki izlerle karşılaştırılabileceğini ve bu yöntemin polis soruşturmalarında işe yarayabileceğini savundu. Bu, modern kriminalistik açısından çok erken ve ileri görüşlü bir öneriydi.
Kriminalistik, suçların bilimsel yöntemlerle araştırılmasıdır. Parmak izi, balistik, belge inceleme, DNA analizi ve olay yeri inceleme gibi alanlar bu başlık altında düşünülebilir. Henry Faulds’un parmak iziyle ilgili çalışmaları, bu bilimsel suç araştırma yöntemlerinin erken örneklerinden biri sayılır.
Faulds’un yaşadığı dönemde parmak izi fikri hemen geniş kabul görmedi. Aynı alanda çalışan başka isimler de vardı. Özellikle William James Herschel, Hindistan’da idari belgelerde parmak izlerini kimlik doğrulama amacıyla kullanmıştı. Daha sonra Francis Galton, parmak izlerinin kalıcılığı ve sınıflandırılması üzerine sistemli çalışmalar yaptı. Bu nedenle parmak izinin adli kimlik tespitinde kullanılmasının tarihi, birden fazla ismin katkısıyla gelişti.
Yine de Henry Faulds’un önemi büyüktür. Çünkü o, parmak izini doğrudan suç soruşturması ve olay yeri delili olarak düşünmüştü. Bugün polis teşkilatlarının, mahkemelerin ve adli tıp uzmanlarının kullandığı parmak izi incelemesinin temel mantığı, Faulds’un 19. yüzyılda ortaya koyduğu bu fikre dayanır.
Faulds, 1930’da hayatını kaybetti. Uzun süre çalışmaları yeterince takdir edilmemiş olsa da bugün adli tıp tarihinde parmak izinin öncülerinden biri olarak anılır. Onun gözlemleri, insan bedenindeki küçük bir ayrıntının, yani parmak ucundaki çizgilerin, modern adalet sisteminde ne kadar güçlü bir delile dönüşebileceğini gösterdi.
1850 – İlk Türk romanlarından Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ı yazan Şemseddin Sami doğdu
1 Haziran 1850’de dilbilimci, yazar, gazeteci ve ansiklopedist Şemseddin Sami doğdu. Osmanlı kültür hayatının en üretken isimlerinden biri olan Şemseddin Sami, hem Türk edebiyatında roman türünün ilk örneklerinden birini vermesiyle hem de sözlük ve ansiklopedi çalışmalarıyla önemli bir yere sahiptir.
Şemseddin Sami, bugünkü Arnavutluk sınırları içinde kalan Yanya vilayetinin Fraşer kasabasında dünyaya geldi. Bu yüzden bazı kaynaklarda Sami Frashëri adıyla da anılır. Osmanlı aydını kimliğiyle yetişti; Türkçe, Arapça, Farsça, Fransızca, Rumca ve Arnavutça gibi birçok dile hâkim oldu. Bu çok dilli birikim, onun hem yazarlığında hem de dil çalışmalarında belirleyici oldu.
Onu edebiyat tarihinde öne çıkaran eserlerinden biri Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’tır. 1872’de yayımlanan bu eser, Türk edebiyatında roman türünün ilk örneklerinden biri kabul edilir. Eserde Talat ile Fitnat’ın aşkı anlatılırken, görücü usulü evlilik, kadınların eğitimsiz bırakılması, aile baskısı ve toplumun kapalı yapısı gibi dönemin sosyal sorunları da işlenir.
Bu roman, bugünün okuruna teknik açıdan sade ve yer yer acemice görünebilir; ancak tarihî değeri çok büyüktür. Çünkü Osmanlı edebiyatında modern roman yeni yeni denenmektedir. Şemseddin Sami, bu eserle yalnız bir aşk hikâyesi anlatmaz; aynı zamanda toplumun değişmesi gerektiğini düşünen bir aydın olarak kalemini sosyal meselelerin içine sokar.
Şemseddin Sami’nin asıl büyük katkılarından biri de dil alanındadır. Kamus-ı Türkî adlı sözlüğü, Türkçenin modern sözlükçülük tarihinde çok önemli bir eserdir. Bu sözlük, Türkçeyi kendi başına zengin ve düzenli bir dil olarak ele alma çabasının ürünüdür. Osmanlı aydınları arasında Arapça ve Farsçanın ağırlığı sürerken, Şemseddin Sami Türkçenin imkânlarını vurgulayan isimlerden biri oldu.
Bir başka büyük eseri Kamusü’l-A‘lâm’dır. Bu eser, tarih, coğrafya, kişi adları, şehirler, milletler ve kültürler hakkında bilgiler veren kapsamlı bir ansiklopedidir. Altı ciltlik bu çalışma, Osmanlı döneminde hazırlanmış en önemli başvuru kaynaklarından biri sayılır. Şemseddin Sami’nin aynı zamanda büyük bir araştırmacı ve bilgi derleyicisi olduğunu gösterir.
Gazetecilik de onun hayatında önemli yer tuttu. İstanbul’da çeşitli gazetelerde çalıştı, yazılar yazdı, yayıncılık faaliyetlerinde bulundu. Osmanlı basınının geliştiği, fikir tartışmalarının arttığı, Batılılaşma ve modernleşme konularının yoğun biçimde konuşulduğu bir dönemde Şemseddin Sami, kalemiyle bu tartışmaların içinde yer aldı.
Şemseddin Sami’nin ilginç taraflarından biri hem Türk kültür tarihi hem Arnavut kültür tarihi açısından sahiplenilen bir isim olmasıdır. Türkçe yazdığı eserler Osmanlı-Türk edebiyatı ve dil tarihi için temel kabul edilirken, Arnavut dili ve kimliği üzerine çalışmaları nedeniyle Arnavut aydınlanmasının da önemli isimlerinden biri olarak görülür. Bu durum, onun Osmanlı coğrafyasının çok kimlikli aydın tipini temsil ettiğini gösterir.
1904’te İstanbul’da hayatını kaybeden Şemseddin Sami, geride roman, tiyatro, sözlük, ansiklopedi, çeviri ve gazete yazılarıyla çok geniş bir miras bıraktı. Onun eserleri, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dil, edebiyat ve düşünce hayatında güçlü bir köprü işlevi gördü.
1855 – Nikaragua’ya giren Amerikalı paralı asker William Walker, Orta Amerika’yı karıştırdı
1 Haziran 1855’te Amerikalı maceracı, gazeteci, doktor, avukat ve paralı asker William Walker, Nikaragua’daki iç savaşa müdahil olan kuvvetleriyle Orta Amerika tarihinin en tartışmalı serüvenlerinden birini başlattı. Walker 1855’te Nikaragua’ya girdi, aynı yıl Granada kentini ele geçirerek ülkenin fiili gücüne dönüştü; 1856’da ise kendisini Nikaragua Devlet Başkanı ilan ettirdi.
William Walker, 1824’te ABD’nin Tennessee eyaletindeki Nashville kentinde doğdu. Çok genç yaşta iyi bir eğitim aldı; tıp, hukuk ve gazetecilikle uğraştı. Fakat onu tarihe geçiren şey bu meslekleri değil, 19. yüzyıl ortasında ABD’de yaygınlaşan yayılmacı ruhla Orta Amerika’da kendi yönetimlerini kurmaya kalkışmasıydı.
Bu dönemde ABD’de Manifest Destiny denilen bir düşünce etkiliydi. Basitçe söylemek gerekirse bu anlayış, Amerika Birleşik Devletleri’nin kıta boyunca yayılmasının “kaçınılmaz” ve hatta “tarihi bir görev” olduğu fikrine dayanıyordu. Bu düşünceden beslenen bazı maceracılar, resmî devlet ordusu olmadan başka ülkelere silahlı seferler düzenliyordu. Bu kişilere İngilizcede filibuster denirdi. Buradaki “filibuster”, bugünkü parlamentoda oyalama taktiği anlamındaki kelimeyle karıştırılmamalıdır; 19. yüzyılda özellikle Latin Amerika’ya özel askerî maceralara girişen Amerikalı paralı asker liderlerini anlatmak için kullanılırdı.
Walker’ın ilk hedefi Nikaragua değildi. 1853-1854’te Meksika’nın Baja California ve Sonora bölgelerinde bağımsız bir yönetim kurmaya kalkıştı, hatta kendi kendine “Sonora Cumhuriyeti” ilan etti. Ancak Meksika güçleri karşısında tutunamadı ve ABD’ye dönmek zorunda kaldı. Buna rağmen Orta Amerika’da yeni bir fırsat aramaktan vazgeçmedi.
Nikaragua o sırada iç savaş içindeydi. Ülkede Demokratlar ile Meşruiyetçiler olarak anılan iki siyasi güç arasında mücadele vardı. Demokrat Parti’nin liderlerinden Francisco Castellón, Walker’dan askerî destek istedi. Walker da ABD’nin tarafsızlık yasalarını aşmak için adamlarını “kolonist” gibi gösteren bir anlaşmayla yola çıktı. San Francisco’dan yaklaşık 60 adamıyla ayrıldı; Nikaragua’ya vardığında yerel destekçilerle gücü arttı.
Walker kısa sürede iç savaşın basit bir destek unsuru olmaktan çıktı. Önce Rivas çevresinde savaştı; ardından Eylül 1855’te La Virgen’de başarı kazandı. Asıl dönüm noktası ise 13 Ekim 1855’te Granada kentini ele geçirmesiydi. Granada, Meşruiyetçilerin başkenti sayılıyordu. Walker bu kenti aldıktan sonra Nikaragua’da gerçek iktidar onun eline geçti. Görünürde Patricio Rivas başkan yapıldı; fakat ülkeyi fiilen Walker yönetiyordu.
Walker, 1856’da sahte ve kontrollü seçimlerle kendisini Nikaragua Devlet Başkanı ilan ettirdi. İngilizceyi resmî dil yapmaya, Amerikan göçünü teşvik etmeye ve ülkenin para, hukuk ve yönetim sistemini kendi yayılmacı projesine göre düzenlemeye çalıştı. En dikkat çekici adımlarından biri de 1821’den beri yasak olan köleliği yeniden meşrulaştırmaya yönelmesiydi. Bu hamleyle ABD’nin güneyindeki kölelik yanlısı çevrelerden destek almayı amaçlıyordu.
Walker’ın yükselişi Orta Amerika ülkelerini alarma geçirdi. Costa Rica, Honduras, El Salvador ve Guatemala gibi ülkeler, onun yalnız Nikaragua’yı değil, bütün bölgeyi tehdit ettiğini düşündü. Costa Rica Devlet Başkanı Juan Rafael Mora Porras öncülüğünde Walker’a karşı bölgesel bir direniş oluştu. Bu mücadele, Orta Amerika tarihinde “Filibuster Savaşı” olarak bilinir.
Walker sonunda tutunamadı. Salgın hastalıklar, yerel direniş, Orta Amerika koalisyonu ve lojistik zorluklar onu zayıflattı. 1857’de teslim edilerek ABD’ye gönderildi. Fakat maceralarına son vermedi; birkaç kez daha Orta Amerika’ya dönmeye çalıştı. Son girişiminde Honduras’ta yakalandı ve 1860’ta kurşuna dizilerek idam edildi.
1869 – Thomas Edison elektrikli oy verme makinesiyle ilk patentini aldı
1 Haziran 1869’da Amerikalı mucit Thomas Edison, elektrikli oy verme makinesi için ilk patentini aldı. Patentte cihazın adı “Electrographic Vote-Recorder”, yani elektro-grafik oy kaydedici olarak geçiyordu. Bu, Edison’un daha sonra yüzlerce buluşla anılacak uzun kariyerindeki ilk patentti.
Edison o sırada henüz 22 yaşındaydı. Ampul, fonograf ve sinema teknolojileriyle dünya çapında tanınmasına daha yıllar vardı. Genç Edison, telgrafçılık yapıyor; elektrik sinyallerinin bilgi iletiminde nasıl kullanılabileceği üzerine düşünüyordu. Oy verme makinesi fikri de bu telgraf ve elektrik bilgisiyle bağlantılıydı.
Makinenin amacı, yasama organlarında yapılan oylamaları hızlandırmaktı. O dönemde meclislerde oylar tek tek sayılıyor, isimler kaydediliyor ve süreç zaman alıyordu. Edison’un cihazında her üye, “evet” ya da “hayır” yönünde bir anahtarı hareket ettirecek; elektrikli sistem hem oy veren kişinin adını kaydedecek hem de toplam sonucu gösterecekti. Patent metninde de cihazın, yasama organlarında oyları hızlı ve doğru biçimde kaydetmek için tasarlandığı belirtiliyordu.
Burada “elektro-grafik” kavramını basitçe açıklamak gerekir. Cihaz, elektrik akımını yalnız sayım yapmak için değil, oy veren kişilerin adlarını özel hazırlanmış kâğıt üzerine işlemek için de kullanıyordu. Yani makine hem oy toplamını gösteriyor hem de kimin hangi yönde oy verdiğini kayıt altına alıyordu.
Edison için bu buluş teknik açıdan parlaktı; fakat siyasi açıdan karşılık bulmadı. Makine, oy verme sürecini hızlandırıyordu ama tam da bu nedenle yasama üyelerinin ilgisini çekmedi. Çünkü parlamentolarda oylamanın yavaş ilerlemesi bazen siyasi pazarlık, zaman kazanma ve üyeleri ikna etme imkânı sağlıyordu. Hızlı ve otomatik bir sistem, bu manevra alanını daraltıyordu.
Edison’un bu deneyimden önemli bir ders çıkardığı anlatılır. Genç mucit, bir buluşun teknik olarak iyi olmasının yetmediğini; insanların gerçekten ihtiyaç duyduğu, kullanmak isteyeceği ve piyasada karşılığı olan şeyler icat etmek gerektiğini fark etti. Bu nedenle daha sonraki kariyerinde ticari uygulanabilirliğe de büyük önem verdi.
Elektrikli oy verme makinesi hiçbir zaman yaygın biçimde kullanılmadı ve üretime geçmedi. Ancak bu başarısızlık, Edison’un mucitlik kariyerinde önemli bir başlangıç noktası oldu. Çünkü Edison burada hem elektrikli kayıt sistemlerini denemiş hem de teknolojinin siyaset, bürokrasi ve insan davranışıyla çarpıştığında nasıl dirençle karşılaşabileceğini görmüştü.
1 Haziran 1869, bu yüzden teknoloji tarihi açısından ilginç bir tarihtir. Thomas Edison’un ilk patenti, dünyayı hemen değiştiren bir buluş olmadı; ama geleceğin en üretken mucitlerinden birinin nasıl düşünmeye başladığını gösterdi. Edison, ilk icadında oy verme işlemini hızlandırmak istemişti; fakat asıl büyük ders, hızlı çözümün her zaman istenen çözüm olmadığıydı.
1911 – Osmanlı ordusunda havacılık teşkilatının kurulmasıyla Türk Hava Kuvvetleri’nin temeli atıldı
1 Haziran 1911’de Osmanlı ordusunda askerî havacılık teşkilatının ilk çekirdeği kuruldu. Bugün bu tarih, Türk Hava Kuvvetleri’nin kuruluş günü olarak kabul edilir. Ancak burada küçük bir ayrım yapmak gerekir: 1911’de kurulan yapı, bugünkü anlamda bağımsız bir hava kuvveti komutanlığı değildi; Osmanlı ordusu içinde havacılık faaliyetlerini başlatacak ilk askerî teşkilatlanmaydı. Türk Hava Kuvvetleri, kökenini bu tarihe dayandırır.
Havacılık, 20. yüzyılın başında dünyada henüz çok yeni bir alandı. Wright Kardeşler’in ilk motorlu uçuşu 1903’te gerçekleşmişti. Yani Osmanlı Devleti’nin askerî havacılıkla ilgilenmeye başlaması, uçağın savaş alanındaki değerinin daha yeni anlaşılmaya başladığı bir döneme denk geldi. Bu nedenle 1911’de atılan adım, imparatorluğun zor koşullarına rağmen çağın yeni teknolojisini izleme çabası olarak önemlidir.
Bu dönemde Osmanlı ordusunda havacılıkla ilgili çalışmalar, Harbiye Nezareti bünyesinde yürütülüyordu. Kaynaklarda adı geçen Kıtaat-ı Fenniye ve Mevaki-i Müstahkame Müfettişliği, bugünün diliyle yaklaşık olarak “teknik birlikler ve müstahkem mevkiler müfettişliği” anlamına gelir. Buradaki kıtaat-ı fenniye, mühendislik ve teknik askerî birlikleri; mevaki-i müstahkame ise savunma için güçlendirilmiş, tahkim edilmiş askerî bölgeleri ifade eder. Yani havacılık, ilk aşamada ordunun teknik ve mühendislik işleri içinde ele alınmıştır.
Osmanlı yönetimi, havacılığın gelecekte askerî bakımdan önemli olacağını görerek yurt dışına subay göndermeye başladı. Pilot yetiştirmek için Fransa’daki havacılık okulları incelendi. İlk Osmanlı pilotları arasında Fesa Bey ve Yusuf Kenan Bey öne çıktı. Bu isimler, Türk askerî havacılığının öncü kuşağı olarak kabul edilir.
1911’deki bu adımın önemi kısa süre sonra daha iyi anlaşıldı. Aynı yıl Trablusgarp Savaşı başladı ve İtalyanlar uçakları keşif ve bombardıman amacıyla kullandı. Bu savaş, dünya tarihinde uçakların askerî amaçla kullanıldığı ilk örneklerden biri sayılır. Osmanlı ordusu, modern savaşta havadan keşif ve saldırı döneminin başladığını çok somut biçimde görmüş oldu.
Ardından Balkan Savaşları geldi. Osmanlı askerî havacılığı henüz emekleme dönemindeydi; uçak sayısı az, teknik altyapı sınırlı, pilot tecrübesi yetersizdi. Buna rağmen bu yıllar, havacılığın savaşın vazgeçilmez unsurlarından biri olacağını gösterdi. Osmanlı subayları hem sahada hem de eğitimde çok hızlı öğrenmek zorundaydı.
1912’de İstanbul Yeşilköy’de Tayyare Mektebi açıldı. Bu okul, Türk havacılığının kurumsallaşmasında çok önemli bir basamak oldu. Pilotların ve teknik personelin yetiştirilmesi, uçak bakımının öğrenilmesi ve havacılığın düzenli bir askerî alan haline gelmesi bu okul sayesinde mümkün hale geldi. Millî Savunma Üniversitesi Hava Harp Okulu tarihçesi de Yeşilköy Tayyare Mektebi’nin 3 Temmuz 1912’de faaliyete geçtiğini aktarır.
Osmanlı havacıları, I. Dünya Savaşı’nda farklı cephelerde görev yaptı. Çanakkale’den Kafkasya’ya, Irak’tan Filistin’e kadar geniş bir coğrafyada keşif, gözetleme, irtibat ve sınırlı saldırı görevleri yürütüldü. Uçak sayısı ve teknik imkânlar büyük devletlerle kıyaslanamayacak kadar sınırlıydı; ancak bu dönem, Türk askerî havacılığının tecrübe kazandığı ilk büyük savaş laboratuvarı oldu.
Cumhuriyet döneminde bu miras yeniden örgütlendi. Millî Mücadele yıllarında havacılık sınırlı imkânlarla sürdürüldü; Cumhuriyet’in ilanından sonra ise hava gücü modern ordunun temel unsurlarından biri olarak kabul edildi. Zamanla okullar, hava birlikleri, bakım tesisleri ve komutanlık yapısı gelişti. Bugünkü Türk Hava Kuvvetleri’nin kurumsal hafızası, işte bu Osmanlı dönemindeki ilk teşkilatlanmaya kadar uzanır.
1913 – Yunanistan-Sırbistan ittifakı imzalandı; İkinci Balkan Savaşı’nın yolu açıldı
1 Haziran 1913’te Yunanistan ile Sırbistan arasında Selanik’te Barış, Dostluk ve Karşılıklı Koruma Antlaşması imzalandı. Bu ittifak, Birinci Balkan Savaşı’ndan sonra Balkan devletleri arasında bozulan dengenin en önemli adımlarından biri oldu. Çünkü Yunanistan ve Sırbistan, savaş sonunda Makedonya’da elde ettikleri kazanımları Bulgaristan’a karşı korumak istiyordu.
Birinci Balkan Savaşı’nda Osmanlı Devleti, Balkanlardaki topraklarının büyük bölümünü kaybetmişti. Ancak Osmanlı’ya karşı birlikte hareket eden Balkan devletleri, zaferden sonra bu kez kendi aralarında paylaşım kavgasına düştü. Özellikle Makedonya’nın hangi bölgesinin kime ait olacağı, Yunanistan, Sırbistan ve Bulgaristan arasında büyük gerilim yarattı.
Bulgaristan, savaşta kendisine vaat edilen payı alamadığını düşünüyor; Yunanistan ve Sırbistan ise fiilen kontrol ettikleri bölgeleri bırakmak istemiyordu. Bu ortamda Yunanistan ile Sırbistan, Bulgaristan’a karşı birbirlerine güvence veren bir savunma ittifakı kurdu. Antlaşma, iki ülkenin toprak kazanımlarını karşılıklı olarak tanımasını ve Bulgar saldırısı halinde birlikte hareket etmesini öngörüyordu.
Bu ittifak, kısa süre sonra patlayacak İkinci Balkan Savaşı’nın habercisi oldu. Bulgaristan, 29 Haziran 1913’te eski müttefikleri Sırbistan ve Yunanistan’a saldırınca savaş başladı. Ardından Romanya ve Osmanlı Devleti de Bulgaristan’a karşı harekete geçti. Böylece Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı kurduğu birlik tamamen parçalandı.
Osmanlı Devleti açısından bu gelişme dolaylı ama önemli sonuçlar doğurdu. Bulgaristan’ın birkaç cephede sıkışmasını fırsat bilen Osmanlı ordusu, Edirne’yi geri aldı. Bu nedenle 1 Haziran 1913’teki Yunanistan-Sırbistan ittifakı, Osmanlı’nın Balkan Savaşları sonrasındaki sınırlı toparlanma hamlesinin de arka planında yer aldı.
1920 – Fransızlarla iş birliği yapan Milli Aşireti Urfa çevresinde ayaklandı
1 Haziran 1920’de Milli Aşireti Ayaklanması başladı. Urfa ve çevresinde etkili olan Milli Aşireti’nin bazı unsurları, Fransızların bölgedeki politikalarından da cesaret alarak Ankara Hükûmeti’ne ve Millî Mücadele hareketine karşı harekete geçti. Ayaklanma, kaynaklarda genellikle 1 Haziran-8 Eylül 1920 tarihleri arasında süren iç ayaklanmalardan biri olarak gösterilir.
Aşiretler, özellikle Osmanlı’nın son dönemlerinde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da akrabalık bağının ötesinde toprak, silahlı güç, ekonomik ilişki ve yerel otoriteyle de anlam kazanan büyük toplumsal yapılardı. Bu nedenle bir aşiretin tavrı, bazen yalnız birkaç köyü değil, geniş bir bölgenin güvenlik ve siyaset dengesini etkileyebiliyordu.
Milli Aşireti, Urfa, Siverek, Viranşehir ve çevresinde etkili olan güçlü topluluklardan biriydi. Millî Mücadele yıllarında Güneydoğu Anadolu, çok karmaşık bir tablonun içindeydi. Bir yanda Fransız işgali, diğer yanda İngiliz ve Fransız propagandası, aşiretler arası rekabet, yerel güç mücadeleleri ve Ankara’da yeni kurulan Büyük Millet Meclisi’nin otorite kurma çabası vardı. Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü arşivinde yer alan değerlendirmede, Milli Aşireti olayında İngiltere ve Fransa’nın olumsuz propagandaları, para yardımları ve çeşitli vaatlerinin etkili olduğu belirtilir.
Urfa, 1920’nin başlarında Fransız işgaline karşı güçlü bir direniş göstermişti. Şehirdeki direnişin örgütlenmesinde Yüzbaşı Ali Saip Bey önemli rol oynamış, 8-9 Şubat 1920 gecesi Fransızlara karşı silahlı mücadele başlamıştı. Fransızlar, Urfa’da tutunmakta zorlanınca bölgedeki bazı aşiretleri kendi yanlarına çekmeye çalıştı. Akademik çalışmalarda da Fransızların, işgal sürecinde aşiretleri elde etmeye yönelik siyasi faaliyetler yürüttüğü aktarılır.
Milli Aşireti Ayaklanması da bu ortamda ortaya çıktı. Ankara Hükûmeti henüz çok yeniydi; TBMM 23 Nisan 1920’de açılmıştı. Yani Meclis, bir yandan işgal kuvvetlerine karşı cephelerde savaşırken, diğer yandan Anadolu’nun farklı bölgelerinde çıkan iç ayaklanmalarla uğraşmak zorunda kaldı. Bu yüzden Milli Aşireti olayı, Millî Mücadele’nin iç cephede karşılaştığı ciddi sorunlardan biri olarak görülmelidir.
Ayaklanma, Urfa ve çevresinde güvenliği bozdu; yerel kuvvetleri meşgul etti ve Ankara’nın bölgedeki otoritesini zorladı. Kaynaklarda, isyanın bastırılması için askerî birliklerin görevlendirildiği, çatışmaların yaşandığı ve hareketin Eylül 1920’ye kadar uzadığı belirtilir. Bazı kronolojilerde olayın 8-26 Haziran 1920 arasında yoğunlaştığı, daha geniş değerlendirmelerde ise 1 Haziran-8 Eylül 1920 aralığında ele alındığı görülür.
Bu ayaklanmanın dikkat çekici tarafı, Güney Cephesi’nde işgale karşı yürütülen direnişi zayıflatma potansiyeliydi. Urfa, Antep ve Maraş çevresi, Fransız işgaline karşı yerel direnişlerin en güçlü olduğu bölgelerden biriydi. Böyle bir dönemde bir aşiretin Fransızlarla iş birliği içinde hareket etmesi, moral ve siyasi bakımdan da Ankara için tehlikeli görülüyordu.
Milli Aşireti Ayaklanması sonunda bastırıldı. Ancak bu olay, Millî Mücadele’nin sadece dış düşmana karşı verilmediğini gösteren örneklerden biridir. Ankara Hükûmeti, cephelerde Yunan, Fransız ve Ermeni kuvvetleriyle mücadele ederken; içeride de isyanlar, aşiret hareketleri, İstanbul Hükûmeti yanlısı girişimler ve yabancı devletlerin kışkırtmalarıyla uğraşmak zorundaydı.
1926 – Hollywood’un en büyük ikonlarından Marilyn Monroe doğdu
1 Haziran 1926’da Amerikalı sinema oyuncusu Marilyn Monroe doğdu. Asıl adı Norma Jeane Mortenson olan Monroe, kısa süren hayatına rağmen 20. yüzyıl sinemasının en tanınan yüzlerinden biri haline geldi. Yalnız filmleriyle değil, güzelliği, kırılganlığı, sahne ışığı ve trajik hayat hikâyesiyle de popüler kültürün kalıcı simgelerinden biri oldu.
Marilyn Monroe, Los Angeles’ta dünyaya geldi. Çocukluğu huzurlu geçmedi. Annesinin ruhsal sorunları nedeniyle koruyucu ailelerde ve yetimhanelerde büyüdü. Bu zorlu başlangıç, onun ileride kuracağı sahne kimliğiyle gerçek hayatındaki yalnızlık arasında sık sık konuşulan büyük çelişkinin temelini oluşturdu. Kamera karşısında ışıldayan Monroe, özel hayatında ise güvensizlikler, kırılganlıklar ve aidiyet arayışıyla mücadele etti.
Genç yaşta model olarak çalışmaya başladı. Fotoğraflarının dikkat çekmesiyle Hollywood’un kapıları aralandı. Saçlarını sarıya boyattı, adını Marilyn Monroe olarak değiştirdi ve stüdyo sisteminin içinde yavaş yavaş kendine yer açtı. Başlangıçta küçük roller aldı; ancak kamera önündeki doğallığı, cazibesi ve komedi duygusu kısa sürede fark edildi.
1950’li yıllarda Monroe, Hollywood’un en büyük yıldızlarından biri oldu. Gentlemen Prefer Blondes (Erkekler Sarışınları Sever), How to Marry a Millionaire (Milyoner Avcıları), The Seven Year Itch (Yaz Bekarı), Bus Stop (Otobüs Durağı), The Prince and the Showgirl (Prens ve Şov Kızı) ve Some Like It Hot (Bazıları Sıcak Sever) gibi filmlerle geniş kitlelere ulaştı. Özellikle Some Like It Hot (Bazıları Sıcak Sever) filmindeki performansı, onun güçlü bir komedi oyuncusu olduğunu da gösterdi.
Monroe’nun sinema tarihindeki yeri biraz da oynadığı imajla ilgilidir. Hollywood onu çoğu zaman “sarışın bomba”, saf görünümlü ama baştan çıkarıcı kadın tipiyle pazarladı. Ancak Monroe bu kalıbın içinde sıkışmak istemedi. Daha ciddi roller oynamak, oyunculuğunu geliştirmek ve kendi kariyeri üzerinde söz sahibi olmak istiyordu. Bu amaçla oyunculuk dersleri aldı, New York’a giderek kendini geliştirmeye çalıştı ve kendi yapım şirketini kurdu.
Özel hayatı da sürekli kamuoyunun ilgisi altındaydı. Beyzbol yıldızı Joe DiMaggio ve yazar Arthur Miller ile yaptığı evlilikler, magazin basınının en çok konuştuğu konular arasında yer aldı. Ancak bu ilişkiler de ona aradığı huzuru getirmedi. Monroe’nun şöhreti büyüdükçe üzerindeki baskı da arttı; stüdyo sistemi, basın, güzellik beklentileri ve kişisel sorunları onu giderek daha yıpratıcı bir hayatın içine çekti.
Marilyn Monroe, 5 Ağustos 1962’de Los Angeles’taki evinde hayatını kaybetti. Henüz 36 yaşındaydı. Ölümü, resmi kayıtlara ilaç zehirlenmesine bağlı muhtemel intihar olarak geçti; ancak aradan geçen yıllara rağmen hakkında pek çok iddia, söylenti ve komplo teorisi üretildi. Bu da onun etrafındaki gizemi daha da büyüttü.
Monroe’nun etkisi ölümünden sonra azalmadı, aksine daha da arttı. Fotoğrafları, filmleri, beyaz elbisesiyle havalandırma ızgarası üzerinde durduğu meşhur sahne, kırmızı rujlu gülüşü ve kırılgan yıldız imajı popüler kültürün en çok yeniden üretilen görüntüleri arasına girdi. Birçok oyuncu, şarkıcı, moda tasarımcısı ve sanatçı için ilham kaynağı oldu.
1929 – Devlet işlemlerinde yeni Türk harfleri tamamen kullanılmaya başlandı
1 Haziran 1929’da, Yeni Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkındaki Kanun gereğince devlet işlemlerinde, resmî yazışmalarda ve kayıtlarda tamamen yeni Türk harfleri kullanılmaya başlandı. Böylece 1 Kasım 1928’de kabul edilen Harf Devrimi, günlük devlet düzeni içinde zorunlu ve tam uygulama aşamasına geçmiş oldu.
Harf Devrimi, Cumhuriyet’in en köklü kültür ve eğitim reformlarından biriydi. Osmanlı döneminde Türkçe, Arap alfabesiyle yazılıyordu. Ancak bu alfabe, Türkçenin ses yapısını karşılamakta zorluklar taşıyordu. Özellikle okuma yazma öğrenimini güçleştirmesi, farklı yazım alışkanlıkları yaratması ve geniş halk kitlelerinin eğitimine engel oluşturması nedeniyle Cumhuriyet kadroları tarafından önemli bir sorun olarak görülüyordu.
1 Kasım 1928’de kabul edilen kanunla, Latin esaslı yeni Türk alfabesi resmen kabul edildi. Bu alfabe 29 harften oluşuyordu ve Türkçenin ses yapısına daha uygun bir yazı sistemi kurmayı hedefliyordu. Kanunun amacı yalnız harfleri değiştirmek değildi; okuryazarlığı artırmak, eğitimde hız kazanmak, devlet ile yurttaş arasındaki yazılı iletişimi sadeleştirmek ve Cumhuriyet’in modernleşme yönünü güçlendirmekti.
Bu süreçte Millet Mektepleri çok önemli rol oynadı. Yeni harflerin halka öğretilmesi için ülke genelinde kurslar açıldı. Memurlar, öğretmenler, askerler, esnaf ve köylüler yeni yazıyı öğrenmeye teşvik edildi. Mustafa Kemal Atatürk de bu sürecin doğrudan içinde yer aldı; kara tahta başında yeni harfleri halka anlattığı görüntüler, Harf Devrimi’nin en bilinen simgelerinden biri haline geldi.
1 Haziran 1929 tarihi, bu reformun devlet hayatındaki kesin dönüm noktasıydı. Çünkü bu tarihten itibaren devlet dairelerinde eski harflerle işlem yapılması bırakıldı. Resmî defterler, yazışmalar, kayıtlar, belgeler ve kamu işlemleri yeni Türk harfleriyle yürütülmeye başladı. Böylece alfabe değişikliği, yalnız okullarda öğretilen bir yenilik olmaktan çıkıp devletin bütün işleyişine yerleşti.
Burada “devlet muameleleri” ifadesini de sadeleştirmek gerekir. Bu kavram, devlet dairelerinde yapılan resmî işlemler, yazışmalar, dilekçeler, kayıtlar, tutanaklar ve kamu belgeleri anlamına gelir. Yani 1 Haziran 1929’dan itibaren vatandaşın devletle kurduğu yazılı ilişkide de yeni harfler esas alınmaya başladı.
Harf Devrimi’nin etkisi çok geniş oldu. Bir yandan okuma yazma seferberliği başlatıldı; diğer yandan matbaa, basın, eğitim, hukuk ve bürokrasi yeni yazıya göre yeniden düzenlendi. Gazeteler, kitaplar, ders malzemeleri ve tabelalar değişti. Bu, toplumun gündelik hayatında da çok hızlı ve görünür bir dönüşüm anlamına geliyordu.
Elbette bu reformun zorlukları da vardı. Eski yazıyla yetişmiş kuşaklar yeni harflere uyum sağlamak zorunda kaldı. Osmanlı dönemine ait belgeler, kitaplar ve arşiv metinleri yeni kuşaklar için daha zor okunur hale geldi. Bu nedenle Harf Devrimi hem büyük bir modernleşme hamlesi hem de kültürel süreklilik bakımından tartışılan bir kırılma olarak değerlendirildi.
1930 – Galata Köprüsü’nden alınan geçiş ücreti kaldırıldı
1 Haziran 1930’da İstanbul’da Galata Köprüsü’nden alınan geçiş ücreti kaldırıldı. Böylece Haliç’in iki yakasını birbirine bağlayan köprüden geçmek, 85 yıl sonra ücretsiz hale geldi. Bu karar, bugün bize küçük bir ulaşım düzenlemesi gibi görünebilir; ancak Galata Köprüsü, İstanbul’un gündelik hayatında öylesine merkezi bir yerdeydi ki, ücretin kaldırılması şehir halkı için doğrudan hissedilen bir değişiklikti.
Galata Köprüsü, 1845’te açıldığında İstanbul’un iki önemli bölgesini, tarihî yarımada ile Galata-Beyoğlu tarafını birbirine bağlıyordu. Eminönü, devlet daireleri, çarşılar, hanlar, liman ve ticaret hayatı açısından şehrin en hareketli merkezlerinden biriydi. Galata ve Beyoğlu ise bankaları, elçilikleri, mağazaları, otelleri, eğlence yerleri ve kozmopolit yapısıyla İstanbul’un başka bir yüzünü temsil ediyordu. Köprü, bu iki dünyayı her gün birbirine taşıyan ana geçitti.
Köprü açıldığında geçiş ücretsiz değildi. Belirlenen tarifeye göre yayalardan 5 para, hamallardan 10 para, yüklü arabalardan 5 kuruş, yüklü beygirlerden 40 para, koyunlardan ise 3 para alınıyordu. Bu ayrıntı, dönemin şehir hayatını gözümüzde canlandırması açısından çok değerlidir. Çünkü köprüden yalnız insanlar değil; yük taşıyan arabalar, hamallar, hayvanlar, esnaf, tüccar ve günlük geçim telaşındaki binlerce kişi geçiyordu.
Burada “para” ve “kuruş” kavramlarını da kısaca hatırlatmak gerekir. Osmanlı para sisteminde para, kuruştan daha küçük bir birimdi. Günümüz okuru için bu rakamlar çok küçük görünebilir; ancak o dönemin gündelik ekonomisinde köprüden her geçişin ücretli olması, özellikle hamallar, küçük esnaf ve sık geçiş yapanlar için anlamlı bir masraf yaratıyordu.
Galata Köprüsü’nün ücretli olması, şehrin ulaşım anlayışını da gösterir. Bugün kamusal altyapı olarak gördüğümüz birçok hizmet, Osmanlı ve erken modern şehir hayatında ayrı ayrı ücretlendiriliyordu. Köprüden geçiş bedeli, hem yapının bakım ve işletme giderleriyle hem de devletin gelir düzeniyle bağlantılıydı. Yani köprü yalnız bir geçit değil, aynı zamanda şehir ekonomisinin küçük ama sürekli gelir üreten noktalarından biriydi.
Zamanla Galata Köprüsü, İstanbul’un en canlı sahnelerinden birine dönüştü. Sabah işe giden memurlar, yük taşıyan hamallar, balıkçılar, vapura yetişen yolcular, çarşıya inen kadınlar, Avrupa yakasının iki ayrı kültürel dünyası arasında gidip gelen insanlar köprünün üzerinde buluşuyordu. Köprü, İstanbul’un sosyal hayatını birbirine bağlayan bir açık hava koridoruydu.
1 Haziran 1930’da geçiş ücretinin kaldırılması, Cumhuriyet döneminde şehir hayatını sadeleştiren ve halkın gündelik ulaşımını kolaylaştıran adımlardan biri olarak görülebilir. Artık köprüden geçmek için para ödemek gerekmeyecek; Eminönü ile Karaköy arasındaki günlük hareket daha serbest hale gelecekti.
Bu kararın sembolik tarafı da vardı. Galata Köprüsü, İstanbul’da sınıfların, mesleklerin, kültürlerin ve semtlerin kesiştiği bir yerdi. Ücretin kaldırılması, köprüyü daha açık ve daha kamusal bir geçiş alanına dönüştürdü. Her gün defalarca bu köprüyü kullananlar için bu, doğrudan hayatı kolaylaştıran bir değişiklikti.
1931 – Bursa-Mudanya Demiryolu devlet tarafından satın alındı
1 Haziran 1931’de Bursa-Mudanya Demiryolu devlet tarafından satın alındı. 42 kilometre uzunluğundaki bu hat, 1892 yılında işletmeye açılmıştı. Mudanya Limanı’nı Bursa’ya bağlayan demiryolu, özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Bursa’nın dış dünyayla bağlantısı açısından büyük önem taşıyordu.
Bursa, Osmanlı döneminden beri ipek üretimi, dokumacılık, tarım ve ticaretle öne çıkan önemli bir şehirdi. Ancak denize doğrudan kıyısı olmadığı için ürünlerin İstanbul’a ve dış pazarlara ulaşması Mudanya üzerinden sağlanıyordu. Mudanya Limanı, Bursa’nın Marmara Denizi’ne açılan kapısıydı. Bursa ile Mudanya arasında kurulan demiryolu, kentin ticari damarlarından biriydi.
Hat, 1892’de işletmeye açıldığında bölge için büyük kolaylık sağladı. Daha önce Bursa’dan Mudanya’ya mal ve yolcu taşımak kara yoluyla, daha yavaş ve zahmetli biçimde yapılıyordu. Demiryolu sayesinde Bursa’dan çıkan ipek, koza, tarım ürünü ve ticaret malları Mudanya’ya daha hızlı ulaştırılabiliyor; oradan da vapurlarla İstanbul’a taşınabiliyordu. Aynı şekilde İstanbul’dan gelen yolcular ve mallar da Mudanya üzerinden Bursa’ya geçiyordu.
Bursa-Mudanya hattı, Osmanlı’nın son dönemindeki demiryolu politikalarının yerel ölçekteki örneklerinden biriydi. Büyük imparatorluk hatları kadar uzun değildi; ama bir limanla iç şehir arasında ekonomik bağlantı kurduğu için bölgesel kalkınma açısından önemliydi. 42 kilometrelik kısa mesafesine rağmen Bursa’nın ticari hayatına doğrudan etki ediyordu.
Cumhuriyet döneminde demiryollarının millîleştirilmesi, devletin temel politikalarından biri haline geldi. Osmanlı döneminde birçok demiryolu hattı yabancı şirketlerin imtiyazlarıyla yapılmış ve işletilmişti. Cumhuriyet yönetimi ise ulaşımı ekonomik bağımsızlığın bir parçası olarak görüyordu. Demiryollarının devletleştirilmesi, yalnız işletme devri değil; ülkenin ulaşım ağını ulusal bir plan içinde toplama çabasıydı.
1 Haziran 1931’de Bursa-Mudanya Demiryolu’nun satın alınması da bu politikanın parçasıydı. Devlet, bölgesel bir hattı kendi denetimine alarak hem Bursa’nın ulaşımını hem de Mudanya Limanı bağlantısını ulusal demiryolu sistemi içinde değerlendirmek istedi. Böylece hat, özel ya da imtiyazlı işletme mantığından çıkarılıp kamu hizmeti anlayışıyla yönetilmeye başlandı.
Bu hattın tarihî önemi, Kurtuluş Savaşı hafızasıyla da kesişir. Mudanya, 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi ile Türkiye tarihinde özel bir yer edinmişti. Bursa ise işgal yıllarının acısını yaşamış, Cumhuriyet döneminde yeniden ekonomik ve kültürel olarak güçlenmeye çalışan şehirlerden biriydi. Demiryolu, bu iki önemli merkez arasında hem ticari hem sembolik bir bağ kuruyordu.
Bursa-Mudanya Demiryolu daha sonraki yıllarda önemini yavaş yavaş kaybetti. Karayolu taşımacılığının gelişmesi ve ulaşım tercihlerinin değişmesiyle hat 1948’de kapatıldı. Ancak Bursa’nın modern ulaşım tarihindeki yeri unutulmadı. Bugün bu hat, Bursa’nın limanla, İstanbul’la ve Marmara dünyasıyla kurduğu eski ilişkinin hatırlatıcılarından biridir.
1938 – Atatürk, doktorların tavsiyesiyle Savarona yatında kalmaya başladı
1 Haziran 1938’de Mustafa Kemal Atatürk, doktorlarının tavsiyesi üzerine İstanbul Boğazı’nda demirleyen Savarona yatında kalmaya başladı. Bu tarih, Atatürk’ün hayatının son aylarında hem sağlık durumu hem de devlet işleri bakımından özel bir dönemin başlangıcıdır.
Atatürk, 1938’e gelindiğinde ciddi sağlık sorunları yaşıyordu. Hastalığı, karaciğer rahatsızlığı ve siroz teşhisiyle giderek ağırlaşmıştı. Buna rağmen devlet işlerinden kopmak istemiyor, mümkün olduğunca çalışmalarını sürdürüyordu. Doktorları ise daha sakin, havadar ve dinlenmeye elverişli bir ortamda bulunmasını tavsiye ediyordu.
Savarona yatı, bu nedenle Atatürk için, hastalığının ilerlediği bir dönemde hem dinlenebileceği hem de devlet adamlarıyla görüşmelerini sürdürebileceği bir mekân haline geldi. Yat, İstanbul Boğazı’nda demirliyken Atatürk burada bakanları, yakın çalışma arkadaşlarını ve doktorlarını kabul etti.
Savarona’nın kendisi de dikkat çekici bir gemiydi. Almanya’da inşa edilmiş, döneminin en büyük ve en gösterişli yatlarından biri olarak tanınmıştı. Türkiye tarafından Atatürk için satın alınmıştı; ancak Atatürk bu yatı sağlıklı ve uzun bir deniz hayatı için değil, ne yazık ki ömrünün son döneminde kullanabildi.
Atatürk’ün Savarona’daki günleri, Cumhuriyet tarihinin hüzünlü sayfalarından biridir. Bir yanda Cumhuriyet’in kurucusu, hastalığıyla mücadele ederken bile ülke meseleleriyle ilgilenmeyi sürdürüyordu; diğer yanda çevresindekiler onun sağlığındaki kötüleşmeyi yakından görüyordu. Bu nedenle Savarona, Türk hafızasında Atatürk’ün son zamanlarının sessiz tanıklarından biri olarak yer etti.
Bu dönemde Atatürk’ün sağlığıyla ilgili gelişmeler yakından takip ediliyordu. Hastalığı kamuoyuna sınırlı biçimde yansıtılıyor, devletin devamlılığı ve yönetim düzeni büyük bir dikkatle korunuyordu. Atatürk ise imkân buldukça devlet işlerini izlemeye, karar süreçleriyle ilgilenmeye ve yakın çevresiyle temasını sürdürmeye çalıştı.
Savarona’da geçen günler uzun sürmedi. Atatürk’ün sağlık durumu daha sonra ağırlaştı ve Dolmabahçe Sarayı’na geçti. 10 Kasım 1938’de de Dolmabahçe’de hayatını kaybetti.
1941 – Bağdat’ta Farhud başladı; Irak Yahudileri büyük şiddetin hedefi oldu
1 Haziran 1941’de Bağdat’ta Irak Yahudilerine yönelik büyük bir şiddet dalgası başladı. Tarihe Farhud adıyla geçen bu olay, Irak Yahudi toplumunun hafızasında en ağır kırılmalardan biri olarak yer etti.
“Pogrom” kelimesi, belirli bir etnik ya da dini topluluğa karşı yapılan örgütlü ya da yarı örgütlü toplu saldırı, yağma ve linç hareketi anlamına gelir. Farhud da tam olarak böyle bir şiddet patlamasıydı. Yahudilere ait evler, dükkânlar ve işyerleri hedef alındı; insanlar sokaklarda saldırıya uğradı, mallar yağmalandı, çok sayıda kişi öldürüldü ve yaralandı.
Olayın arka planında II. Dünya Savaşı yıllarındaki karmaşık Irak siyaseti vardı. 1941’de Irak’ta İngiltere karşıtı ve Nazi Almanyası’na yakın duran Raşid Ali el-Geylani yönetimi iktidarı ele geçirmişti. İngilizlerle yaşanan çatışmanın ardından bu yönetim çöktü; ancak Bağdat’ta otorite boşluğu doğdu. İşte Farhud, bu boşluk ve Yahudi karşıtı propagandanın biriktiği atmosfer içinde patladı.
Irak Yahudileri, yüzyıllardır Bağdat’ın sosyal, ekonomik ve kültürel hayatının önemli parçalarından biriydi. Ticarette, eğitimde, basında, sanatta ve gündelik şehir yaşamında güçlü bir varlıkları vardı. Farhud, bu köklü topluluğun devlete ve komşularına duyduğu güveni derinden sarstı.
Şiddet 1-2 Haziran günlerinde yoğunlaştı. Resmî ve gayriresmî rakamlar arasında farklılıklar olsa da çok sayıda Yahudi öldürüldü, yüzlerce kişi yaralandı, evler ve işyerleri yağmalandı. Olay, Irak’taki Yahudi toplumunun geleceğini değiştiren büyük bir travmaya dönüştü.
Farhud’dan sonra Irak Yahudileri bir süre daha ülkede yaşamaya devam etti; ancak artık eski güven duygusu büyük ölçüde kaybolmuştu. 1948’de İsrail Devleti’nin kurulması ve Arap-İsrail savaşlarıyla birlikte Irak’taki Yahudi varlığı daha da baskı altına girdi. 1950’lerde büyük göçler yaşandı ve Irak’ın binlerce yıllık Yahudi toplumu kısa sürede neredeyse tamamen dağıldı.
1943 – İstanbul Radyosu, Vedat Nedim Tör yönetiminde deneme yayınına başladı
1 Haziran 1943’te İstanbul Radyosu, Vedat Nedim Tör yönetiminde deneme yayınına başladı. Beyoğlu Postanesi’nin üst katında kurulan geçici stüdyoda yapılan bu yayınlar, İstanbul’un radyo tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Yayınlarda Batı müziği programlarına ve Ankara Radyosu’ndan telefonla iletilen ajans haberlerine yer verildi.
Bu tarih, Türkiye’de radyonun gelişimi açısından önemlidir. İstanbul’da radyo yayıncılığı 1920’lerden itibaren denemelerle başlamıştı; ancak 1943’teki İstanbul Radyosu deneme yayınları, daha düzenli ve kurumsal bir yayın anlayışına doğru atılmış yeni bir adımdı. O yıllarda radyo, gazete kadar hızlı, sinema kadar etkileyici ve ev içine girebildiği için çok güçlü bir iletişim aracıydı.
Vedat Nedim Tör de bu sürecin dikkat çekici isimlerinden biriydi. Yazar, bürokrat, kültür insanı ve yayıncı kimliğiyle Cumhuriyet’in kültür politikalarında etkili olmuştu. Kadro Dergisi çevresinde yer almış, daha sonra devletin tanıtım, kültür ve yayın faaliyetlerinde görev üstlenmişti. İstanbul Radyosu’nun onun yönetiminde deneme yayınına başlaması, radyonun yalnız teknik bir yayın aracı değil, aynı zamanda kültür ve eğitim alanı olarak düşünüldüğünü gösterir.
Beyoğlu Postanesi’nin üst katında kurulan geçici stüdyo da dönemin şartlarını anlatan ilginç bir ayrıntıdır. Bugünkü anlamda büyük, donanımlı radyo binaları ve modern yayın merkezleri henüz yoktu. İstanbul Radyosu, kentin merkezî ve hareketli noktalarından biri olan Beyoğlu’nda, geçici imkânlarla yayın yapmaya çalışıyordu. Bu da Türkiye’de yayıncılığın kimi zaman dar mekânlarda, sınırlı teknik araçlarla ama güçlü bir kültürel iddiayla geliştiğini gösterir.
Yayınlarda Batı müziğine yer verilmesi ayrıca anlamlıdır. Cumhuriyet’in kültür politikalarında Batı müziği, modernleşme ve çağdaşlaşma hedefleriyle birlikte düşünülüyordu. Radyoda bu müziğin düzenli biçimde duyulması, aynı zamanda yeni bir dinleme alışkanlığı ve kültür yönelimi yaratma çabasıydı.
İstanbul Radyosu’nun Ankara Radyosu’ndan telefon aracılığıyla aldığı ajans haberlerini yayınlaması da dönemin teknik imkânlarını gösterir. Bugün haber akışı saniyeler içinde dijital sistemlerle sağlanırken, 1940’larda radyo merkezleri arasında telefon hattı üzerinden haber aktarımı önemli bir çözümdü. Böylece İstanbul’daki dinleyici, Ankara merkezli haber akışına radyo üzerinden ulaşabiliyordu.
Bu yayınların başladığı dönem de dikkat çekicidir. 1943, II. Dünya Savaşı’nın en kritik yıllarından biriydi. Türkiye savaşa girmemişti ama savaşın siyasi, ekonomik ve psikolojik baskısını yakından hissediyordu. Böyle bir ortamda radyo hem haber alma hem de kamuoyunu yönlendirme bakımından çok önemli hale gelmişti.
İstanbul Radyosu, sonraki yıllarda Türkiye’nin en önemli yayın kurumlarından biri haline geldi. Müzik programları, haberleri, tiyatro yayınları, kültür-sanat içerikleri ve ses sanatçılarıyla İstanbul’un kültürel hayatına güçlü biçimde bağlandı. Radyo, birçok sanatçının tanınmasında, birçok müzik türünün yayılmasında ve şehir kültürünün evlere taşınmasında belirleyici rol oynadı.
1943 – Alman uçakları BOAC 777’yi düşürdü; ünlü oyuncu Leslie Howard öldü
1 Haziran 1943’te II. Dünya Savaşı sırasında, Lizbon’dan İngiltere’ye giden BOAC 777 sefer sayılı sivil yolcu uçağı, Alman savaş uçakları tarafından Biskay Körfezi üzerinde düşürüldü. Uçakta bulunan 17 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Ölenler arasında, Gone with the Wind (Rüzgâr Gibi Geçti) filmindeki Ashley Wilkes rolüyle dünya çapında tanınan İngiliz oyuncu Leslie Howard da vardı.
Uçak, British Overseas Airways Corporation adına sefer yapan KLM’ye ait bir Douglas DC-3 idi. Lizbon Portela Havalimanı’ndan kalkmış, İngiltere’de Bristol yakınlarındaki Whitchurch Havalimanı’na gitmek üzere yola çıkmıştı. Lizbon, savaş yıllarında tarafsız Portekiz’in başkenti olarak casusların, diplomatların, gazetecilerin, mültecilerin ve çeşitli gizli temasların merkezi haline gelmişti.
Savaş döneminde sivil uçuşlar bile tamamen güvenli değildi. Avrupa semaları büyük ölçüde savaş alanına dönüşmüştü. BOAC 777, Biskay Körfezi üzerinde Alman Junkers Ju 88 uçaklarının saldırısına uğradı. Uçağın telsiz operatörü saldırı altında olduklarını bildirdikten kısa süre sonra bağlantı kesildi ve uçak denize düştü.
Leslie Howard’ın uçakta bulunması, olayı daha da tartışmalı hale getirdi. Howard yalnız popüler bir oyuncu değildi; savaş yıllarında İngiltere lehine propaganda faaliyetlerinde de yer almıştı. Bu yüzden bazı yorumlarda Almanların onu özellikle hedef almış olabileceği iddia edildi.
Bir başka iddia ise uçağın, dönemin İngiltere Başbakanı Winston Churchill’i taşıdığı sanılarak vurulmuş olabileceğiydi. Churchill o günlerde bölgeden geçiyordu; ancak bu teori kesin biçimde kanıtlanmadı. Bu nedenle BOAC 777 olayı, II. Dünya Savaşı’nın cevapsız kalmış tartışmalı olaylarından biri olarak anıldı.
Leslie Howard’ın ölümü sinema dünyasında büyük yankı uyandırdı. The Scarlet Pimpernel (Kızıl Çiçek), Pygmalion (Pygmalion) ve Gone with the Wind (Rüzgâr Gibi Geçti) gibi filmlerle tanınan Howard, dönemin zarif ve entelektüel İngiliz oyuncu tipinin en bilinen temsilcilerinden biriydi.
1949 – Sümerbank bünyesinde Nazilli Basma Sanayi Müessesesi kuruldu
1 Haziran 1949’da Sümerbank bünyesinde kurulan Nazilli Basma Sanayi Müessesesi, Cumhuriyet’in sanayileşme hamlesinde özel bir yere sahip olan Nazilli Basma Fabrikası’nın daha kurumsal bir yapı içinde faaliyet göstermesini sağladı. Nazilli, bu tesis sayesinde Türkiye’nin erken sanayi tarihinde adı öne çıkan merkezlerden biri haline geldi.
Nazilli Basma Fabrikası’nın geçmişi 1930’lara uzanır. Fabrika, 9 Ekim 1937’de Atatürk’ün katıldığı törenle açılmıştı. O dönem için Cumhuriyet’in ekonomik bağımsızlık idealinin somut örneklerinden biriydi. Türkiye, pamuk üreten bir ülke olarak kendi kumaşını, basmasını ve tekstil ürünlerini de kendi sanayi tesislerinde üretmek istiyordu.
Basma, pamuklu kumaş üzerine desen basılarak üretilen kumaş türüdür. Özellikle günlük giyimde, ev tekstilinde, elbiselerde, örtülerde ve halkın ulaşabileceği ucuz ama kullanışlı tekstil ürünlerinde önemli yer tutuyordu. Bu nedenle Nazilli’de basma üretimi, halkın gündelik hayatına doğrudan dokunan bir üretim alanıydı.
Nazilli Basma Fabrikası, Sovyetler Birliği’nden alınan teknik destek ve krediyle kurulan sanayi tesisleri arasında yer aldı. Cumhuriyet’in ilk dönemindeki sanayileşme politikasında devlet öncülüğü belirleyiciydi. Sümerbank da bu politikanın en önemli kurumlarından biriydi. Banka yalnız finansman sağlayan bir yapı değildi; fabrikalar kuruyor, üretim yapıyor, işçi yetiştiriyor ve sanayileşmenin kurumsal omurgasını oluşturuyordu.
Nazilli’deki tesis, bulunduğu bölgenin sosyal hayatını da değiştirdi. Fabrika çevresinde işçi lojmanları, sosyal tesisler, spor alanları, kültür etkinlikleri, eğitim imkânları ve sağlık hizmetleri gelişti. Bu yönüyle Nazilli Basma Fabrikası, Cumhuriyet’in “fabrika yalnız üretim yeri değildir; aynı zamanda modern hayatın okuludur” anlayışının en güçlü örneklerinden biri oldu.
Fabrika, Ege Bölgesi’nde pamuk tarımıyla sanayi üretimi arasında bağ kurdu. Bölgede yetişen pamuğun işlenmesi, iplik ve kumaşa dönüştürülmesi, yerel ekonomiye büyük katkı sağladı. Böylece tarımsal üretimle sanayi birbirini besleyen bir yapıya kavuştu. Nazilli, bu sayede hem işçi kenti kimliği kazandı hem de Cumhuriyet sanayisinin sembol yerlerinden biri oldu.
1949’da Nazilli Basma Sanayi Müessesesi’nin kurulması, bu üretim mirasının Sümerbank içinde daha düzenli bir işletme yapısına bağlanması anlamına geliyordu. Müessese modeli, üretimin planlanması, yönetilmesi, muhasebesi, iş gücü düzeni ve teknik gelişimi açısından daha kurumsal bir çerçeve sağladı.
Nazilli Basma Fabrikası, uzun yıllar boyunca Türkiye’nin tekstil ihtiyacına katkı sundu. Halkın kullandığı basmalar, kumaşlar ve tekstil ürünleri, Cumhuriyet’in yerli üretim idealinin gündelik hayattaki karşılığıydı. Evlerde kullanılan bir kumaşın arkasında, devletçilik politikası, sanayi planlaması, işçi emeği ve bölgesel kalkınma hedefi vardı.
1952 – Doğu Almanya sınırı kapattı; Berlin, Batı’ya kaçışın son kapısı haline geldi
1 Haziran 1952’de Doğu Almanya yönetimi, Batı Almanya ile olan sınırını sert biçimde kapatma ve kontrol altına alma sürecini başlattı. Bu olay bazı kaynaklarda “Berlin ikiye bölündü” diye geçer; ancak Berlin’i fiziksel olarak ikiye ayıran Berlin Duvarı 1952’de değil, 13 Ağustos 1961’de inşa edilmeye başlandı. 1952’de yaşanan şey, Doğu Almanya’nın Batı Almanya sınırını kapatması ve Berlin’in Batı’ya geçişte açık kalan son büyük kapı haline gelmesiydi.
- Dünya Savaşı’ndan sonra Almanya, galip devletler arasında işgal bölgelerine ayrılmıştı. ABD, İngiltere ve Fransa’nın kontrolündeki bölgelerden Batı Almanya, Sovyetler Birliği’nin kontrolündeki bölgeden ise Doğu Almanyadoğdu. Berlin de Sovyet işgal bölgesinin içinde kalmasına rağmen dört müttefik güç arasında paylaşılmış özel bir şehir konumundaydı. Bu yüzden şehir, Soğuk Savaş’ın en hassas noktalarından biri oldu.
Soğuk Savaş, II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD öncülüğündeki Batı Bloğu ile Sovyetler Birliği öncülüğündeki Doğu Bloğu arasında yaşanan, doğrudan büyük bir savaş yerine siyasi, askerî, ekonomik, ideolojik ve istihbarat mücadelesi şeklinde süren gerilim dönemidir. Berlin de bu mücadelenin tam ortasında kaldı.
1952’de Doğu Almanya sınır rejimini sertleştirince, Doğu Alman vatandaşlarının Batı Almanya’ya geçmesi çok daha zor hale geldi. Sınır hattında güvenlik önlemleri artırıldı, geçişler kontrol altına alındı ve kaçış yolları daraltıldı. Ancak Berlin’deki sektör sınırları henüz tamamen kapatılmamıştı. Bu nedenle Doğu Almanya’dan kaçmak isteyen pek çok kişi, Batı Berlin üzerinden Batı’ya geçmeye çalıştı.
Bu durum, Berlin’in önemini daha da artırdı. Batı Berlin, Doğu Almanya’nın ortasında Batı dünyasına ait bir ada gibiydi. Doğu Almanya yönetimi için bu şehir hem siyasi hem psikolojik bir sorundu. Çünkü insanlar Berlin üzerinden Batı’ya kaçtıkça, Doğu Alman rejiminin meşruiyeti ve ekonomik gücü zayıflıyordu.
1950’ler boyunca bu kaçışlar devam etti. Özellikle gençler, eğitimli kesimler, mühendisler, doktorlar ve uzman iş gücü Batı’ya geçiyordu. Bu durum Doğu Almanya için büyük bir beyin göçü anlamına geldi. Rejim sınırı kapattıkça, Berlin’deki açık geçiş noktaları daha da kritik hale geldi.
Sonunda 1961’de Doğu Almanya yönetimi, Sovyet desteğiyle Berlin’deki geçişleri de kapattı ve Berlin Duvarı’nı inşa etmeye başladı. Duvar, şehri fiziksel olarak ikiye böldü; aileleri, sokakları, mahalleleri ve günlük hayatı birbirinden kopardı. 1952’de sertleşen sınır politikası, bu büyük kopuşun ön hazırlığı sayılabilir.
1952 – Trabzonspor ve Milli Takım’ın efsane kalecisi Şenol Güneş doğdu
1 Haziran 1952’de Türk futbolunun en önemli isimlerinden Şenol Güneş doğdu. Hem futbolculuk hem teknik direktörlük kariyeriyle Türkiye futbol tarihinde özel bir yer edinen Güneş, özellikle Trabzonspor’un efsane yıllarının simge kalecilerinden biri ve A Milli Takım’ı Dünya Kupası üçüncülüğüne taşıyan teknik adam olarak anılır.
Şenol Güneş, Trabzon’da dünyaya geldi. Futbola da doğduğu şehrin takımlarında başladı. Kaleci olarak dikkat çekti ve kısa sürede Trabzonspor’un değişmez isimlerinden biri haline geldi. Onun sahadaki en belirgin özellikleri sakinliği, pozisyon bilgisi, güven veren duruşu ve oyunu geriden okuma becerisiydi.
Trabzonspor’un 1970’li yıllarda Türk futbolundaki büyük çıkışında Şenol Güneş’in önemli payı vardı. İstanbul takımlarının uzun yıllar süren üstünlüğüne karşı Trabzonspor, Anadolu’dan gelen büyük bir meydan okumaydı. Bordo-mavili takım, 1975-76 sezonunda ilk lig şampiyonluğunu kazandı ve Türk futbolunda yeni bir dönem başlattı. Şenol Güneş de bu dönemin kalesindeki sembol isimlerden biri oldu.
Trabzonspor formasıyla birçok lig şampiyonluğu, Türkiye Kupası ve Cumhurbaşkanlığı Kupası sevinci yaşadı. O yıllarda Trabzonspor aynı zamanda bir futbol devrimiydi. İstanbul dışından bir kulübün Türkiye liginin zirvesine yerleşmesi, Anadolu futbolu için büyük bir moral ve kimlik meselesine dönüştü. Şenol Güneş de bu hikâyenin en unutulmaz karakterlerinden biri oldu.
Kaleciliği döneminde A Milli Takım formasını da giydi. Ancak Şenol Güneş’in Türkiye çapında ve dünya futbolunda en çok konuşulan başarısı, teknik direktörlük döneminde geldi. 2002 FIFA Dünya Kupası’nda Türkiye A Milli Futbol Takımı’nın başındaydı. Türkiye, onun yönetiminde turnuvayı üçüncü bitirdi. Bu başarı, Türk futbol tarihinin en büyük uluslararası derecelerinden biri olarak kabul edilir.
2002 Dünya Kupası’nda Türkiye; Brezilya, Kosta Rika ve Çin’in yer aldığı gruptan çıktıktan sonra Japonya, Senegal ve Güney Kore karşısında aldığı sonuçlarla yarı finale kadar yükseldi. Yarı finalde Brezilya’ya elendi; üçüncülük maçında Güney Kore’yi yenerek dünya üçüncüsü oldu. Şenol Güneş, bu başarıyla yalnız Türkiye’de değil, uluslararası alanda da saygı gören bir teknik direktöre dönüştü.
Teknik direktörlük kariyerinde Trabzonspor, A Milli Takım, FC Seoul, Bursaspor ve Beşiktaş gibi takımlarda görev yaptı. Beşiktaş’ta üst üste şampiyonluklar yaşadı ve takımı Avrupa kupalarında da dikkat çeken sonuçlara taşıdı. Özellikle 2016-17 sezonunda Beşiktaş’ın UEFA Avrupa Ligi’nde çeyrek finale yükselmesi ve ligde oynadığı futbol, Şenol Güneş’in teknik adamlık kariyerinin önemli dönemlerinden biri oldu.
Şenol Güneş’in futbolculuk ve teknik direktörlük kariyerini özel kılan şey, iki farklı rolde de Türkiye futbolunun büyük başarılarının içinde yer almasıdır. Bir yanda Trabzonspor’un efsane kalecisi, diğer yanda Milli Takım’ın Dünya Kupası üçüncülüğünün hocasıdır. Bu nedenle adı yalnız Trabzonspor tarihiyle değil, Türkiye futbolunun genel hafızasıyla birlikte anılır.
1960 – Kocaeli’de 27 Mayıs lehine büyük miting düzenlendi
1 Haziran 1960’ta Kocaeli’de, 27 Mayıs askerî müdahalesi lehine büyük bir miting düzenlendi. Kocaeli Ansiklopedisi, bu gösterinin vatandaşlar tarafından “27 Mayıs Hürriyet Zaferi” olarak adlandırıldığını ve ihtilal günlerinde Kocaeli’de müdahale lehine miting ve gösteriler yapıldığını aktarır.
27 Mayıs 1960’ta Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koymuş, Demokrat Parti iktidarı devrilmişti. Türkiye genelinde olduğu gibi Kocaeli’de de bu gelişme, kamu hayatını ve yerel yönetimleri doğrudan etkiledi. Askerî yönetim düzeni kurulurken valilik, belediye ve güvenlik alanında yeni atamalar yapıldı.
Kocaeli, o yıllarda sanayileşme, işçi hareketleri, ulaşım hatları ve İstanbul’a yakınlığı nedeniyle siyaseten de dikkat çeken bir kentti. İzmit ve çevresi, Marmara bölgesinin sanayi, liman ve ulaşım ağı içinde stratejik bir noktasıydı. Bu nedenle 27 Mayıs sonrasında şehirdeki kamuoyu hareketleri de önem taşıyordu.
1 Haziran’daki miting, darbenin hemen ardından şehirde oluşan havayı göstermesi açısından önemlidir. Müdahaleye destek veren gruplar, meydanlarda yeni dönemi “hürriyet” söylemiyle karşıladı. Öğrenciler, memurlar, öğretmenler ve farklı kesimlerden yurttaşlar bu tür gösterilerde yer aldı.
Ancak bu maddeyi bugünden yazarken dili dengeli kurmak gerekir. 27 Mayıs, Türkiye siyasi tarihinde hâlâ tartışmalı bir askerî müdahaledir. O günlerde destek mitingleri yapılmış olması, müdahalenin demokratik niteliğini göstermez; daha çok dönemin siyasi atmosferini, Demokrat Parti karşıtı birikimi ve askerî yönetimin ilk günlerinde oluşan kamuoyu görüntüsünü yansıtır.
Kocaeli açısından bu olay, 1960 müdahalesinin şehirde nasıl karşılandığını ve yerel siyasetin nasıl hızla yeni düzene uyarlandığını gösterir. Aynı dönemde İzmit Belediye Başkanlığına Kurmay Yarbay İzzet Erduran’ın atanması gibi adımlar, yerel yönetimde askerî dönemin başladığını ortaya koyar.
1964 – Karamürsel Ekspres yayımlanmaya başladı; ilçenin en uzun soluklu gazetelerinden biri doğdu
1 Haziran 1964’te Karamürsel Ekspres gazetesi yayın hayatına başladı. Karamürsel’de en uzun soluklu yayın yapan gazetelerden biri olan Karamürsel Ekspres’in yayın hayatı aralıksız 32 yıl sürdü ve gazete 1996’da kapandı.
Yerel gazeteler, özellikle ilçelerde şehrin hafızasını tutar, belediye hizmetlerini izler, esnafın sesini duyurur, siyasi tartışmaları taşır, düğünleri, ölümleri, başarıları, şikâyetleri ve gündelik hayatın küçük ayrıntılarını kayda geçirir. Bu nedenle Karamürsel Ekspres, Karamürsel’in yakın tarihine açılan önemli bir yerel bellek kapısıdır.
Gazetenin imtiyaz sahibi Ferhan Kalyon’du. İlk yıllarda sorumlu yazı işleri müdürlüğünü İsmail Fedai yürüttü; daha sonra bu görevi Tülin Ergin üstlendi. Gazetenin “günlük, müstakil, memleket gazetesi” niteliğiyle yayımlanması, ilçedeki haber ihtiyacını düzenli biçimde karşılamayı hedeflediğini gösterir.
Karamürsel, İzmit Körfezi’nin güney kıyısında yer alan hem denizcilik geçmişi hem tarım ve ticaret hayatı hem de İstanbul-Bursa-Kocaeli hattındaki konumuyla önemli bir ilçedir. Böyle bir yerde yerel basının güçlü olması, ilçenin sosyal ve siyasi hayatının canlılığını da gösterir.
1960’lar Türkiye’de yerel basının hâlâ çok etkili olduğu yıllardı. Televizyon yaygın değildi; radyo ve ulusal gazeteler her ayrıntıyı veremiyordu. İlçede ne olup bittiğini öğrenmenin en güvenilir yolu çoğu zaman yerel gazetelerdi. Karamürsel Ekspres de bu ortamda ilçenin sesi haline geldi.
Gazetenin 32 yıl boyunca yayımlanması, yerel basın açısından önemli bir başarıdır. Çünkü küçük şehir ve ilçe gazeteleri ekonomik zorluklar, baskı maliyetleri, ilan gelirleri, dağıtım sorunları ve sınırlı okur kitlesiyle ayakta kalmaya çalışır. Karamürsel Ekspres’in uzun ömürlü olması, ilçede karşılık bulan bir yayın çizgisi kurduğunu gösterir.
1968 – Görme ve işitme engeline rağmen dünyaya ilham veren Helen Keller öldü
1 Haziran 1968’de Amerikalı yazar, konuşmacı ve engelli hakları savunucusu Helen Keller, Connecticut’taki Arcan Ridge adlı evinde hayatını kaybetti. 87 yaşındaydı. American Foundation for the Blind, Keller’ın küllerinin öğretmeni Anne Sullivan Macy ve yardımcısı Polly Thomson’ın yanına, Washington National Cathedral’deki St. Joseph’s Chapel’e yerleştirildiğini aktarır.
Helen Keller, 1880’de Alabama’da doğdu. 19 aylıkken geçirdiği ağır bir hastalık sonucu hem görme hem de işitme duyusunu kaybetti. Küçük yaşta dış dünyayla iletişim kuramaz hale gelmesi, ailesi için de büyük bir çaresizlik yarattı. Onun hayatını değiştiren kişi ise öğretmeni Anne Sullivan oldu.
Anne Sullivan, Keller’a dokunma yoluyla iletişim kurmayı öğretti. En bilinen an, Sullivan’ın küçük Helen’in eline “water” yani “su” kelimesini harf harf yazması ve Keller’ın bu işaretlerin nesneleri temsil ettiğini fark etmesidir. Bu sahne, insanın dil yoluyla dünyaya yeniden bağlanmasının en güçlü sembollerinden biri haline geldi.
Keller daha sonra eğitimini sürdürdü ve Radcliffe College’dan mezun oldu. Bu, görme ve işitme engelli bir kişi için o dönemin koşullarında olağanüstü bir başarıydı. Kitaplar yazdı, konferanslar verdi, dünyayı dolaştı ve engelli bireylerin eğitim, erişim ve toplumsal hayata katılım hakkı için mücadele etti.
Helen Keller yalnız kişisel azmin sembolü olarak görülmemelidir. Onun asıl önemi, engelliliği yardım ve acıma konusu olmaktan çıkarıp hak, eğitim ve toplumsal katılım meselesi olarak anlatmasındadır. Körlerin ve sağırların eğitim olanaklarının geliştirilmesi, Braille alfabesinin yaygınlaşması ve engelli bireylerin bağımsız yaşam hakkı için çalıştı.
Keller, hayatı boyunca birçok ABD başkanıyla görüştü, dünya liderleriyle temas kurdu ve geniş kitlelere seslendi. 1964’te ABD Başkanı Lyndon B. Johnson tarafından Başkanlık Özgürlük Madalyası ile onurlandırıldı.
Onun hikâyesi tiyatroya ve sinemaya da uyarlandı. Özellikle Anne Sullivan ile ilişkisini anlatan The Miracle Worker (Karanlığın İçinden) adlı eser, Helen Keller’ın hayatını dünya çapında daha geniş kitlelere tanıttı.
1973 – Yunanistan’da askerî cunta monarşiyi kaldırıp cumhuriyet ilan etti
1 Haziran 1973’te Yunanistan’da iktidardaki askerî yönetim, monarşinin kaldırıldığını ve ülkenin cumhuriyet rejimine geçtiğini ilan etti. Bu karar, Yunanistan’ın yakın tarihinde hem krallığın sonunu hazırlayan hem de askerî cunta döneminin kendi meşruiyetini güçlendirme çabasını gösteren önemli bir gelişmeydi.
Yunanistan’da monarşi, 19. yüzyıldan beri ülke siyasetinin tartışmalı kurumlarından biriydi. Krallar zaman zaman hükümetlerle, orduyla ve siyasi partilerle sert gerilimler yaşamıştı. Özellikle II. Dünya Savaşı, iç savaş ve Soğuk Savaş dönemlerinde kraliyet kurumu, sembolik bir makam olmaktan çıkmış; ülkenin ideolojik ve siyasi kutuplaşmalarının da parçası haline gelmişti.
1967’de Yunanistan’da “Albaylar Cuntası” olarak bilinen askerî darbe gerçekleşti. Ordu içindeki bir grup subay, komünizm tehdidini ve siyasi istikrarsızlığı gerekçe göstererek yönetime el koydu. Parlamento askıya alındı, siyasi partiler baskı altına alındı, muhalifler tutuklandı, basın ve ifade özgürlüğü ağır biçimde sınırlandı.
O sırada Yunanistan’ın kralı II. Konstantin’di. Kral, darbenin ilk aşamasında cunta yönetimiyle açık bir kopuşa gitmedi; ancak aynı yıl Aralık 1967’de cuntaya karşı başarısız bir karşı hamle girişiminde bulundu. Bu girişim sonuç vermeyince ailesiyle birlikte ülkeden ayrıldı. Böylece Yunanistan’da kral resmen makamını korusa da fiilen ülke dışında yaşayan etkisiz bir figüre dönüştü.
1973’e gelindiğinde cunta lideri Georgios Papadopoulos, rejimi yeniden şekillendirmeye çalışıyordu. Monarşiyi kaldırma kararı da bu sürecin parçasıydı. Cunta, krallığı tasfiye ederek bir yandan eski siyasi düzenle bağını kopardığını göstermek, diğer yandan kendi kontrolündeki yeni cumhuriyet rejimine meşruiyet kazandırmak istiyordu.
Ancak burada “cumhuriyet ilanı” ifadesini dikkatli anlamak gerekir. 1973’te ilan edilen cumhuriyet, özgür demokratik seçimlerle doğmuş bir rejim değildi. Kararı alan güç, hâlâ askerî cuntaydı. Yani monarşinin kaldırılması, Yunanistan’da hemen demokrasiye geçildiği anlamına gelmiyordu. Ülke, bir süre daha askerî yönetim altında kaldı.
Cunta yönetimi, bu kararı daha sonra halkoylamasına da götürdü. Ancak o dönemde yapılan referandum, askerî rejimin baskıcı ortamında gerçekleştiği için meşruiyeti tartışmalı kaldı. Papadopoulos kendisini cumhurbaşkanı ilan etti; fakat bu düzen uzun ömürlü olmadı.
1974’te Kıbrıs krizi ve cuntanın desteklediği darbe girişimi, Türkiye’nin Kıbrıs Harekâtı’yla birlikte Yunanistan’daki askerî yönetimi de çöküşe sürükledi. Aynı yıl demokrasiye dönüş süreci başladı. Eski Başbakan Konstantinos Karamanlis ülkeye döndü ve Yunanistan’da sivil yönetime geçildi.
Monarşi meselesi ise 1974’te yeniden halkoyuna sunuldu. Bu kez demokratik koşullarda yapılan referandumda Yunan halkı krallığın geri dönmesini reddetti. Böylece Yunanistan’da monarşi kesin olarak sona erdi ve cumhuriyet rejimi kalıcı hale geldi.
1974 – Boğulma vakalarında hayat kurtaran Heimlich Manevrası yayımlandı
1 Haziran 1974’te Amerikalı cerrah Henry J. Heimlich tarafından geliştirilen boğulma müdahalesi, Emergency Medicine dergisinde yayımlandı. Daha sonra Heimlich Manevrası adıyla dünyaya yayılan bu yöntem, yiyecek ya da yabancı cisim nedeniyle soluk borusu tıkanan kişilerin kurtarılmasında en bilinen ilk yardım uygulamalarından biri haline geldi.
Heimlich manevrası, basitçe kişinin arkasına geçerek karın üst bölümüne içeri ve yukarı doğru ani basınç uygulanmasıdır. Bu basınç, akciğerlerdeki havayı yukarı doğru iter ve soluk borusunu tıkayan cismin dışarı atılmasına yardımcı olur. Yöntemin etkisi, basit ama doğru uygulandığında çok hızlı sonuç verebilmesinden gelir.
O dönemde boğulma vakaları özellikle restoranlarda sık görülüyor, ancak çoğu zaman yanlış anlaşılıyordu. Soluk borusuna yiyecek kaçan kişi konuşamaz, nefes alamaz ve panik halinde boğazını tutar. Fakat 1970’lere kadar bu durum bazen kalp krizi sanılıyor, doğru müdahale yapılamıyordu. Bu yüzden Heimlich’in önerisi, ilk yardım tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.
Heimlich’in yazısının başlığı editör tarafından “Pop Goes the Café Coronary” şeklinde konmuştu. “Café coronary” ifadesi, restoranlarda yemek yerken boğulan kişilerin sanki kalp krizi geçiriyormuş gibi görülmesine gönderme yapıyordu. Yöntem yayımlandıktan kısa süre sonra basında geniş yer buldu ve ilk başarılı uygulama haberleri gelmeye başladı.
Heimlich manevrası zamanla ilk yardım eğitimlerinin temel parçalarından biri haline geldi. Okullarda, işyerlerinde, restoranlarda, sağlık kurslarında ve acil müdahale eğitimlerinde öğretilmeye başladı. Birçok ülkede halkın öğrenmesi gereken temel hayat kurtarma becerileri arasında sayıldı.
Yöntem yıllar içinde tıp çevrelerinde tartışmalara da konu oldu. Hangi yaş grubunda nasıl uygulanacağı, bebeklerde farklı müdahale gerekip gerekmediği, bilinci kapalı kişilerde hangi adımların izleneceği gibi konularda ilk yardım kılavuzları güncellendi. Ancak Heimlich Manevrası, boğulma vakalarında hızlı müdahalenin simge yöntemi olmayı sürdürdü.
1975 – Dünya Bankası Türkiye’yi borç ödeme güçlüğü yaşayan ülkeler arasında gösterdi
1 Haziran 1975’te Dünya Bankası’nın Türkiye’yi moratoryum durumundaki ülkeler arasında saydı ve ülkenin dış borçlarını ödemekte zorlandığını belirtti. Bu ifade, Türkiye ekonomisinin 1970’lerin ortasında içine girdiği ağır döviz ve dış borç sıkışmasını göstermesi açısından önemlidir. Ancak 1975’te Türkiye’nin resmen moratoryum ilanından çok, dış finans çevrelerinde “borç ödeme güçlüğü yaşayan ülke” olarak değerlendirilmesi söz konusudur. Türkiye’nin 1970’lerdeki açık moratoryum süreci daha çok 1978’e uzanan dış borç ve Dövize Çevrilebilir Mevduat krizleriyle birlikte anılır.
Moratoryum, en basit anlamıyla bir ülkenin ya da borçlunun vadesi gelen borçlarını ödemekte zorlandığını kabul ederek ödemeleri ertelemesi veya alacaklılarla yeniden ödeme planı yapmasıdır. Bu, borcun tamamen silinmesi anlamına gelmez; daha çok “şu anda ödeyemiyorum, süre ve yeni plan gerekiyor” demektir. Ekonomide moratoryum kelimesi, devletler için kullanıldığında ciddi bir güven kaybını ve dış finansmana erişimde büyük zorlukları ifade eder.
Türkiye’nin dış borç sorunu 1975’te birden ortaya çıkmadı. Cumhuriyet döneminde ilk büyük dış ödeme krizi 1958’de yaşandı. 4 Ağustos 1958’de açıklanan istikrar kararlarıyla Türkiye, dış borçlarını ödemekte zorlandığını kabul etti; devalüasyon yapıldı, IMF ile ilişki kuruldu ve alacaklılarla borçların yeniden taksitlendirilmesi yoluna gidildi.
1960’ların ortasında da Türkiye’nin dış borçları yeniden yapılandırma ihtiyacı sürdü. OECD bünyesinde oluşturulan Türkiye Konsorsiyumu, 1965’te Türkiye’nin bazı ödeme yükümlülüklerini hafifletmeye yönelik düzenlemeler yaptı. Bu süreç, 1958’den 1965’e uzanan kademeli borç tahkimi ve erteleme döneminin parçasıydı. Yani Türkiye, 1975’e gelmeden önce de dış borçlarını çevirmekte zorlanan, alacaklılarla yeniden takvim yapmak zorunda kalan bir ekonomi görüntüsü vermişti.
1970’lerin ortasındaki sıkışmanın temelinde birkaç büyük neden vardı. Türkiye, ithal ikameci sanayileşme modeliyle büyümeye çalışıyordu; yani birçok sanayi kolu dışarıdan alınan makine, ara malı, teknoloji ve enerjiye bağımlıydı. Üretim artıyor gibi görünse de bu üretimin devamı için dövize ihtiyaç vardı. Döviz bulunamadığında fabrikalar hammadde ve parça alamıyor, üretim aksıyor, dış ticaret açığı büyüyor ve borç ödeme baskısı artıyordu.
Bir de 1973 petrol krizi vardı. Petrol fiyatlarının hızla yükselmesi, enerjide dışa bağımlı ülkeleri çok zorladı. Türkiye de bu krizden ağır biçimde etkilendi. Enerji faturası kabardıkça döviz ihtiyacı arttı. Aynı dönemde siyasi istikrarsızlık, koalisyon hükümetleri, yüksek enflasyon ve bütçe açıkları da ekonominin kırılganlığını büyüttü.
1975’ten sonra dış borç sorunu daha da ağırlaştı. Özellikle Dövize Çevrilebilir Mevduat uygulamaları, kısa vadeli dış kaynak bulmanın bir yolu olarak kullanıldı; fakat ilerleyen yıllarda bu borçların geri ödenmesi büyük bir yük haline geldi. Akademik kaynaklarda, Türkiye’nin 1977’de bu borçları ve faizlerini ödemekte zorlandığı, 1978’de ise moratoryum ilan ettiği belirtilir. Bu nedenle 1975, krizin açık patlama anından çok, dış dünyanın Türkiye’yi artık ciddi borç riski taşıyan ülkeler arasında gördüğü eşiklerden biri olarak okunmalıdır.
Bu tablo, Türkiye’nin 24 Ocak 1980 kararlarına giden yolunu da hazırladı. 1970’lerin sonunda döviz darboğazı, kuyruklar, ithalat sıkıntısı, yüksek enflasyon ve dış borç baskısı ekonomiyi kilitleme noktasına getirdi. 1980’de alınan kararlarla Türkiye, ithal ikameci modelden daha dışa açık, ihracata dayalı ve piyasa ağırlıklı bir ekonomi politikasına yöneldi.
1980 – CNN yayına başladı; haber televizyonculuğunda 24 saat dönemi açıldı
1 Haziran 1980’de CNN, yani Cable News Network, ABD’de yayın hayatına başladı. Ted Turner tarafından kurulan kanal, televizyon haberciliğinde çok önemli bir kırılmayı temsil ediyordu. Çünkü CNN’in iddiası basitti ama o dönem için devrimciydi: Haber yalnız akşam bülteninde izlenecek bir şey değil, günün 24 saati akan canlı bir yayın olacaktı.
CNN’den önce televizyon haberleri daha çok belirli saatlerde yayınlanan ana haber bültenleriyle sınırlıydı. Büyük kanallar gün içinde eğlence, dizi, spor ve farklı programlara yer veriyor; haber ise çoğunlukla akşam saatlerinde izleyiciyle buluşuyordu. CNN bu düzeni değiştirdi. Haber artık aralıksız, sürekli güncellenen ve gelişmelere göre yayını kesebilen bir televizyon formatına dönüştü.
Bu yenilik, özellikle kablolu televizyonun yaygınlaşmasıyla mümkün oldu. CNN, adından da anlaşılacağı gibi bir kablolu haber ağıydı. Uydu ve kablo yayıncılığı sayesinde yerel bir televizyon kanalı gibi değil, geniş bir coğrafyaya ulaşabilen sürekli haber merkezi gibi çalıştı. Böylece televizyon haberciliği, gazete baskı saatlerine ya da akşam bültenlerine bağlı olmaktan uzaklaşmaya başladı.
CNN’in ilk yılları kolay geçmedi. 24 saat haber yayınlamak, sürekli içerik üretmek, canlı bağlantılar kurmak, muhabir ağı oluşturmak ve izleyiciyi gün boyu haberde tutmak ciddi bir maliyet ve organizasyon gerektiriyordu. Üstelik başlangıçta birçok kişi bu fikre kuşkuyla bakıyordu. “Bütün gün haber izlenir mi?” sorusu o yıllarda gerçekten soruluyordu.
Ancak 1980’lerin sonu ve 1990’ların başında CNN’in modeli güç kazandı. Özellikle büyük krizler, savaşlar, seçimler, doğal afetler ve son dakika gelişmeleri, 24 saat yayın yapan haber kanalının önemini gösterdi. CNN’in dünya çapında asıl görünürlük kazandığı dönemlerden biri 1991 Körfez Savaşı oldu. Bağdat’tan yapılan canlı yayınlar, savaş haberciliğinde televizyonun gücünü yeni bir seviyeye taşıdı.
CNN ile birlikte haber izleme alışkanlığı da değişti. İzleyici, artık bir gelişmenin ertesi gün gazeteye yansımasını ya da akşam bültenini beklemek zorunda değildi. Son dakika kuşakları, canlı yayınlar, uzman yorumları, ekran altı yazıları ve sürekli güncellenen haber akışı modern televizyon haberciliğinin parçası haline geldi.
Bu model daha sonra bütün dünyaya yayıldı. Farklı ülkelerde 24 saat haber kanalları kuruldu. Türkiye’de de 1990’lardan itibaren haber kanalı formatı güçlendi; televizyon haberciliği yalnız ana haber bültenlerinden ibaret olmaktan çıktı. Siyaset, ekonomi, dış haberler, spor, kriz yayıncılığı ve canlı bağlantılar ayrı bir yayın düzeni içinde ele alınmaya başladı.
CNN’in başlattığı dönüşümün eleştirilen yönleri de oldu. Haberlerin sürekli akması, zamanla hız baskısını artırdı. Kanallar, doğrulamadan önce “ilk veren” olma yarışına girebildi. Son dakika kültürü, bazen haberin önemini büyüten, izleyicide sürekli alarm duygusu yaratan bir yayın anlayışına dönüştü. Yani CNN modeli, haberin hızını artırırken gazetecilikte doğrulama, sakinlik ve bağlam ihtiyacını da daha önemli hale getirdi.
1990 – Bush ve Gorbaçov kimyasal silah üretimini durdurma anlaşması imzaladı
1 Haziran 1990’da ABD Başkanı George H. W. Bush ile Sovyetler Birliği lideri Mihail Gorbaçov, Washington’da kimyasal silahlarla ilgili tarihî bir anlaşma imzaladı. Anlaşmanın tam adı, Kimyasal Silahların İmhası ve Üretilmemesi ile Kimyasal Silahların Yasaklanmasına İlişkin Çok Taraflı Sözleşmeyi Kolaylaştırıcı Önlemler Anlaşması’ydı. Daha sade ifadeyle bu metin, iki süper gücün kimyasal silah üretimini durdurmasını, mevcut stokları azaltmasını ve gelecekte küresel bir yasak için birlikte çalışmasını öngörüyordu.
Kimyasal silahlar, insanlık hafızasında özellikle I. Dünya Savaşı’yla birlikte korkunç bir yer edinmişti. Hardal gazı, klor gazı ve daha sonra geliştirilen sinir gazları, savaş alanında yalnız askerleri değil, sivilleri ve çevreyi de hedef alan kitlesel imha araçları olarak görüldü. Soğuk Savaş boyunca ABD ve Sovyetler Birliği, nükleer silahların yanında büyük kimyasal silah stokları da biriktirdi.
1990’daki anlaşma, Soğuk Savaş’ın çözülmeye başladığı dönemde atılan önemli silahsızlanma adımlarından biriydi. Berlin Duvarı 1989’da yıkılmış, Doğu Avrupa’daki Sovyet etkisi hızla gerilemişti. Washington’daki Bush-Gorbaçov zirvesi de bu yeni dönemin sembolik buluşmalarından biri oldu. İki lider, nükleer silahlarla birlikte kimyasal silahlar gibi başka kitlesel imha araçları konusunda da gerilimi azaltmaya çalışıyordu.
Anlaşmaya göre iki ülke kimyasal silah üretimini durduracak, mevcut stoklarını büyük ölçüde azaltacak ve imha sürecini karşılıklı denetimlere açacaktı. Metin, kimyasal silahların yok edilmesinin yalnız iyi niyet beyanıyla kalmaması için yerinde denetim ve bilgi paylaşımı gibi uygulamalar da öngörüyordu.
Kimyasal silah, zehirli kimyasal maddeler kullanarak insanları öldürmeyi, yaralamayı ya da etkisiz hale getirmeyi amaçlayan silahtır. Sinir gazları, boğucu gazlar ve yakıcı kimyasallar bu başlık altında anılır. Etkileri kontrol edilmesi zor olduğu, sivilleri de hedef aldığı ve uzun süreli çevresel sonuçlar doğurabildiği için kimyasal silahlar uluslararası hukukta en ağır yasaklama çabalarının konusu olmuştur.
1990 anlaşması, tek başına bütün dünyada kimyasal silahları yasaklayan nihai bir belge değildi. Bu nokta önemlidir. Bush ve Gorbaçov’un imzaladığı metin, ABD ile Sovyetler Birliği arasında yapılmış ikili bir anlaşmaydı. Küresel ölçekte kimyasal silahların geliştirilmesini, üretilmesini, stoklanmasını ve kullanılmasını yasaklayan asıl uluslararası sözleşme ise daha sonra, 1993’te imzaya açılan Kimyasal Silahlar Sözleşmesi oldu. Birleşmiş Milletler’in hukuk arşivi, bu sözleşmenin kimyasal silah geliştirme, üretme, edinme, stoklama, elde tutma ve devretmeyi yasakladığını belirtir.
Yine de 1 Haziran 1990’daki anlaşma çok önemliydi. Çünkü kimyasal silah stoklarının büyük bölümünü elinde tutan iki süper gücün üretimi durdurma ve imha sürecine girme iradesi göstermesi, sonraki küresel sözleşmenin yolunu açtı.
Sovyetler Birliği 1991’de dağıldıktan sonra bu anlaşmanın mirası Rusya’ya geçti. Kimyasal silahların imhası ise yıllar süren, maliyetli ve teknik olarak zor bir süreç oldu. Çünkü bu silahların yok edilmesi, zehirli maddelerin çevreye zarar vermeden imha edilmesi, tesislerin denetlenmesi ve stok bilgilerinin doğrulanması anlamına geliyordu.
1999 – Hoverkraftı geliştiren İngiliz mühendis Christopher Cockerell öldü
1 Haziran 1999’da İngiliz mühendis ve mucit Christopher Cockerell hayatını kaybetti. Cockerell, özellikle hoverkraft ya da Türkçede sık kullanılan adıyla hava yastıklı taşıt fikrini geliştiren kişi olarak tanındı. Onun çalışmaları, deniz, kara ve bataklık gibi farklı yüzeylerin üzerinde hareket edebilen yeni bir ulaşım aracının doğmasını sağladı.
Christopher Cockerell, 1910’da İngiltere’de doğdu. Mühendislik alanındaki ilgisi onu önce radyo ve elektronik teknolojilerine yöneltti. BBC’de çalıştı, daha sonra Marconi şirketinde görev aldı. Özellikle radar ve haberleşme teknolojileriyle ilgilendi. II. Dünya Savaşı yılları ve sonrasında elektronik mühendisliği alanında önemli deneyim kazandı.
Cockerell’in adını kalıcı hale getiren buluşu ise hoverkraft oldu. Bu araç, altına güçlü bir hava akımı basarak gövdesiyle zemin arasında bir hava yastığı oluşturur. Böylece araç, suyun ya da zeminin üzerinde doğrudan sürtünerek değil, ince bir hava tabakası üzerinde kayarak ilerler. Bu sayede denizde, kumda, çamurda, buzda ve bataklık alanlarda kullanılabilir.
Cockerell, bu fikri geliştirirken basit ama çok etkili deneyler yaptı. Evde kullandığı teneke kutular, saç kurutma makinesi ve mutfak terazisi gibi gündelik araçlarla hava basıncının bir yüzeyi nasıl kaldırabileceğini test etti. Bu deneyler, büyük bir ulaşım teknolojisinin ilk adımlarıydı. Mühendislik tarihinde kimi zaman çok büyük fikirlerin küçük ve mütevazı denemelerden doğduğunu gösteren güzel örneklerden biridir.
Hoverkraftın önemi özellikle kıyı bölgelerinde ve zorlu yüzeylerde ortaya çıktı. Geleneksel tekneler suya bağımlıydı; kara araçları ise bataklık, sığ su ve kumlu zeminlerde zorlanıyordu. Hoverkraft ise bu iki dünyanın arasında yeni bir çözüm sundu. Hem su üzerinde hem de karaya yakın yüzeylerde hareket edebilmesi, onu askerî, sivil ve kurtarma amaçlı kullanımlar için dikkat çekici hale getirdi.
1950’lerde Cockerell’in geliştirdiği fikir İngiliz hükümetinin ve sanayi çevrelerinin ilgisini çekti. İlk başarılı hoverkraft modellerinden biri olan SR.N1, 1959’da Manş Denizi’ni geçerek büyük yankı uyandırdı. Bu gösteri, hoverkraftın gerçek ulaşımda da kullanılabileceğini kanıtladı.
Sonraki yıllarda hoverkraftlar yolcu taşımacılığında, askerî çıkarma harekâtlarında, arama-kurtarma çalışmalarında ve zorlu coğrafyalarda kullanıldı. Özellikle İngiltere ile Fransa arasında Manş Denizi geçişlerinde hoverkraftlar bir dönem hızlı ve ilgi çekici ulaşım araçları olarak hizmet verdi. Daha sonra bazı alanlarda yerini başka teknolojilere bıraksa da hoverkraft, ulaşım tarihinde kendine özgü bir sayfa açtı.
Cockerell, sürtünmeyi azaltma, kaldırma kuvvetinden yararlanma ve farklı yüzeyler üzerinde hareket etme fikrini pratik bir mühendislik çözümüne dönüştürdü. Bu yönüyle hoverkraft, klasik tekne ve kara taşıtı ayrımını kıran yaratıcı bir buluştu.
Christopher Cockerell, buluşu nedeniyle İngiltere’de büyük takdir gördü ve “Sir” unvanı aldı. 1999’da öldüğünde ardında, ulaşım mühendisliğinde farklı düşünmenin sembolü haline gelen bir miras bıraktı.
2001 – Tel Aviv’deki diskoya düzenlenen intihar saldırısında çoğu genç 21 kişi öldü
1 Haziran 2001’de İsrail’in Tel Aviv kentinde, sahil yakınındaki Dolphinarium adlı diskonun girişinde intihar saldırısı düzenlendi. Saldırıda çoğu genç yaşta 21 kişi hayatını kaybetti, çok sayıda kişi yaralandı. Saldırıyı düzenleyen kişinin Hamas bağlantılı bir intihar bombacısı olduğu açıklandı.
Dolphinarium, o dönemde Tel Aviv’de gençlerin sık gittiği eğlence mekânlarından biriydi. Saldırının hedef aldığı kalabalık, özellikle eski Sovyetler Birliği ülkelerinden İsrail’e göç etmiş gençlerden oluşuyordu. Patlama, diskoya girmek için bekleyen gençlerin arasında meydana geldi.
Olay, İkinci İntifada döneminde yaşandı. İkinci İntifada, 2000 yılında başlayan ve İsrail-Filistin çatışmasını yeniden çok kanlı bir evreye taşıyan ayaklanma ve şiddet dönemiydi. Bu süreçte intihar saldırıları, suikastlar, askerî operasyonlar, sokağa çıkma yasakları ve karşılıklı misillemeler gündelik hayatın parçası haline geldi.
Dolphinarium saldırısı, bu dönemin en sarsıcı eylemlerinden biri oldu. Çünkü hedef askerî bir nokta değil, doğrudan sivillerin bulunduğu bir eğlence mekânıydı. Hayatını kaybedenlerin büyük kısmının genç olması, olayın yarattığı tepkiyi daha da artırdı. İsrail’de saldırıdan sonra güvenlik önlemleri sertleşti, kamuoyunda Filistinli gruplara karşı daha güçlü askerî yanıt talepleri yükseldi.
Saldırı, diplomatik açıdan da etkili oldu. O günlerde uluslararası toplum, İsrail ile Filistin tarafı arasında ateşkes ve müzakere zemini arıyordu. Ancak bu tür sivilleri hedef alan saldırılar, barış girişimlerini daha da zorlaştırdı. Şiddet arttıkça taraflar arasındaki güven neredeyse tamamen yok oldu.
Hamas ise bu dönemde İsrail’e karşı silahlı mücadeleyi ve intihar saldırılarını kullanan başlıca örgütlerden biriydi. Dolphinarium saldırısı da Hamas’ın İsrail şehir merkezlerindeki sivilleri hedef alan eylemleri arasında anıldı. Bu tür saldırılar, Filistin meselesinin siyasi boyutunun yanında terör, güvenlik ve sivillerin korunması tartışmalarını da dünya gündemine taşıdı.
Dolphinarium saldırısından sonra olay yerinde anma törenleri düzenlendi. Ölen gençlerin aileleri ve yakınları için saldırı, aradan yıllar geçse de İsrail toplumunda derin bir acı olarak kaldı. Mekân daha sonra uzun süre bu saldırıyla anıldı.
2001 – Nepal Kraliyet Ailesi Katliamı yaşandı; monarşi büyük darbe aldı
1 Haziran 2001’de Nepal’in başkenti Katmandu’daki Narayanhiti Sarayı’nda ülke tarihinin en sarsıcı olaylarından biri yaşandı. Resmî anlatıma göre Veliaht Prens Dipendra, kraliyet ailesinin akşam yemeği sırasında ateş açtı; Kral Birendra, Kraliçe Aishwarya ve ailenin birçok üyesi öldürüldü. Katliamda fail dahil 10 kişi hayatını kaybetti, 5 kişi yaralandı.
Nepal Kraliyet Ailesi Katliamı, yalnız bir aile içi trajedi değildi. Kral Birendra, Nepal’de geniş kesimler tarafından sevilen ve saygı duyulan bir hükümdardı. 1990’daki halk hareketinden sonra mutlak monarşiden anayasal monarşiye geçişi kabul etmiş, kralın yetkileri sınırlanmıştı. Bu nedenle Birendra, birçok Nepal vatandaşı için krallığın yumuşak ve uzlaşmacı yüzünü temsil ediyordu.
Olaydan sonra resmî soruşturma, saldırının Veliaht Prens Dipendra tarafından gerçekleştirildiğini açıkladı. Ancak Dipendra saldırıdan sonra ağır yaralı ve komada olduğu için kamuoyu hiçbir zaman ondan doğrudan bir açıklama duymadı. Bu durum, Nepal’de komplo teorilerinin ve şüphelerin hızla yayılmasına yol açtı.
Katliamdan hemen sonra anayasal süreç gereği komadaki Dipendra kral ilan edildi; birkaç gün sonra ölünce tahta amcası Gyanendra geçti. Fakat bu geçiş, halkın önemli bir bölümünde güven yaratmadı. Birendra’nın sevilen imajı ile Gyanendra’ya duyulan kuşku arasındaki fark, monarşinin toplumsal desteğini ciddi biçimde sarstı.
O sırada Nepal zaten büyük bir siyasi kriz içindeydi. Ülkede Maoist isyan sürüyor, devlet ile silahlı hareket arasında çatışmalar yaşanıyordu. Kraliyet ailesindeki katliam, bu istikrarsızlığın üzerine geldi ve monarşinin kutsal, dokunulmaz, birleştirici kurum olduğu fikrini ağır biçimde zedeledi.
Sonraki yıllarda Nepal’de siyasi kriz derinleşti. Kral Gyanendra’nın yetkilerini artırma girişimleri, halk hareketleri ve iç savaşın yarattığı baskı sonunda monarşinin sonunu getirdi. Nepal’de krallık 2008’de kaldırıldı ve ülke cumhuriyet oldu. Bu nedenle 2001’deki katliam, Nepal monarşisinin çöküş sürecindeki en büyük kırılmalardan biri kabul edilir.
2005 – Modern Türk öykücülüğünün özgün isimlerinden Vüs’at O. Bener öldü
1 Haziran 2005’te Türk edebiyatının önemli yazarlarından Vüs’at O. Bener hayatını kaybetti. Asıl adı Vüs’at Orhan Bener olan yazar, öykü, roman, oyun ve şiir türlerinde eser verdi. Daha çok öykücülüğüyle tanındı ve modern Türk edebiyatında iç dünya, bellek, yalnızlık, suçluluk duygusu ve insanın kendi kendisiyle hesaplaşması gibi temaları işleyen özgün bir yazar olarak yer edindi.
Vüs’at O. Bener, 1922’de Samsun’da doğdu. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Bir dönem devlet memurluğu, askerî hâkimlik ve avukatlık yaptı. Hukuk eğitimi ve meslek hayatı, onun insan ilişkilerine, vicdan çatışmalarına, suç ve sorumluluk duygusuna daha yakından bakmasını sağladı. Bu birikim, edebiyatındaki iç hesaplaşma duygusunu besleyen kaynaklardan biri oldu.
Edebiyat dünyasında özellikle Dost adlı öykü kitabıyla dikkat çekti. 1950’li yıllarda yayımlanan bu kitap, Türk öykücülüğünde yeni bir anlatım arayışının işaretlerinden biri olarak kabul edildi. Bener’in öykülerinde büyük olaylar, keskin dramatik dönemeçler ya da dış dünyada gürültülü çatışmalar yerine, insanın zihninde ve vicdanında olup bitenler öne çıkar.
Onun anlatımında eksiltili cümleler, suskunluklar, iç konuşmalar ve parçalı hatırlamalar önemli yer tutar. Karakterler çoğu zaman kendilerini açıkça anlatamaz; okur, onların zihnindeki kırık dökük izlerden, yarım kalmış cümlelerden ve geçmişe dönük çağrışımlardan bir anlam kurmaya çalışır. Bu yönüyle Vüs’at O. Bener, okurdan dikkat isteyen, kolay tüketilmeyen ama derinlikli bir edebiyat kurar.
Bener’in öykülerinde sıradan insanlar, gündelik hayatın küçük anları içinde görünür. Ancak bu küçük anların arkasında büyük bir iç gerilim vardır. Aile ilişkileri, arkadaşlıklar, eski aşklar, ölüm, hastalık, geçmişin yükü ve insanın kendine karşı dürüst olamaması sık sık karşımıza çıkar. Onun karakterleri çoğu zaman bir olayın kahramanı olmaktan çok, kendi hayatının yorgun tanığı gibidir.
Roman türünde de önemli eserler verdi. Buzul Çağının Virüsü ve Bay Muannit Sahtegi’nin Notları gibi kitaplarında yine parçalı anlatım, ironi, bilinç akışı ve iç sorgulama dikkat çeker. Bener, klasik olay örgüsünden çok, insan bilincinin dağınık ve çoğu zaman çelişkili yapısını anlatmaya çalıştı.
Tiyatro alanında da eserler yazdı. Ihlamur Ağacı ve İpin Ucu gibi oyunlarında aile, toplumsal baskı, bireyin sıkışmışlığı ve insan ilişkilerindeki kırılmalar üzerinde durdu. Bu oyunlar, onun dramatik yapı kurabilen bir yazar olduğunu da gösterdi.
Vüs’at O. Bener, edebiyat hayatı boyunca popülerlikten çok nitelikli ve kişisel bir anlatımın peşinde oldu. Çok geniş kitlelere seslenen bir yazar olmaktan ziyade, Türk edebiyatında yazma biçimiyle iz bırakan, kendisinden sonraki yazarları etkileyen bir isim haline geldi. Özellikle modern öykü anlayışının gelişmesinde önemli bir durak olarak anılır.
2008 – Universal Studios yangınında müzik tarihinin paha biçilmez kayıtları yok oldu
1 Haziran 2008’de ABD’nin California eyaletindeki Universal Studios Hollywood yerleşkesinde büyük bir yangın çıktı. İlk anda olay daha çok film setlerinin, dekorların ve tema parkı alanlarının zarar gördüğü bir stüdyo yangını gibi görüldü. Ancak yıllar sonra yangının asıl kültürel kaybının çok daha büyük olduğu anlaşıldı: Universal Music Group arşivindeki yüz binlerce ana kayıt da yok olmuştu.
Yangın, stüdyo alanında yaklaşık üç dönümlük bir bölgeye zarar verdi. King Kong Encounter gibi tema parkı unsurları, film ve televizyon arşivleri, bazı dekor alanları ve depolar yandı. Olay sırasında itfaiyeciler ve güvenlik görevlileri yaralandı; ancak can kaybı yaşanmadı.
Asıl büyük tartışma, yangından yıllar sonra müzik arşivleriyle ilgili bilgiler ortaya çıkınca başladı. AP’nin aktardığına göre yangında Billie Holiday, Louis Armstrong, Aretha Franklin, Elton John, Nirvana gibi birçok sanatçının çalışmalarını içeren paha biçilmez ana kayıtların bulunduğu bir arşiv de yok oldu. Bazı haberlerde zarar gören ya da yok olan kayıt sayısının 175 bine kadar çıkabileceği belirtildi.
Ana kayıt, bir şarkının ya da albümün çoğaltma ve yeniden basım için kullanılan esas kayıt kaynağıdır. Plak, kaset, CD ya da dijital yayınlar çoğu zaman bu kayıtların kopyalarından üretilir. Ana kayıt yok olduğunda, o eserin en temiz, en özgün ve teknik olarak en değerli kaynağı da kaybolmuş olur.
Bu yüzden Universal yangını, müzik tarihinin hafızasına vurulmuş büyük bir darbe olarak değerlendirildi. Çünkü yok olan kayıtlar, cazdan rock’a, soul’dan pop’a kadar 20. yüzyıl müzik kültürünün benzersiz belgeleriydi.
Yangın, kültür endüstrisinin arşiv güvenliği konusundaki ihmallerini de tartışmaya açtı. Milyonlarca insanın dinlediği, sevdiği ve kültürel miras olarak gördüğü eserlerin, aslında fiziksel depolarda ne kadar kırılgan koşullarda saklandığı anlaşıldı. Dijital çağda bile orijinal kayıtların korunması, yedeklenmesi ve doğru arşivlenmesi meselesi büyük önem taşıyordu.
2008 – Modern modanın en büyük isimlerinden Yves Saint Laurent öldü
1 Haziran 2008’de Fransız moda tasarımcısı Yves Saint Laurent hayatını kaybetti. 20. yüzyıl modasının en etkili isimlerinden biri olan Saint Laurent’in adı, haute couture ile sokak modası arasındaki sınırların değiştiği, kadınların kıyafet yoluyla daha güçlü ve özgür bir kimlik kazandığı büyük dönüşümle birlikte hatırlanır.
Yves Saint Laurent, 1936’da o dönem Fransa’ya bağlı olan Cezayir’in Oran kentinde doğdu. Genç yaşta çizime ve modaya ilgi duydu. Paris’e gittiğinde yeteneği kısa sürede fark edildi. Henüz çok gençken Christian Dior’un yanında çalışmaya başladı. Dior’un 1957’de ölmesinden sonra, sadece 21 yaşındayken Dior modaevinin baş tasarımcılığına getirildi. Bu, moda dünyasında olağanüstü erken bir yükselişti.
Saint Laurent, 1961’de iş ve hayat ortağı Pierre Bergé ile birlikte kendi modaevini kurdu. Bu adım, onun kendi markasını ve moda dilini kuran bağımsız bir yaratıcı figür haline gelmesini sağladı. Yves Saint Laurent markası kısa sürede Paris modasının en güçlü isimlerinden biri oldu.
Onun en ünlü tasarımlarından biri Le Smoking adı verilen kadın smokinidir. 1966’da tanıtılan bu tasarım, kadınların erkek gardırobuna ait görülen smokini kendi bedenleri ve kimlikleri için kullanabileceğini gösterdi. Bugün kadınların takım elbise, pantolon-ceket ve maskülen kesimli kıyafetler giymesi çok sıradan görünebilir; ancak o dönemde bu oldukça radikal bir moda hamlesiydi.
Saint Laurent’in önemi yalnız smokinle sınırlı değildir. Sahra ceketi, transparan bluzlar, pantolon takımlar, safari koleksiyonları, etnik ve sanat esinli tasarımlar onun moda dilinin parçaları oldu. Kadın giyimini daha hareketli, daha rahat, daha şehirli ve daha özgüvenli hale getirdi. Moda tarihçileri onu, kadın bedenini seyredilecek bir nesne olmaktan çıkarıp modern hayatın içinde hareket eden güçlü bir özne olarak düşünen tasarımcılardan biri sayar.
Yves Saint Laurent, sanattan da çok beslendi. Ressam Piet Mondrian’dan esinlenen ünlü elbiseleri, modayla modern sanatı buluşturan en bilinen örnekler arasına girdi. Afrika, Asya, Rusya ve Kuzey Afrika kültürlerinden aldığı esinleri de koleksiyonlarına taşıdı. Bu yönüyle moda podyumunu kültürler ve sanat akımları arasında dolaşan görsel bir sahneye dönüştürdü.
Bir başka önemli katkısı da hazır giyim alanındaydı. 1966’da açtığı Rive Gauche butiğiyle lüks modayı yalnız haute couture müşterileri için değil, daha geniş bir şehirli kitle için ulaşılabilir hale getirmeye çalıştı. Bu, moda tarihinde büyük bir kırılmaydı. Çünkü yüksek moda ile günlük giyim arasındaki ilişki yeniden kuruluyordu.
Saint Laurent’in hayatı büyük başarıların yanında kırılganlıklarla da doluydu. Şöhret, yoğun çalışma temposu, baskı, ruhsal sorunlar ve bağımlılıklar onun yaşamında zaman zaman ağır izler bıraktı. Buna rağmen moda üzerindeki etkisi azalmadı. 2002’de haute couture kariyerine veda ettiğinde, moda dünyası onun bir dönemi kapattığını düşündü.
Yves Saint Laurent, 2008’de Paris’te 71 yaşında öldü. Ardında kadın giyimine bakışı değiştiren bir miras bıraktı. Bugün birçok tasarımcının kadın takım elbiseleri, androjen çizgiler, sanat esinli koleksiyonlar ve güçlü kadın siluetleri üzerinde çalışmasında onun etkisi açıkça görülür.
2009 – Air France 447 sefer sayılı uçak Atlantik’e düştü; 228 kişi hayatını kaybetti
1 Haziran 2009’da Air France’ın 447 sefer sayılı Airbus A330-200 tipi yolcu uçağı, Brezilya’nın Rio de Janeiro kentinden Fransa’nın başkenti Paris’e giderken Atlantik Okyanusu’na düştü. Kazada uçaktaki 228 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Bu olay, modern havacılık tarihinin en sarsıcı ve en çok incelenen kazalarından biri oldu.
Uçak, Rio de Janeiro’daki Galeão Havalimanı’ndan kalkmış, Paris Charles de Gaulle Havalimanı’na gitmek üzere okyanus aşırı uçuşa başlamıştı. Gece saatlerinde Atlas Okyanusu üzerinde ilerlerken, tropikal fırtına bölgesine girdi. Kısa süre sonra uçakla bağlantı kesildi. İlk anda ne olduğu anlaşılamadı; çünkü uçak açık denizin ortasında, karadan ve radar kapsama alanından uzakta kaybolmuştu.
Kazadan sonra arama çalışmaları başladı; ancak enkaza ulaşmak kolay olmadı. Uçağın parçaları ve bazı cenazeler günler sonra okyanus yüzeyinde bulundu. Kara kutuların asıl bölümlerine ulaşılması ise çok daha uzun sürdü. Atlantik’in derinliklerinde yapılan aramalar sonucunda uçağın gövdesi ve uçuş kayıt cihazları ancak 2011’de, yani kazadan yaklaşık iki yıl sonra çıkarılabildi.
Air France 447 kazasını önemli kılan noktalardan biri, uçağın çok modern bir yolcu uçağı olmasıydı. Airbus A330, uzun menzilli ve gelişmiş otomasyon sistemlerine sahip bir uçaktı. Bu yüzden kazanın ardından “Böyle gelişmiş bir uçak nasıl düşer?” sorusu dünya havacılığında geniş bir tartışma başlattı.
Soruşturma, kazada birkaç unsurun birleştiğini ortaya koydu. Uçağın hızını ölçen pitot tüplerinin buzlanma nedeniyle geçici olarak yanlış veri vermesi, otomatik pilotun devreden çıkmasına yol açtı. Pilotlar, gece karanlığında ve fırtına şartlarında uçağın gerçek durumunu anlamakta zorlandı. Uçak yüksek irtifada tutunma kaybına, yani stall durumuna girdi.
Burada “stall” kavramını kısaca açıklamak gerekir. Stall, uçağın kanatlarının yeterli kaldırma kuvveti üretememesi durumudur. Halk arasında bazen “motor durması” gibi anlaşılır ama asıl mesele motor değil, uçağın havada tutunma kabiliyetini kaybetmesidir. Air France 447’de uçak motorları çalışır durumdayken, yanlış kumanda ve durum farkındalığı kaybı nedeniyle uzun süre alçalarak okyanusa çakıldı.
Kazanın en çarpıcı yönlerinden biri, pilotların uçağın stall’da olduğunu tam olarak kavrayamamasıydı. Kokpitte çelişkili hız göstergeleri, alarm sesleri, yüksek stres ve otomasyonun devreden çıkması bir araya gelince ekip doğru müdahaleyi yapamadı. Uçak yaklaşık üç buçuk dakika boyunca irtifa kaybetti ve sonunda Atlantik Okyanusu’na düştü.
Bu kaza, havacılıkta otomasyonla insan faktörü arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme getirdi. Modern uçaklar birçok durumda pilotların yükünü azaltır; ancak sistemler devreden çıktığında pilotların temel uçuş becerilerini, özellikle yüksek irtifada manuel uçuş ve stall’dan kurtarma eğitimini çok iyi bilmesi gerekir. Air France 447, teknolojinin gelişmiş olmasının insan hatasını tamamen ortadan kaldırmadığını acı biçimde gösterdi.
Kazadan sonra dünya havacılığında önemli dersler çıkarıldı. Pitot tüpleri, yüksek irtifa stall eğitimi, kokpit içi iletişim, otomasyon bağımlılığı ve pilotların olağan dışı durumlara hazırlığı yeniden tartışıldı. Birçok havayolu ve eğitim kurumu, benzer durumların yaşanmaması için eğitim programlarını güncelledi.
2011 – Gölcük doğumlu oyuncu Fatoş Sezer öldü
1 Haziran 2011’de Gölcük doğumlu tiyatro, sinema ve televizyon oyuncusu Fatoş Sezer hayatını kaybetti. Sezer, 31 Ocak 1958’de Gölcük’te doğdu; 1 Haziran 2011’de İstanbul Kurtuluş-Şişli’de geçirdiği kalp krizi sonucu yaşamını yitirdi.
Fatoş Sezer, sanat hayatına tiyatro eğitimi ve sahne deneyimiyle de hazırlanmış bir isimdi. İstanbul’da Bilsak Tiyatro Okulu’nda oyunculuk, dekor, kostüm ve yaratıcı drama eğitimi aldı. Daha sonra Paris’te Conservatoire Nationale Supérieure Rue Blanche’da tiyatro eğitimi gördü; Collège de Sorbonne’da Fransız Dili ve Edebiyatı eğitimi aldı.
Bu eğitim geçmişi, onun yalnız Yeşilçam ya da televizyon dizileriyle sınırlı bir oyuncu olmadığını gösterir. Fatoş Sezer, tiyatro kültürü, yabancı dil eğitimi ve Avrupa sahne anlayışıyla temas etmiş, kendisini farklı alanlarda geliştirmiş bir sanatçıydı.
Sinema ve televizyon izleyicisi onu farklı dönemlerde çeşitli yapımlarda gördü. Sezer; Sıla, Sev Kardeşim, Hırsız, Canlı Hayat ve Böyle mi Olacaktı gibi dizilerde seyirci karşısına çıktı.
Fatoş Sezer’in adı, tiyatro yönetmeni Mehmet Ulusoy ile evliliğiyle de anılır. Mehmet Ulusoy, Türkiye’den Avrupa’ya uzanan tiyatro çalışmalarında önemli bir isimdi. Bu ilişki, Sezer’in sanat hayatının tiyatro ve uluslararası sahne çevreleriyle temasını da gösteren ayrıntılardan biridir.
Kocaeli açısından Fatoş Sezer’in önemi, Gölcük doğumlu bir sanatçı olarak Türkiye’nin tiyatro, sinema ve televizyon hafızasında yer almasıdır. Yerel tarih yalnız siyaset, sanayi ya da sporla kurulmaz; bir kentten çıkan sanatçılar da o kentin kültürel hafızasının parçasıdır.
2025 – Ukrayna, Rusya’nın derinliklerindeki hava üslerine Örümcek Ağı Operasyonu’nu düzenledi
1 Haziran 2025’te Ukrayna, Rusya’ya karşı savaşın en dikkat çekici özel operasyonlarından birini gerçekleştirdi. Örümcek Ağı Operasyonu adı verilen saldırıda Ukrayna Güvenlik Servisi SBU, Rusya’nın derinliklerindeki askerî hava üslerinde bulunan uzun menzilli bombardıman uçaklarını hedef aldı. Operasyonun hedefinde, Rusya’nın Ukrayna şehirlerine füze saldırılarında kullandığı Tu-95 ve Tu-22 tipi stratejik bombardıman uçakları vardı.
Operasyonu önemli kılan asıl nokta, saldırıların cephe hattına yakın bir bölgede değil, Rusya’nın binlerce kilometre içindeki hava üslerinde yapılmasıydı. Ukrayna kaynaklarına ve uluslararası basına yansıyan bilgilere göre dronlar önceden Rusya içine sokuldu, kamyonların taşıdığı ahşap kabin ya da konteyner benzeri bölümlere gizlendi. Kamyonlar hedef hava üslerinin yakınına geldiğinde, bu bölmelerin çatıları uzaktan açıldı ve FPV dronlar Rus bombardıman uçaklarına saldırdı.
FPV, “first person view”, yani “birinci şahıs görüşü” anlamına gelir. Operatör, dronun kamerasından gelen görüntüyü izleyerek aracı sanki içindeymiş gibi yönlendirir. Bu tür dronlar görece ucuzdur; ama doğru hedefe ulaştırıldığında çok pahalı askerî araçlara ciddi zarar verebilir. Örümcek Ağı Operasyonu’nun çarpıcılığı da buradaydı: Ucuz ve küçük dronlar, Rusya’nın stratejik bombardıman filosunu hedef aldı.
Saldırıların Murmansk, İrkutsk, Ryazan ve Ivanovo bölgelerindeki hava üslerini hedef aldığı bildirildi. Özellikle Murmansk’taki Olenya ve Sibirya’daki Belaya hava üsleri öne çıktı. Euronews’in aktardığına göre Belaya üssü, cephe hattının yaklaşık 4 bin kilometre doğusundaydı; bu da operasyonun menzil ve hazırlık bakımından ne kadar sıra dışı olduğunu gösteriyordu.
Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski, operasyonun bir buçuk yıldan uzun süre hazırlandığını, toplam 117 dronun kullanıldığını ve Rusya’daki operasyona yardım eden kişilerin saldırıdan önce güvenli biçimde bölgeden çıkarıldığını söyledi. Zelenski ayrıca hedef alınan hava üslerindeki stratejik seyir füzesi taşıyıcılarının önemli bir bölümünün vurulduğunu açıkladı. Bu iddiaların kesin hasar bilançosu ise farklı kaynaklarda değişik rakamlarla yer aldı.
Ukrayna tarafı, onlarca Rus uçağının vurulduğunu ve zararın milyarlarca doları bulduğunu duyurdu. Rusya Savunma Bakanlığı ise saldırıların gerçekleştiğini kabul etti; bazı uçakların alev aldığını bildirdi, ancak hasarın Ukrayna’nın açıkladığı kadar büyük olmadığını savundu. Daha sonraki uydu görüntüleri ve açık kaynak analizleri, Rus uzun menzilli bombardıman filosunun ciddi zarar gördüğünü, fakat ilk iddialardaki rakamların tamamının bağımsız biçimde doğrulanmasının zor olduğunu gösterdi.
Örümcek Ağı Operasyonu’nun askerî anlamı büyüktü. Çünkü hedef alınan uçaklar sıradan savaş uçakları değildi. Tu-95 ve Tu-22M3 tipi bombardıman uçakları, Rusya’nın uzun menzilli füze saldırılarında kullandığı, üretimi eskiye dayanan ve kolayca yenilenemeyen platformlardı. Bu uçakların bir kısmının kullanılamaz hale gelmesi, Rusya’nın hava gücü açısından yalnız maddi değil, lojistik ve stratejik bir kayıp anlamına da geliyordu.
Operasyonun bir başka sonucu da Rusya’nın bombardıman uçaklarını daha uzak ve güvenli görülen üslere taşımaya başlaması oldu. The Moscow Times’ın uydu görüntülerine dayandırdığı haberine göre Rusya, saldırıdan sonra bazı stratejik bombardıman uçaklarını ülkenin daha uzak bölgelerindeki hava üslerine kaydırdı. Bu da Rusya için daha uzun uçuş rotaları, daha fazla yakıt, daha karmaşık planlama ve daha yüksek yıpranma anlamına geliyordu.
Bu saldırı, modern savaşta cephe gerisi kavramının da değiştiğini gösterdi. Eskiden binlerce kilometre içerideki hava üsleri nispeten güvenli kabul edilebilirdi. Ancak dronlar, gizli lojistik ağlar, uzaktan kumanda sistemleri ve özel operasyon yöntemleri, savaşın coğrafyasını genişletti. Örümcek Ağı Operasyonu, düşük maliyetli insansız sistemlerin çok pahalı ve stratejik hedeflere karşı nasıl kullanılabileceğini gösteren çarpıcı bir örnek oldu.
Bu haber Haber Kocaeli özel içeriğidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunmaktadır. Kaynak gösterilerek dahi olsa haberin tamamı veya bir kısmı, yazılı izin alınmaksızın kullanılamaz, başka mecralarda yayınlanamaz.
